અમે ચોખટે જ અટક્યાં

“મેહેર, એ કવર અત્યારે જ આપ ને, તું તો આવી જ કામ માટે છે,” રીતાએ રજિસ્ટર ટેબલ પરથી ભૂરું કાગળનું કવર તેની તરફ ધકેલી દીધું, અને પોતે નિરવભાઈની બાજુની ખાલી ખુરશી ખેંચીને બેસી ગઈ. મેહેરે કવર ઉઠાવ્યું ત્યારે સૂકી કાગળની સરસરાટ રૂમમાં વાગી; બાજુના કપમાં ચા ઠંડી પડી ઉપર પાતળી પડ જામી ગઈ હતી. કાકી અંદરથી બોલ્યાં, “બેટા, નિરવને પૂછ્યા વગર કંઈ મૂકતી નહીં.” મેહેર દરવાજાની ચોખટે અટકી. એ જ ક્ષણે નિરવભાઈ અંદરથી વળી આવ્યા; પસાર થવા જેટલી જ જગ્યા હતી. તેણીએ ખભો દબાવીને બાજુ પકડી, પણ તેની કળી પાસે તેમનો હાથ અડકતાં અડક્યો—સ્પર્શ થયો નહીં, છતાં તેઓ જ પહેલે ઊભા રહી ગયા. તેમની નજર એક પળ માટે કવર પર નહોતી. મેહેર પર હતી.

મેહેર અહીં નોકરીએ હતી પણ ઘરના હિસાબે પણ જોડી હતી. કાકીનો નાના ભાઈનો ઉધાર હતો; મેહેરના પિતાએ હોસ્પિટલના બિલ પછી જે બચ્યું નહીં તે પછી આ કામ મળ્યું—અમદાવાદના નવું વાડજ પાસેના નાના કાર્યાલયમાં, જ્યાં ભાડાના મકાનનાં દસ્તાવેજ, મેરેજ હોલના બુકિંગ, અને સમાજના લોકોના કામ એક જ ટેબલ પરથી પસાર થતા. પગાર નાનો, વફાદારી મોટી. કામ બધું મેહેરથી; ઓળખ કોઈ બીજીની. રીતાને બહાર લોકો “ઓફિસ સંભાળે છે” એમ કહે. મેહેરનું નામ મોટેભાગે બોલાય જ નહીં.

નિરવભાઈ કાકીના ભત્રીજા, ભાગીદારીમાં ઊભા થયેલા માણસ. સફેદ શર્ટ, માપેલી વાણી, અને બધાની આગળ અંતર રાખવાની અદત. “મેહેર, કવર અહીં મૂકી દે,” એમણે કહ્યું, પણ ટેબલ ખાલી હોવા છતાં પોતાની ફાઇલ સરકાવીને જગ્યા એવી કરી કે તેણીને આગળ વધવા પડે. તેણી એક પગ અંદર મૂકે ત્યાં જ રીતાએ હસતાં કહ્યું, “અરે, એટલું નજીક જવાની શું જરૂર?” રૂમમાં બેસેલા હેમાંગે પેનથી ટકોરો માર્યો. મેહેર પાછી ખેંચાઈ જતી, ત્યાં નિરવભાઈએ પોતાની આંગળીઓથી ટેબલનો ખૂણો ઠોકી દીધો. “અહીં,” એમણે નીચા સ્વરે કહ્યું. તેમની નજર એટલી ચોક્કસ હતી કે મેહેરે કવર મૂક્તાં પોતાની આંગળીઓ પાછી ખેંચવામાં જ બે પળ વધુ લગાડી દીધી. કોઈએ કંઈ કહ્યું નહીં, છતાં એ બે પળ જોખમી બની ગઈ.

