अंगणच तिच्या बाजूने वळलं

“सायली, तिकडे नाही. नोंदणी टेबलाच्या आत फक्त घरच्यांना उभं राहायचं,” माधवी काकूंनी तिच्या मनगटावरची जुनी, घासून गुळगुळीत झालेली ओळखफीत दोन बोटांनी वर उचलली आणि जणू काही घाणेरडी वस्तू बाजूला सारावी तशी तिला मुख्य प्रवेशवाटेवरून ढकलून प्लॅस्टिकच्या खुर्चीच्या कोपऱ्याकडे पाठवलं.

अंगण उजेडानं धुऊन निघालं होतं. फुलांच्या कमानीखालून नातेवाईक येत होते, पायात चकचकीत चप्पला, हातात लिफाफे. नोंदणी टेबलावर अर्धवट दुमडलेली यादी, परतपरत उघडून बघितलेल्या पावत्या, खोकेभर स्वागतकिट्स—हे सगळं सायलीच्या हातानं गेल्या तीन महिन्यांत उभं राहिलं होतं. सेवा क्षेत्रात दिवसभर इव्हेंट पुरवठादारांकडे धावपळ करून, मेट्रो पकडून, रात्री उशिरा एक्सेलऐवजी वहीत नावे उतरवून तिनं हे लग्न सांभाळलं होतं. पण आज, ज्या अंगणाच्या प्रत्येक दोरीचा खर्च तिला तोंडपाठ होता, तिथे तिची ओळख एका झिजलेल्या फितीत आकसली होती.

ती खुर्चीच्या कोपऱ्याला टेकली नाही. मनगटातून फीत काढून तिनं टेबलावर ठेवली. “बरं,” एवढंच म्हणाली. आवाज ना रडका, ना चढा. पण जवळ उभ्या असलेल्या दोन मावशांनी एकमेकींकडे पाहिलं; जुन्या खात्रीत पहिली बारीक भेग पडली. कारण सायली मागे सरकली खरी, पण यादीवरून हात हटवला नाही.

माधवी काकूंनी लगेच प्राजक्ताला पुढे ओढलं. “ही उभी राहील इथे. मुलाच्या घरची मुलगी दिसायला पाहिजे. सायली, तू फक्त पिशव्या दे. आणि ज्यांना व्हीआयपी आसनं आहेत त्यांची चिठ्ठी प्राजक्ताकडे दे.”

प्राजक्ताच्या हातात नवीन कोरी निळी कार्डं आली. सायलीच्या हातात, ज्या हातांनी डेकोरेटरचे आगाऊ पैसे भरले, त्याच हातात भेटपिशव्यांचा गठ्ठा ढकलला गेला. निखिल मामांनी टेबलापाशी येऊन विचारलं, “अगं, वराच्या ऑफिसचे लोक कुठे बसणार?” सायली उत्तर द्यायच्या आत माधवी काकू मध्ये पडल्या. “प्राजक्ता सांगेल. आता ती पाहतेय.”

प्राजक्ताच्या चेहऱ्यावरचा रंग बदलला. तिला आसनरचनेचा रंगकोड माहितीच नव्हता. तिनं यादी उलटली, सरळ केली, चुकीचं पान उघडलं. सायलीनं शांतपणे अर्धदुमडलेली खरी यादी आपल्या पिशवीतून बाहेर काढली—कडा चुरगळलेल्या, कोपऱ्यावर मेहंदीचा डाग. “निखिल मामा, वराच्या ऑफिसचे बारा जण आतल्या उजव्या रांगेत. दोन जणांना मधुमेह आहे, म्हणून स्वीट डिश जवळ नको. मी भोसले काकांना सांगितलंय.”

निखिल मामांचा हात आपोआप सायलीकडे वळला. माधवी काकूंच्या चेहऱ्यावर क्षणभर कडक रेषा उमटली. त्याच वेळी बाहेरून कारांची लाट आली. दोन मिनिटांत अंगणाच्या वर्तुळात गोंधळ साचला—वरपक्षाचे काही जेष्ठ, आर्यनचा प्रोजेक्ट हेड, आणि आरक्षण नसलेले दूरचे नातेवाईक एकाच वेळी दाराशी थांबले. आतल्या मार्गावर अडथळा झाला. स्वागतासाठी लावलेला मुलगा कुणाला कुठे नेऊ हेच विसरला.

“प्राजक्ता, व्हीआयपी कार्डं दे लवकर!” माधवी काकूंचा आवाज वर गेला.

“कुठली?” प्राजक्ताच्या हातातल्या कोऱ्या कार्डांत रंग नव्हते, क्रमांक नव्हते. कारण खरी प्रवेशकार्डं सायलीनंच काल रात्री उशिरा छापून क्रम लावलेली होती आणि सकाळी बदललेल्या सूचनेमुळे तिनं ती अजून आपल्या फाइलमधून बाहेर काढली नव्हती.

