ખોટો ચલાવનાર ત્યાં જ તૂટી ગયો

લેબલવાળો ટ્રોલી હેના સામે અથડાઈને વાંકો થયો, અને પાછળથી જયદીપભાઈનો કડક અવાજ આવ્યો, “આ લેનને હાથ ન લગાવતી. તું પેકિંગ સાઇડ પર જા.” રેક વચ્ચે પહેલેથી જ ત્રણ કાર્ટ અટવાયેલા; નીલાં સ્ટિકરવાળા સુરતના પાર્સલ વડોદરાના પિંજરા પાસે ચડેલા; બહાર ગોદામના દરવાજા પાસે લોડરનો હોર્ન બૂમ મારી રહ્યો. હેનાએ એક કાર્ટનો ટેગ સીધો કર્યો, બીજાનું સરકેલું લેબલ અંગૂઠાથી ચોંટાડ્યું, ત્રીજામાં ખોટી બિનમાં પડેલો બોક્સ ઉચકી સાચી પટ્ટીમાં નાખ્યો. મુખ્ય ડિસ્પેચ ખુરશી પાસે લટકતી ચાવીઓ રણકી, પણ તેણે એને સ્પર્શ પણ ન કર્યો. ડેસ્ક પરની ચાની કપની ગોળ વાટકી ઠંડી થઈને વર્તુળ છોડી ચૂકી હતી; બાજુમાં તેની ટિફિનની ડબ્બી બંધ જ પડી હતી.

અમદાવાદની સવાર આજે સવાર રહી જ નહોતી. તહેવારના સપ્તાહે આખું ઇ-કોમર્સ ગોદામ દોડતું હતું, અને એક જ લેન અટકે તો બપોરે નીકળવાના ટ્રક સુધી કડી તૂટી જતી. હેના આ લેન ચલાવતી ત્યારે ત્રણ મિનિટમાં ગુંચવણ વળતી; આજે તેને મુખ્ય ખુરશીથી દૂર રાખવામાં આવી હતી, કારણ કે જયદીપભાઈએ સવારથી બે લોકોને ઊંચે અવાજે કહી દીધું હતું, “હવે રિલીઝ હું જોઈશ. બહારના લોકો આગળ દેખાવ પણ રહે.” બહારના લોકોમાં કોણ? મહેશકાકા, જેઓ કંપનીમાં જૂના કોન્ટ્રાક્ટર; અને પૂજાના મામીનો દીકરો રવિ, જેને પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે હેનાને જોવા માટે ઘેર બે વાર આવી ચૂક્યો છે. કામનું અપમાન અહીં ફક્ત કામમાં રહેતું નહોતું.

હેનાએ પેકિંગ સાઇડ તરફ જવાના બદલે રસ્તામાં પડેલો સ્કેનરનો ખાલી બેટરી પેક ઉપાડ્યો, ચાર્જ પર મૂક્યો અને રવિને બુમારી, “પીળો સ્ટેક ડાબે મૂકી દે. આ બે પત્તા એક જ ઓર્ડરના છે.” રવિ પળ માટે હચમચ્યો; તેણે જયદીપભાઈ તરફ જોયું, પછી હેના તરફ. જયદીપભાઈએ દૂરથી હાસ્ય ચડાવ્યું, “આદેશ હું આપું. તું સાંભળ, તું નહીં.” છતાં રવિએ પીળો સ્ટેક ડાબે મૂકી દીધો. નાનું હતું, પણ લેનમાં પહેલી ચીર પડી ગઈ.

જયદીપભાઈ મુખ્ય ડેસ્ક પર બેસી ગયા. ખુરશીની પીઠ પર સફેદ ટેપથી ચોંટાડેલો નાનો સીટ-માર્કર અડધો છૂપાઈ ગયો—‘હેના ડી.’ તેમનું શરીર એ લખાણ પર જ બેઠું હતું. તેમણે રૂટ-રજીસ્ટર પોતાની સામે ખેંચી લીધું, ચાવીઓનો ઝુંડો આંગળીમાં ફેરવ્યો અને પૂજાને કહ્યું, “તને કહ્યું છે ને, એને રેક-ચેકમાં મૂકી દે. ડિસ્પેચ બધાની બસની વાત નથી.” પૂજાએ આંખ ઉંચી કરી, ફરી નીચે કરી. હેનાને સીધું જોઈને પણ ન જોયું. સ્ટાફના બે છોકરાં કાર્ટ ધકેલતા ધીમા પડી ગયા; વાંસણ ઘસતા માણસ જેમ બધું સાંભળતા હતા.