પછીના ત્રણ દિવસ કામે તેમને એકબીજાને ટાળવા દીધા નહીં. સવારે મેટ્રો સ્ટેશન પાસેની શાખામાં જવાનું, બપોરે જૂના ગ્રાહકના ઘરે જાવું, સાંજે સમાજની બેઠક માટે યાદી ચકાસવી. દરેક કામ જાહેર હતું; દરેક નજીકપણું જાહેરમાં થતું નહોતું, પણ દેખાઈ શકે એવું હતું. નિરવભાઈ બોલતાં હંમેશા અંતરનો જ ઉપદેશ આપતા. “ગ્રાહક સામે ઊભી રહે ત્યારે સીધી ઊભી રહે.” “કોઈના ઘરમાં રસોડા સુધી જતી નહીં.” “ફાઇલ હું લઈ લઉં.” પણ શબ્દો જેટલા દૂર ધકેલતા, તેમના હાથ એટલા જ અજીબ રીતે વચ્ચે આવી જતા.

એક વખત નારણપુરાની જૂની ઇમારતમાં વડીલ દંપતીનો ભાડાનો કરાર સાઇન કરાવવા ગયાં. સીડીઓ સાંકડી; આગળ નિરવભાઈ, પાછળ મેહેર. ઉપરથી હેમાંગ કાગળો લઈને દોડતો ઉતર્યો. ધડાકાથી અથડામણ થવાની હતી. નિરવભાઈએ પાછા વળી તેના ખભા આગળ હાથ ફેલાવ્યો, જેમ કોઈને બચાવવા કરતાં અટકાવે. “ભીત પાસે.” બસ બે શબ્દ. મેહેર પીઠ દીવાલ સાથે ચોંટી ગઈ; તેઓનો હાથ તેની બાજુમાં હવામાં અટકેલો રહ્યો, હેમાંગ પસાર થઈ ગયો પછી પણ ક્ષણભર ઉતારાયો નહીં. તરત જ તેઓ હટી ગયા, જાણે કંઈ થયું જ નહોતું. નીચે આવી રીતાએ પૂછ્યું, “કંઈ પડ્યું તો નહીં ને?” નિરવભાઈએ કાગળ સીધાં કરતાં કહ્યું, “ચોખ્ખું ચાલવું શીખવું જોઈએ.” વાક્ય મેહેર માટે હતું કે પોતાને માટે, સમજાયું નહીં.

બીજી વાર સાંજે ઓફિસ બંધ થતી હતી. બપોરે લાવવામાં આવેલું મેહેરનું જમવાનું ડબ્બું ટેબલ નીચે એવું જ પડેલું; શાક ઠંડું થઈ ગંધ બદલી રહી હતી. કાકીએ કહ્યું, “રાતે સમાજના લોકો આવશે. રીતાને સાથે લઈ નિરવ, તું જા. મેહેર, તું રજીસ્ટર બંધ કરી દે.” નિરવભાઈ દરવાજા સુધી ગયા, પછી પાછા વળ્યા. “ચાવીઓ તારી પાસે?” પ્રશ્ન સીધો મેહેરને. રીતાએ તરત જવાબ આપ્યો, “મારા પાસે છે.” નિરવભાઈએ તેને જોયું પણ નહીં. “મેં મેહેરને પૂછ્યું.” રૂમમાં એટલું જ બદલાયું—અધિકાર નહીં, પણ ધ્યાન. મેહેરે ચાવી બતાવી. તેમણે આગળ આવી ચાવી તેની આંગળીમાંથી ન લીધી; કહ્યું, “તું જ તાળું મારીને ઉપર મૂકી જજે.” રીતાના ચહેરા પર ખાટો કઠણાવો આવી ગયો. એ પહેલી છૂટ હતી; નાની, પણ વાંચી શકાય તેવી.