दाराशी थांबलेले लोक आता डोकं वाकवून आत पाहत होते. एका काकूंनी साडी सावरत विचारलं, “अगं, आमचं नाव कुठे?” मागे चालकांनी गाड्या अडवल्या. ढोलवाला अर्ध्यावर थांबला. अंगणातल्या लोकांच्या खांद्यांची दिशा बदलली; नजरा प्राजक्तावरून सायलीकडे सरकल्या.

सायलीनं फाइल उघडली. त्यातून रंगानुसार बांधलेली प्रवेशकार्डांची पुडी बाहेर आली—सोनरी, हिरवी, पांढरी. वरच्या कार्डाला क्लिप लागलेली. “निखिल मामा, ज्येष्ठांसाठी सोनरी. ऑफिसच्या पाहुण्यांसाठी हिरवी. बाकीच्यांना पांढरी. उजवी वाट बंद ठेवली, तर आतमध्ये जॅम होईल. डावीकडची फुलांची स्टँड दोन फूट सरका.”

ती बोलली आणि तिच्याकडे पाय वळले. आधी निखिल मामा, मग दोघे स्वयंसेवक, मग बँडवाल्याचा मुलगा. एकाने फुलांचा स्टँड उचलला. दुसऱ्याने कार्डं घ्यायला हात पुढे केला. माधवी काकूंनी “थांबा, आधी माझं ऐका—” म्हटलं; पण त्यांचा आवाज गर्दीतून सटकून गेला. अंगणाचा गोल हळूहळू सायलीभोवती केंद्र बदलू लागला.

आर्यन तेव्हा आतल्या व्हरांड्यातून बाहेर आला. ऑफ-व्हाईट कुर्त्यात, गळ्यात सेहरा अजून चढायचा बाकी. तो थांबला. त्याच्या समोर एक विचित्र चित्र होतं—त्याची आई ताठ उभी, प्राजक्ता गोंधळलेली, आणि सायलीच्या हातातून लोक मार्ग मागत होते. सायलीनं त्याच्याकडे पाहिलं नाही. तिनं कार्डं विभागत राहिली. “काका, तुम्ही या बाजूने. आत्याबाई, आत पायऱ्या आहेत, हळू. हो, तुमचं नाव आहे. ही घ्या.”

माधवी काकूंचा राग आता उघड दिसू लागला. त्या सरळ आर्यनजवळ गेल्या. इतक्या जोरात बोलल्या की जवळचे सगळे ऐकू शकतील. “तिला कुणी एवढं मोकळं सोडलं? काम करायचं असेल तर करूदे, पण दाराशी घरच्यांच्या बरोबरीत उभं राहणं वेगळं असतं. लोक काहीही बोलतात. नातेवाईकांना माहिती असलेलं नातं असलं, म्हणून मर्यादा मिटत नाहीत.”

त्या एका वाक्यानं अंगणात हवा बदलली. हा फक्त कामाचा प्रश्न नव्हता; हा सायलीला उपयोगाची पण नाव नसलेली ठेवण्याचा उघडा प्रयत्न होता. दोन जेष्ठ काकांनी हनुवटीला हात लावला. प्राजक्तानं लगेच नव्याने धैर्य आणून सायलीकडे हात केला. “कार्डं मला दे. तू मागे हो. वर येतोय.”

सायलीनं कार्डांचा गठ्ठा परत ओढून घेतला नाही. ती जिथे उभी होती तिथेच राहिली. फक्त डाव्या हातातली उशीरा परत करायची किल्ली—स्टोअररूमची—तिनं टेबलावर ठेवली. खणखण असा आवाज झाला. “मागे हो म्हणताय, ठीक आहे,” ती म्हणाली, “पण मग हॉटेलवाल्याची उधारी कोण भागवणार, मिठाईचा दुसरा हप्ता कोण देणार, आणि वरपक्षाच्या पंचवीस गाड्या चुकीच्या मार्गावर गेल्या तर त्यांना कोण वळवणार? कारण हे सगळं माझ्याकडे आहे.”

माधवी काकू लगेच म्हणाल्या, “पैसे आम्ही पाहू. तू वस्तू दे.”

