अंतरच दृश्य बनलं

“मृणाल, ते ताट इथे नको ठेवूस—दारात उभी राहू नको, आतले लोक बसलेत,” मावशीने तिच्या हातातून स्टीलचं ताट जवळजवळ हिसकावून घेतलं आणि तिला स्वयंपाकघराच्या उंबरठ्याबाहेर, प्लास्टिकच्या खुर्चीच्या कोपऱ्याकडे हलवलं. मृणालने अर्धवट दुमडलेली किराणा पावती मुठीत घट्ट दाबली. सकाळपासून धावपळ तिची, पाहुण्यांसमोर नाव मात्र निलेशचं. “मुलाच्या बाजूचे आहेत,” मावशीने खालच्या आवाजात जोडून म्हटलं, जणू मृणाल माणूस नसून ठेवायची-उचलायची वस्तू होती.

हॉलमध्ये दिव्यांच्या पिवळ्या उजेडात राघव उभा होता—निलेशचा मोठा मावसभाऊ, बँकेतला अधिकारी, घरातला अंतिम आवाज. त्याने फक्त एकदाच तिच्याकडे पाहिलं, पण त्या एका नजरेत जास्त काही होतं. मृणाल उंबरठ्याच्या सावलीत थांबली तेव्हा तो बोलताबोलता किंचित थबकला. त्याच्या हातातल्या चहाच्या कपाखाली थंड होत गेलेल्या वलयाचा डाग सेंटर टेबलावर उमटत राहिला, आणि तो तोच कप न उचलता तिच्या उभ्या राहण्याच्या जागेकडे पाहत राहिला. मग मावशीने पुन्हा झटकन सांगितलं, “अगं, मागे हो. जवळ उभं राहू नको.”

ती वळली, तर दारातून आत येताना राघवचा खांदा तिच्या हाताला जवळजवळ घासला असता. क्षणभर त्याने हात पुढे केला—तिच्या कोपराला स्पर्श होईल इतपत—मग स्वतःच आवरून घेतला. त्याचा हात हवेत अडला, नंतर खिशात गेला. एवढंच. पण मावशीच्या घरातल्या त्या अरुंद उंबरठ्यावर हवा अचानक घट्ट झाली. मृणालने डोळे खाली केले आणि ताट दुसऱ्या बाजूला नेलं. पाठीमागून निलेशचा हसरा आवाज आला, “ही मृणाल ना, सगळं बघते. आपलीच आहे… म्हणजे घरच्यासारखी.”

घरच्यासारखी. पण घरात नाही.

मृणाल गेली तीन वर्षं अंधेरीच्या या इमारतीत ये-जा करत होती. सेवा क्षेत्रातल्या तिच्या नोकरीचा पगार कधी घरभाडं, कधी आईच्या औषधांत, कधी निलेशच्या सुरू होणाऱ्या-थांबणाऱ्या व्यवसायात विरघळत होता. निलेशशी तिचं नाते नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं होतं; म्हणूनच ते अजून जास्त जपून, अजून जास्त खाली ठेवून हाताळलं जात होतं. जेव्हा उपयोग होता तेव्हा “आपली”, आणि जेव्हा बसायची जागा, ओळख, निर्णय यांचा प्रश्न यायचा तेव्हा ती उभीच.

दोन दिवसांनी मावशीने तिला पुन्हा बोलावलं—लग्नाची खरेदी, पाहुण्यांची यादी, पैशाचा हिशोब. निलेश मुंबईबाहेर गेला होता. राघव वरच्या मजल्यावरच्या रिकाम्या फ्लॅटमध्ये रंगकाम बघत होता; संध्याकाळपर्यंत नातेवाईक येणार होते. मृणाल स्वयंपाकघरातून हॉलमध्ये रजिस्टर घेऊन आली, तर मावशीने मुद्दाम मोठ्याने सांगितलं, “हे आकडे राघवला दाखवून घे. तुला कळतं तेवढं ठीक, पण शेवटचा निर्णय घरचे घेतील.”