સાચો ફેરફાર લિફ્ટ પાસે થયો. રાત્રે દસની આસપાસ, ઉપરના ભાડૂત પાસેથી સહી લઈને તેઓ પાછા ફરી રહ્યાં. બિલ્ડિંગની લિફ્ટ જૂની; અંદર સ્ટીલના અરીસે જૂના પોંછાના ડાઘ, આંગળીના ચાપ. રીતાને કાકીએ નીચે બોલાવી લીધી હતી; મેહેર અને નિરવભાઈ બે જ. લિફ્ટનું દરવાજું ખૂલ્યું ત્યારે અંદર પીળી લાઇટે બંનેને બાજુબાજુ નાખી દીધા. મેહેર અંદર પગ મૂકે એ પહેલાં નિરવભાઈએ કહ્યું, “રહે, હું પછી—” પણ લિફ્ટ બંધ થવાની બીપ વાગી. તેણી ફરી અટકી. એણે જાણે ઈરાદાપૂર્વક અંદર ન જવાનું પસંદ કર્યું. દરવાજો સરકતો આવતો હતો.

ત્યારે નિરવભાઈએ તેની કળી પકડી.

પકડ કઠોર નહોતી, છતાં બધું થંભી ગયું. તેમની આંગળીઓ ગરમ; મેહેરનો શ્વાસ અચાનક ઉપર અટક્યો. દરવાજાના સેન્સરે લિફ્ટ પાછી ખોલી. એક પળ માટે તેઓ બહુ નજીક હતા—એટલા કે અરીસામાં બંનેની રેખા એક થઈ જઈ શકે. પછી નિરવભાઈએ જ પહેલાં હાથ છોડી દીધો. તરત. એટલો જલ્દી, જાણે દાઝી ગયા હોય. “જજે,” એમણે કહ્યું, અવાજ કંટાળેલો નહોતો; કાબૂમાં પણ નહોતો. મેહેર અંદર ગઈ નહીં. તેઓ પણ નહીં. લિફ્ટ ફરી બંધ થઈ નીચે ઊતરી ગઈ, બંનેને કોરિડોરમાં મૂકી.

એ રાત્રે મેહેરને પ્રથમ વાર સમજાયું કે અંતરનો માલિક જે દેખાતો હતો, કમજોર તો એ જ હતો. તેણે કશું પૂછ્યું નહીં. બીજા દિવસે પણ નહીં. પણ તેની નજર સીધી થઈ ગઈ; આજ્ઞાપાલક નમ્રતા નીચે જે દમાયેલું હતું તે હવે વળગી રહેતું નહોતું.

સમાજની નવરાત્રીની બેઠકના દિવસે દબાણ ખરેખર જાડું થયું. ઘરમાં બધાં હતા—કાકી, દૂરના સગાં, બે ગ્રાહક પરિવાર, રીતાની માતા. સ્નેક્સના થાળ, કાગળની યાદીઓ, ચાંદીના ગ્લાસ. વાતો કામથી લગ્ન સુધી સરકતી હતી. રીતાની માતાએ હસતાં કહ્યું, “મેહેર તો સારી છે, પણ ઘરના કામમાં જ રાખી દો. બહારના લોકોને સામે મૂકશો તો લોકો વાતો કરે.” કાકીએ તરત સહમતિ બતાવી, “હા, હવે રજીસ્ટરનું આગળનું કામ રીતાએ સંભાળવું.” મેહેર સામે જ ટેબલ પર પડેલી ચાવીઓ રીતાની તરફ ધકેલી દેવામાં આવી. આ જાહેર ચપ્પટ હતી—પગારથી મોટી, અપમાનથી પરિચિત, પણ આજની પીડા બીજી.

નિરવભાઈ ત્યાં જ બેઠા હતા. તેઓએ ચા ઉચકેલી, પણ પી નહોતી. એક પળ માટે લાગ્યું તેઓ બોલશે; તેમણે કશું કહ્યું નહીં. એ મૌન મેહેરને વધુ લાગી ગયું. મેહેરે પોતાની બાજુની ફાઇલ ગોઠવી, પછી ચાવીઓ ઉઠાવીને રીતાની તરફ ધરી નહીં. સીધી કાકીના આગળ મૂકી. “કાલથી હું પાછળના રેકોર્ડ રૂમમાં બેસીશ,” તેણીએ શાંતિથી કહ્યું. “બહારનું કાઉન્ટર જે સંભાળે તે આખું સંભાળે. અડધું હું નહીં કરું.” કાકીએ ભોંયચક્કર થઈ પૂછ્યું, “એનો અર્થ?” મેહેરે રજીસ્ટર પોતાની બાજુથી હળવેકથી સરકાવી કાકીના સામે મૂકી દીધું. “જેનું નામ બોલાવો, કામ પણ એને જ આપો.”