“मग द्या,” सायलीनं शांतपणे उत्तर दिलं. तिनं अर्धवट दुमडलेली पावती उघडून टेबलावर सपाट केली. त्यावर तिचं नाव, तिच्या खात्यातून गेलेली रक्कम, डेकोरेटरचा शिक्का स्पष्ट होता. शेजारी आणखी दोन पावत्या. निखिल मामांचा चेहरा पडला. कारण हे सर्व त्यांनी “नंतर देऊ” म्हणूनच चालवलं होतं. अंगणात उभ्या काही बायकांच्या नजरा माधवी काकूंच्या सोन्याच्या दागिन्यांवर गेल्या आणि पुन्हा त्या पावत्यांवर परतल्या.

त्याच वेळी प्रवेशद्वाराबाहेरून हाक आली, “आर्यन सर, तुमचे बॉस आलेत. कुणीतरी घेऊन या.” गर्दीत अडलेला रस्ता पुन्हा थबकला. ढोलवाल्याने काडी हवेतच रोखली. आर्यनकडे आता सगळे पाहत होते—आईच्या मर्यादेचं बोलणं मानायचं, की ज्या मुलीनं हे सगळं प्रत्यक्ष उभं केलं तिला उघड नाव द्यायचं.

माधवी काकूंनी शेवटचा डाव टाकला. त्या थेट सायलीसमोर आल्या. “कार्डं खाली ठेव. वराच्या शेजारी उभं राहण्याचा हक्क कुणी दिला? काम केलंस म्हणून घरातली होत नाहीस.”

हे वाक्य अंगणाच्या मधोमध पडून थांबलं. सायलीच्या हातातली सोनरी प्रवेशकार्डांची पुडी वरच्या बाजूला दिसत होती. तिच्या मनगटावर फित नव्हती; टेबलावर किल्ली होती; पावत्या उघड्या होत्या. रस्ता बंद, पाहुणे थांबलेले, जेष्ठ बघत उभे. आता बोललं नाही तर आर्यन कायमचा लहान होईल, आणि सायली कायमची उपयोगापुरती.

आर्यननं एक पाऊल पुढे टाकलं. मग दुसरं. तो आईच्या जवळ थांबला नाही; तो सायलीच्या बाजूला येऊन उभा राहिला. अंगणातल्या नजरा त्याच्या पावलांसोबत फिरल्या. त्यानं सायलीच्या हातातून सोनरी प्रवेशकार्डांपैकी वरचं कार्ड घेतलं, एक क्षण सगळ्यांना दिसेल इतकं उंच धरलं, आणि स्पष्ट आवाजात म्हणाला, “दाराशी कोण उभं राहील, कोणाला आत सोडायचं, आणि माझ्या शेजारी कोण उभं राहून हा समारंभ पुढे नेईल—हे मी सांगतो. सायली. तीच.”

माधवी काकू लगेच काहीतरी बोलायला पुढे सरसावल्या, पण आर्यन थांबला नाही. “आई, आज तिच्यावाचून या लग्नातलं एकही चाक फिरलं नसतं. आणि एक गोष्ट अजून—तिला ‘काम करणारी’ म्हणून उभी ठेवायची तुमची सोय संपली. ती माझ्या आयुष्यात नावाने आहे. सगळ्यांसमोर आहे.”

ज्येष्ठांच्या रांगेतला पहिला बदल उघड दिसला. निखिल मामांनी आर्यनकडे न पाहता थेट सायलीकडे हात पुढे केला. “कार्डं दे, सायली.” बँडवाल्याचा मुलगा आधीच तिच्या डावीकडे उभा राहून रस्ता मोकळा करत होता. प्राजक्ता मागे सरकताना प्लॅस्टिकच्या खुर्चीला धडकली. माधवी काकूंचा उठवलेला हात हवेतच अडकला. दोन स्वयंसेवकांनी सूचनांसाठी त्यांच्याकडे पाहणं थांबवलं. त्यांनी सायलीभोवती अर्धगोल केला.

सायलीनं कार्डांचा गठ्ठा परत स्वतःकडे घेतला. तिच्या बोटांनी वरचं सोनरी कार्ड उंच धरलं, अगदी दाराच्या रेषेत, जिथून सगळ्यांना ते दिसेल. “ज्येष्ठ मंडळी या बाजूने,” ती म्हणाली. “वरपक्ष, थेट उजव्या मार्गाने. कोणाचं नाव अडलेलं असेल तर माझ्याकडे या.”

आणि मग, कोणालाही परवानगी न विचारता, तिनं आर्यनकडे न पाहताच पुढचं वाक्य टाकलं—कोरडं, सरळ, मालकीचं. “किल्ली टेबलावर आहे. हिशोब माझ्याकडे राहील. प्रवेश मी पाहते.”

अंगणाचा गोल तिच्यासमोर उघडला. मुख्य मार्ग मोकळा झाला. तिच्या बाजूला उंच धरलेलं कार्ड तसंच राहिलं, आणि समोर आडवे आलेले हात एकामागोमाग खाली पडले.