वरच्या मजल्यावर जिना अरुंद होता. भिंतीला ताज्या रंगाचा उग्र वास, मधल्या पायरीवर बादली, आणि खिडकीतून रेल्वे रुळांचा दूरचा आवाज. मृणाल रजिस्टर उघडून उभी राहिली. राघव खाली वाकून खर्चाच्या ओळी पाहू लागला. त्यांच्या मध्ये कागदाचा एकच कडा. त्याचा हात वरच्या पानावर गेला, तिची बोटं खाली. पेन शोधताना दोघे एकाच वेळी पुढे झुकले. रजिस्टर त्यांच्या छातीमध्ये अडकल्यासारखं झालं.

“हा केटरिंगचा आकडा कमी आहे,” तो म्हणाला, आवाज जपून.

“मी मुद्दाम कमी ठेवला. उरलेलं मी…” ती थांबली.

“तू का?”

“कारण कोणी ठेवत नाही.”

तो सरळ झाला. त्याच्या चेहऱ्यावरच्या नियंत्रणात पहिल्यांदाच बारीक भेग दिसली. “तुला कोणी सांगितलं होतं?”

“कोणी काही सांगत नाही. काम दिसतं, तेवढंच.”

खालीतून मावशीचा आवाज वर आला, “अगं मृणाल, एवढा वेळ कशाला? जिन्यात उभं राहू नका रे, लोक येतायत.” त्या एका वाक्याने अंतराला अर्थ मिळाला. मृणालने रजिस्टर पटकन मागे ओढलं. राघवही तितक्याच वेगाने बाजूला झाला. जणू त्या अरुंद पायरीवर उभं असणंही दोष ठरेल.

संध्याकाळी लोक आले तेव्हा छोटा अपमान मोठा करून दाखवला गेला. मावशीने खर्चाच्या यादीतल्या दोन चुकीच्या नोंदी सगळ्यांसमोर मृणालच्या माथी मारल्या. “हिच्यावर जास्त विश्वास ठेवायचा नाही,” ती म्हणाली. “काम करेल, पण हिशोबात सरळपणा हवा.” निलेश फोनवरून हसतच म्हणाला, “अरे, तिचं चालतं. अॅडजस्ट होईल.”

मृणालने उत्तर द्यायचं टाळलं. ती टेबलाजवळच्या प्लास्टिकच्या खुर्चीच्या कोपऱ्यावर बसली, पण लगेच एका काकूने पर्स ठेवायला म्हणून तिला उठवलं. ती उभी राहिली. रजिस्टर दुसऱ्याच्या हातात गेलं. तिच्या घशात कोरडं कडू काहीतरी चढलं.

तेवढ्यात राघवने पुढे होऊन रजिस्टर अक्षरशः त्या काकूच्या हातातून काढून घेतलं. “चूक हिची नाही,” तो सपाट आवाजात म्हणाला. “मीच मागचा आकडा बदलायला सांगितला होता. आणि पैसेही मीच थांबवले होते.” हॉलमध्ये दोन सेकंदासाठी हालचाल थांबली नाही—पण वाचन बदललं. मावशीचं तोंड पडल्यासारखं झालं. “अरे पण—”

“पण काही नाही.” त्याने रजिस्टर बंद करून थेट मृणालकडे दिलं. त्याची बोटं तिच्या तळहाताला स्पर्शली नाहीत; तरी ते देणं पाहुण्यांसमोर जास्त उघड होतं. “हे तिच्याकडेच राहू दे. हिशोब तिला कळतो.”

राघवने स्वतःचा नियम मोडला होता. घरात तो कुणालाच उघड साथ देत नसे; विशेषतः तिला तर नाहीच. मृणालने रजिस्टर घेतलं, पण चेहरा निर्विकार ठेवला. मावशीने लगेच आवाज गोड केला, “हो, हो, राहू दे मग तिच्याकडे.” अपमान थांबला, पण किंमत वाढली. त्या क्षणापासून घरातले डोळे वेगळ्याच मोजमापाने अंतर पाहू लागले.