રૂમમાં વાંસળી બંધ થાય તેમ હલચલ ઓછી થઈ. રીતાના હોઠ કઠણ થયા. હેમાંગે નજર નમાવી. નિરવભાઈએ પહેલી વાર સીધું મેહેર તરફ જોયું, ખુલ્લેઆમ નહીં, પણ છુપાવી પણ નહીં. કાકી ગુસ્સે ચઢ્યાં, છતાં મહેમાનો સામે ઝઘડો ન કર્યો. “જેમ ગમતું હોય તેમ કર,” એમણે ચાવીઓ ખેંચી લીધી. એ નાનો ઇનકાર નહોતો; મેહેરે પોતાની ઉપયોગી ગૂંગળામણ પાછી આપી દીધી હતી. હવે નિરવભાઈ માટે પણ અનુકૂળ ઢાંકણું તૂટ્યું.

તે પછી બે દિવસ મેહેર ખરેખર પાછળના રેકોર્ડ રૂમમાં બેઠી. જૂની ફાઇલોના ધૂળિયા કવર, સ્ટેમ્પ પેડની ગંધ, અને બારીમાંથી દેખાતી અમદાવાદની બપોર. બહાર કોણ આવે જાય એની ખબર અવાજથી રહે. નિરવભાઈ બે વાર અંદર સુધી આવ્યા અને કશું કામ વગર પાછા ગયા. ત્રીજી વાર દરવાજા સુધી આવી માત્ર કહ્યું, “આ રજીસ્ટરનો નંબર ખોટો છે?” મેહેરે ખુરશી પરથી ઊઠ્યા વગર જવાબ આપ્યો, “રીતાને પૂછો. હવે આગળનું કાઉન્ટર એનું છે.” તેમણે કાગળ મલકાવ્યો; સૂકી સરસરાટ ફરી વાગી. “મેહેર.” માત્ર નામ. તેણીએ નજર ઊંચી કરી નહીં. તેઓ ઊભા રહ્યા, પછી ચાલ્યા ગયા. બહાર કાકીનો અવાજ આવ્યો: “બેટા, સાંજે આશીર્વાદના ઘરે જવાનું છે.” એમણે તાત્કાલિક “હા” કહ્યું, પણ પગલાં ધીમા હતાં.

રાત વધારે પડતી ઠંડી નહોતી, છતાં કોરિડોરમાં હવા સૂકી હતી. મેહેરના શેરિંગવાળા મકાનમાં ઉપરની માળે લંબચોરસ ગેલેરી, મધ્યમાં ધૂંધળું બલ્બ, અને દરેક દરવાજા પાસે જૂતું, દૂધની થેલી, કે કુરિયરનો ખોલ પડેલો. ગેલેરીના અંતે સામાન્ય ધોવાનો અરીસો લગાડેલો, જેમાં અડધો ચહેરો જ સાચો દેખાતો. મેહેર રૂમમાં જમવાનું ગરમ કરી રહી હતી; બપોરનું બચેલું ડબ્બું હજુ જમાયું નહોતું. ટપટપ બે ઠોકર વાગી. આ વેળાએ કાકી નહીં આવે. રીતાને આ સરનામું ખબર હતું, પણ એ ક્યારેય એકલી ન આવે. મેહેરે દરવાજો ખોલ્યો.

નિરવભાઈ ચોખટની બહાર ઊભા હતાં.

સફેદ શર્ટની બાહો ચડેલી, ચહેરા પર આખો દિવસ ખેંચેલી કાબૂની રેખા વધુ કઠણ. અંદર ન આવ્યા. એ જ પ્રથમ ભંગ હતો. “નીચે વાત કરી શકાત,” મેહેરે કહ્યું. “નીચે બધા જુએ,” એમણે તરત કહ્યું. પછી કદાચ વાક્યનો ભાર સમજાયો, અવાજ ધીમો કર્યો. “મને તારી સાથે વાત કરવી છે.” ‘તારી સાથે’—કાર્યાલયના શબ્દ વગર, કામના બહાને વગર.