“જયદીપભાઈ,” હેનાએ સીધું કહ્યું, “રેક-સીવનનો બહારનો ક્રમ ખોટો છે. સાત મિનિટમાં ટ્રક બંધ થશે.”

તેમણે પેનની ટોચથી હવામાં નિશાની કરી, જાણે માખી હંકારતા હોય. “મને શીખવાડતી નહીં. તારી ફરજ નીચે છે.” પછી જરા ઊંચા અવાજે, ખાસ રવિ અને મહેશકાકા સાંભળે એમ, “ઘરે થોડીક ગણતરી આવતી હોય તો ગોદામ નથી ચાલતું.”

વાક્ય પછી તરત નુકસાન દેખાયું. તેમણે પહેલી પાંદડીમાંથી વડોદરાનો કટકો સુરતના લોડમાં છોડ્યો. સ્કેનર લાલ બિપ કરતું રહ્યું. તેમણે ફરી પ્રયત્ન કર્યો. ફરી લાલ. પાછળ ટ્રોલી અટવાઈ. પાંજરાવાળી પટ્ટી પાસે ઉભેલો ડ્રાઈવર ગાળો દબાવતો ફોન પર સમય પૂછતો હતો. એક કાચો છોકરો ખોટી દિશામાં કાર્ટ વાળીને રેકના ખૂણે અથડાયો; બોક્સ નીચે સરક્યા.

હેના આગળ વધી. “સ્કેનર આપો.”

જયદીપભાઈએ પકડ કસી. “પાછળ.”

“સ્કેનર આપો,” તેણે ફરી કહ્યું, આ વખતે આખી લેન સાંભળે એટલા સ્થિર અવાજે. “ખોટો ક્લસ્ટર ખોલ્યો છે. પહેલા નીલાં ટેગ ઊભા કરો, પછી લીલા. રજીસ્ટર અહીં લાવો.”

“હું બેસ્યો છું અહીં.”

“બેસવાથી ચાલતું હોત તો ટ્રોલી અટકતાં નહીં.”

એટલામાં ફરી લાલ બિપ. ડ્રાઈવરે દરવાજા તરફથી બુમારી, “અડધો કલાક નથી. હવે જ બંધ કરાવશે.” મહેશકાકા આગળ સરક્યા; તેમની ભ્રૂ વળી ગઈ. જયદીપભાઈએ એક પળ માટે આસપાસ જોયું—જે લોકો તેમની તરફ સલામતપણે ઝુકતા હતા, એ જ હવે કયા હુકમ સાંભળવો તે જોતા ઉભા. હેનાએ તેમનો હાથ જરાય ઝપાટા વગર, સીધા કઠણ નિશ્ચયથી નીચે દબાવ્યો, સ્કેનર ખેંચી લીધો, ડેસ્ક પરથી રૂટ-રજીસ્ટર પોતાની બાજુ સરકાવ્યું અને ખુરશીની બાજુ ઊભી રહીને બોલી, “રવિ, નીલું બધું લેન-બી. પૂજા, જે લેબલ અડધાં છૂટ્યાં છે એ મારા સુધી લા. કોઈ પણ કાર્ટ સીધી બહાર નહીં ધકેલતા.”

આ ઉપદેશ નહોતો; કબજો હતો. સ્કેનરે તેની આંગળીઓમાં જતાં જ લીલો અવાજ આપ્યો. તેણે પહેલી બે એન્ટ્રી વીજળીની જેમ જોયી, ખોટી પાંદડી કાઢી, ઉપર ગોળ ચિહ્ન નાખ્યું, “આ રોકો.” પછી તેણે કાર્ટના મોઢા ફેરવ્યા. “આમ નહીં, ખભાથી ધકો. જગ્યા ખાલી કરો.” પૂજાએ પહેલી વાર દોડતા પગલાં પાડ્યાં. રવિએ ત્રણ સ્ટેકને અલગ કર્યા. જયદીપભાઈ ખુરશીમાંથી અડધા ઊભા થઈને બોલવા ગયા, પણ હેનાએ તેમને જોયા વગર કહ્યું, “હવે તમે બોલશો નહીં. નંબર ખોટો પડે છે.”