त्याच रात्री राघवचा एक संदेश आला. स्क्रीनचा प्रकाश तिने तळहातात झाकला. वर फक्त एवढंच—“उद्या सकाळी बोलायचं आहे.” मृणालने उत्तर दिलं नाही. दुसऱ्या दिवशीही नाही. त्याऐवजी संध्याकाळी ती वर गेली आणि त्याच्या दरवाज्याबाहेर उभी राहून चावी टेबलावर ठेवली. रंगकामासाठी, बिलांसाठी, वरखाली धावण्यासाठी तिला दिलेली ती चावी.

राघव आतून बाहेर आला. “ही का?”

“माझ्याकडे राहणार नाही.”

“कारण?”

“मला कुणी ‘कामासाठी जवळ’ आणि बाकी वेळ ‘बाहेर’ ठेवणार असेल, तर चावी नको.” ती थेट त्याच्याकडे पाहत म्हणाली. “आणि मला ‘मृणाल, जरा हे कर’, ‘मृणाल, जरा थांब’ चालेल. पण ‘आपली आहे’ हा शब्द नको. ज्याची जागा नसते, त्याला घरगुती नावं लावू नयेत.”

त्याने हलकेच भुवया उंचावल्या. “मी तसं म्हटलं नाही.”

“तुम्ही नाही. पण तुमच्या घरात जे चालतं, त्यात तुम्ही उभे असता.”

त्याने चावी उचलली नाही. “तू निलेशवर रागावली आहेस.”

“मी रागावलेय जागेवर.” ती मागे सरकली. “आणि आता मी उंबरठा स्वतः ठरवेन.”

तिने चावी टेबलावरच सोडली आणि निघून गेली. पुढच्या तीन दिवसांत ती फक्त कामापुरती आली. हिशोबाची वही तिने मावशीसमोर ठेवली, पैसे कुठून भरले, काय उधार, काय बाकी, सगळं लिहिलेलं. पण वरच्या मजल्यावर ती गेली नाही. फोन घेतला नाही. निलेशशीही बोलणं दोन वाक्यांवर आलं. घरात कुजबुज वाढली; मावशीने एकदा उघडच विचारलं, “आता इतकी सरळ ताणून का धरतेयस?” मृणालने फक्त वही पुढे ढकलली. “हिशोब स्वच्छ आहे. बाकीचं तुमचं.”

लग्नाच्या आधीचा शेवटचा गोंधळाचा दिवस. खाली हॉलमध्ये फुलवाले, केटरिंगवाले, नातेवाईक, साड्यांचे कव्हर, बँकेचे फोन, उकळत ठेवलेला चहा. वरच्या टाकीचा पंप बंद पडला म्हणून मावशीने जिन्याकडे ओरडून तिला बोलावलं. “मृणाल, वर जाऊन पाहतेस का? राघव आहे तिथे.” ती थोडा वेळ स्थिर उभी राहिली. मग वही बंद केली, अर्धवट दुमडलेली पावती आत सरकवली आणि वर निघाली.

जिन्याच्या वळणावर पिवळा बल्ब लागला होता. खालील मजल्यावरून आवाज येत होते, पण इथे अर्धीच प्रकाशरेषा. राघव पंपाजवळ उभा नव्हता; तो मधल्या उतरंडीवर, रेलिंगजवळ थांबलेला होता, जणू तिची वाट बघत. त्याच्या हातात फोन होता; स्क्रीनचा फिकट उजेड तळहातावर पडत होता. तिने पायरीवर थांबूनच विचारलं, “पंप कुठे बंद पडलाय?”

तो उत्तरला नाही. दोन पायऱ्या खाली उतरून तिच्या समोर आला. त्याच्या चेहऱ्यावरचा नेहमीचा अधिकृत कडकपणा कुठेतरी राहिला नव्हता. खाली घर आहे, लोक आहेत, नावं आहेत—ही जाणीव दोघांच्या उभे राहण्यात होती. तरी तो थांबला नाही.