લેન હલવા માંડી. અટવાયેલા ટ્રોલીમાંથી પહેલો બહાર આવ્યો, પછી બીજો. હેનાએ ટેગ વાંચ્યા વગર રંગ અને કટ-સમયથી ઓળખી લીધા. “સુરતના બે પહેલા. વડોદરા રોકો. અમદાવાદ લોકલ પાછળથી જાય.” એક ડ્રાઈવરે વાંકો થયેલો ફોર્મ આગળ કર્યો; તેણે કોણિયે ટેબલ પર દબાવી સહીની લીટી બતાવી. “અહીં. પછી બહાર.” રેક સાત પાસે પડેલા બોક્સ ફરી ચડ્યા. સ્કેનરના અવાજોમાં લાલ વચ્ચે લીલા વધવા લાગ્યા. પેકિંગ સાઇડના છોકરાઓ હવે જયદીપભાઈને નહીં, હેનાને રસ્તો પૂછતા હતાં. ઠંડી ચાની પાસે નવું વર્તુળ બન્યું; કોઈએ કપ ખસેડવાની પણ ફુરસદ ન લીધી.

જયદીપભાઈએ છેલ્લો બચાવ કર્યો. તેઓ આગળ આવી રજીસ્ટર પર હાથ મૂકી બોલ્યા, “હું કહું તેમ એન્ટ્રી કર. જવાબદારી મારી છે.”

હેનાએ સ્કેનર નીચે મૂકી દીધો. આખી લેનનો અવાજ એક ક્ષણમાં વધુ સ્પષ્ટ લાગ્યો—હોર્ન, ચાકાના ઘસારા, બિપ, લોકોની દબાયેલી શ્વાસ. તેણે રજીસ્ટર પરથી તેમનો હાથ હટાવ્યો નહીં; પોતાનો હાથ બાજુમાં રાખ્યો અને કહ્યું, “પછી તમે જ ચલાવો. હું બાજુથી લેન નહીં દોડાડું.” તેણે સ્કેનર પાછો ડેસ્ક પર મૂકી દીધો. “ચાવી, ખુરશી અને રજીસ્ટર તમારી પાસે. પછી ટ્રક પણ તમારો.”

આ વાર પાછળ ખસવાની ન હતી; આ વાર તેણે આખી મશીન રોકીને સત્ય ખુલ્લું રાખ્યું. બે કાર્ટ ફરી અટક્યા. બહારથી ગેટવાળાએ બુમારી, “આ છેલ્લો કટ-ઓફ છે.” ડ્રાઈવર કેબિનમાંથી નીચે ઉતરી ગયો. મહેશકાકાએ જયદીપભાઈને સીધું પૂછ્યું, “કેટલી વારથી આ છોકરી ચલાવે છે આ લાઇન?” જવાબ આવ્યો નહીં. પૂજાના હાથમાં લેબલના પત્તા કંપી રહ્યા. રવિએ પહેલી વાર જયદીપભાઈને ‘ભાઈ’ ન કહીને કહ્યું, “હવે શું?”

જયદીપભાઈએ સ્કેનર ઉચક્યું. ખોટો કોડ. લાલ બિપ. ફરી. લાલ. પાછળનો ડ્રાઈવર મોબાઇલ કાને દબાવી બોલ્યો, “જો હવે નહીં નીકળે તો આખો રૂટ ખસેડવો પડશે.” નુકસાન હવે શબ્દ ન રહ્યું; કાર્ટના ચાકા સ્થિર હતા, બોક્સ પાછા ભરાતા હતા, દરવાજા પાસેનું લોડર ખાલી ઊભું હતું. જયદીપભાઈના કપાસિયા શર્ટની કોલર ભીની પડી. તેમણે રજીસ્ટર પલટ્યું, પેન પડી ગઈ, ઝૂકી ઉઠાવતાં ચાવીઓનો ઝુંડો ખુરશીની બાજુ લાકડામાં અથડાયો.

હેનાએ એક ઇંચ પણ આગળ પગ ન મૂક્યો. “હું બાજુથી બોલી આપું એટલું નથી કરવાનું,” તેણે ઠંડકથી કહ્યું. “મુખ્ય છોડો.”

બહારનો છેલ્લો હોર્ન લાંબો વાગ્યો. મહેશકાકાનો અવાજ આ વખતે નીચો, પણ કાપતો હતો. “જયદીપ, જો નથી આવડતું તો દયા કરીને રસ્તો છોડ.” એ ‘દયા’એ આખા ફ્લોર સામે તેમની કમર તોડી. જયદીપભાઈએ પહેલાં મહેશકાકા જોયા, પછી રવિ, પછી પૂજા, જેને હવે સીધી હેનાની પાસે ઊભી રહેવાનું વધુ સલામત લાગતું હતું. તેમના હાથમાંથી ચાવીઓનો ઝુંડો છૂટ્યો નહિ; ધીમે ધીમે ઉતર્યો. તેમણે તે ડેસ્ક પર મુકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, જાણે હજી શરત તેમની હોય. હેનાએ તરત કહ્યું, “મારી બાજુ.”

એ શબ્દમાં વિનંતી ન હતી. તેમણે ચાવીઓ સરકાવી. લોખંડનો ઝુંડો ઠંડી ચાની રિંગ પાસે આવી અટક્યો. હેનાએ રજીસ્ટર સંપૂર્ણ પોતાની તરફ ખેંચ્યું, ખુરશીની પીઠ પરથી તેમની ચોંટેલી ગાદી સીધી કરી, પછી પહેલી વાર મુખ્ય ડિસ્પેચ ખુરશીમાં બેસી. સીટ-માર્કર ફરી દેખાયું. તેણે એક હાથથી ચાવીઓ પકડી, બીજા હાથથી સ્કેનર, અને બોલી, “રવિ, દરવાજો ખુલ્લો રાખ. પૂજા, સુરત પહેલું બહાર. લેન-બી સાફ.”

હવે બધું દોડ્યું. તેણે લીલા કોડ એક પછી એક ઊઘાડ્યાં, અટકેલા બે કાર્ટ ક્રમ બદલાવી આગળ ધકેલાવ્યા, વડોદરાનો લોડ પાછળના કટમાં ઠેલ્યો, અમદાવાદ લોકલને અલગ પાંજરે મૂક્યું. “આ નહીં, એ.” “હવે.” “રોકો.” “છોડો.” તેના અવાજમાં ન ચીસ, ન ગભરાટ; માત્ર કાપ. ટ્રકનું શટર અડધું ઊંચું રાખનારો માણસ હવે અંદરથી બોક્સ પકડતો હતો. પૂજા સીધી તેની આંખમાં જોઈને આગળનો પત્તો આપતી હતી. રવિને વચ્ચે એકવાર શંકા થઈ; હેનાએ રજીસ્ટર પર આંગળી ઠોકી. “કટ-સમય વાંચ.” તેણે વાંચ્યું અને તરત કાર્ટ વાળ્યો. દરવાજા પાસેનો જામ અચાનક તૂટેલો દોરો જેમ ખૂલ્યો.

જયદીપભાઈ હજુ બાજુમાં ઊભા હતા, પરંતુ હવે જ્યાં ઊભા હતા ત્યાંથી કોઈ સૂચના નીકળતી ન હતી. તેમણે એકવાર “એ હું…” બોલવાની કોશિશ કરી, ત્યારે હેનાએ નજર ઉઠાવ્યા વગર બહાર જતો છેલ્લો કટકো સ્કેન કર્યો અને કહ્યું, “બહાર.” એક જ શબ્દ. તે શબ્દ સાંભળીને તેઓ ખુરશીના હાથેથી હાથ ખેંચી ગયા. લેનમાંથી અંતિમ ટ્રોલી પસાર થયો, શટર ધડાકાથી ઊંચું ચડી ફરી નીચે આવવા લાગ્યું, અને ડ્રાઈવરે સહીવાળું પત્તું ઉચકી દોડ મૂકી.

બાકી અવાજો પાછળ ખસી ગયા. હેનાએ રજીસ્ટરની છેલ્લી લીટી બંધ કરી, ચાવીઓ ડેસ્કના જમણા ખૂણામાં મૂકી. મુખ્ય ડિસ્પેચ ખુરશીમાં ‘હેના ડી.’નો સીટ-માર્કર સાફ દેખાતો હતો. તેણે ખુરશીને જરાક પાછળ ધકેલી; ચાકાં નરમ ઘસારા સાથે સરક્યાં, અને ચાવીઓનું રણકવું બંધ થઈ ગયું.