“तू मला टाळतेयस,” तो हळू म्हणाला.

“योग्य अंतर ठेवतेय.”

“ते मी आधी ठेवायला हवं होतं.”

मृणालचा हात वहीवर घट्ट झाला. “आता सांगून उपयोग?”

“माझ्यासाठी आहे.”

पहिल्यांदाच त्याने वाक्य स्वतःवर आणलं. कोणाचं घर, कोणाचा निर्णय, कोणाची मान-सन्मान याच्या आड नाही. मृणालने त्याच्याकडे पाहिलं. त्याच्या आवाजात विनंती उघडी दिसत होती; तिला सर्वांत जास्त धोका तिथेच होता. जेव्हा वरचे लोक खाली उतरतात, तेव्हा ते पकडायलाच उतरतात—हे तिने पुरेसं पाहिलं होतं. पण राघवच्या चेहऱ्यावर त्या क्षणी कवच उरलं नव्हतं, फक्त एकाग्रता उरली होती. धोकादायक, सरळ, न हटणारी.

खालीतून मावशीचा आवाज चढला—“झालं का? लोक बसलेत रे!” जिन्यातल्या त्या वळणावर वेळ आणखी कमी झाला. राघवने अर्धं पाऊल पुढे टाकलं. इतकं की त्यांच्यातलं अंतर आता घरच्यांच्या नजरेला संशयास्पद, पण स्पर्शाला अजून बाकी. “मृणाल,” तो म्हणाला, आणि एवढंच. कोणताही मोठा शब्द नाही. मागणी मात्र उघडी.

तिचा श्वास अडकला. एक क्षण तीही पुढे सरकली. वही तिच्या छातीआड होती, त्याच्या हाताची बोटं हलली, जणू तिच्या मनगटाजवळ येणार. खालील घर, निलेशचं नाव, मावशीचा चेहरा, पावत्यांचे हिशोब, उंबरठ्यावरून बाजूला सारलेलं स्वतःचं शरीर—सगळं त्या अर्ध्या पावलात जमा झालं. राघवचा हात वर आला; स्पर्शाच्या आधीची उष्ण हवा त्वचेवर लागली.

मृणालने तेव्हा स्वतःच शेवटचा निर्णय घेतला. तिने वही एक हातात सरकवली, दुसरा हात उठवला—त्याच्या मनगटाकडे नाही, त्याच्या हाताच्या रेषेपुढे. थांबवण्यासाठी. स्पर्श न करता. “इथपर्यंत,” ती कुजबुजली. आवाजात थरथर नव्हती. “यापुढे नाही. खाली सगळं तसंच आहे. ते बदलल्याशिवाय नाही.”

तो थांबला. त्याचा श्वास जोरात आला, पण पाऊल पुढे पडलं नाही. त्यांच्या मध्ये आता फक्त दोन देहांचं अंतर नव्हतं; तीच रेषा उभी होती जी आधी तिच्यावर लादली जात होती आणि आता तिने स्वतःच्या हातात घेतली होती. मृणालने डोळे न वळवता आणखी अर्धं पाऊल मागे घेतलं—पळून नाही, रेषा स्पष्ट करण्याइतकंच. “पंप खालील स्विचमधून बंद झाला असेल,” ती म्हणाली. “ते बघा.”

ती आधी वळली. उतरताना दुसऱ्या पायरीवर तिचा हात रेलिंगवर गेला. मागून हवा हलल्यासारखी झाली. जणू तो तिला थांबवायला हात पुढे करणार होता. मृणालने न थांबता, न मागे पाहता आपला वेग तसाच ठेवला. वरच्या उतरंडीवर लोखंडी रेलिंगला घट्ट पकडलेली बोटं, आणि खाली झुकलेल्या पिवळ्या प्रकाशात, तिच्यापर्यंत येण्याआधीच हवेत थांबलेला एक हात.