મેહેરએ દરવાજું પૂરતું ખુલ્લું ન કર્યું. અડધું જ. “કામનું હોય તો કાલે.” નિરવભાઈએ દરવાજાની કિનારી નથી પકડી; માત્ર હાથ બાજુએ મક્કમ રાખ્યો. “કાલે ફરી કોઈ બોલશે. ફરી કોઈ તને જ્યાં રાખવી હોય ત્યાં રાખશે. હું…” શબ્દ અટક્યો. તેઓ વર્ષોથી માપીને બોલતા માણસ; આજ એક એક શબ્દ ખેંચાઈ રહ્યો હતો. “હું એ દિવસે બોલ્યો નહીં.”

મેહેર હસીને ટાળી દેતી તો સરળ બનત. ગુસ્સે બૂમ પાડતી તો પણ. પણ આજે તેણે સરળ રસ્તો ન લીધો. “તમે અનેક દિવસ બોલ્યા નથી,” તેણીએ કહ્યું. “બાકી વખતે માત્ર જ્યાં ઊભું રહેવું, ક્યાં ન જવું, કોની સામે સીધી ઊભી ન રહેવું—એ જ કહ્યું.” અંદર ગેસ પર વાસણ ધીમે ઉકળ્યું. ગેલેરીમાં કોઈ દરવાજો ખૂલ્યો, પછી ફરી બંધ. બહારની દુનિયા બહુ દૂર નહોતી.

નિરવભાઈ એક પગ આગળ વધ્યા. ચોખટ અને તેમની ચંપલ વચ્ચેની રેખા ઘટી. “મેહેર,” એમણે ફરી કહ્યું, હવે નીચા, થાકેલા સ્વરે, “તું પાછળના રૂમમાં ગઈ ત્યારથી આખું ઓફિસ ખાલી લાગે છે.” વાક્યમાં ઘોષણા નહોતી; ભંગ પડેલો નિયમ હતો. તેઓ આગળ વધ્યાં તો એ બહુ ઓછું હતું—માત્ર એટલું કે તેમનો શ્વાસ દરવાજાની અંદરની હવામાં જોડાઈ જાય. હાથ ઉપાડ્યો, જાણે દરવાજાની કિનારી સરકાવી અંદર આવવા નહીં, કદાચ તેની કળી સુધી પહોંચવા. એ જ અંતિમ પગથિયો હતો.

મેહેરે પોતાનો હાથ ઊંચો કર્યો.

સ્પર્શ કરવા નહીં. રોકવા.

આંગળીઓ તેની કળીથી એક આંગળી દૂર અટકી. “અહીં જ,” તેણીએ ધીમેથી કહ્યું.

નિરવભાઈ સ્થિર થઈ ગયા. હાથ હવામાં. શ્વાસ અટકેલો. મેહેરે દરવાજો બંધ કર્યો નહીં; માર્ગ ખાલી પણ ન કર્યો. “આ પાર ન આવશો,” તેણીએ કહ્યું. “સહેલું હોય ત્યારે નહીં. મોડું પડી જાય પછી તો બિલકુલ નહીં.” શબ્દો કઠણ હતા, અવાજ નહીં. પછી વધુ ધીમે, પણ વધુ સચોટ: “હવે મને જોશો તો આ રેખા જોઈને જ.”

તેમનો હાથ પાછો ખસ્યો. તરત નહીં; આદેશ માનવામાં જેટલો સમય લાગે તેટલો. એ સમય જ પુરાવો હતો. મેહેરે પોતાની પીઠ સીધી કરી, ચોખટની અંદર એક નાપનું અંતર પાછળ ગઈ, અને દરવાજો એટલો જ રાખ્યો કે બહારનો માણસ અંદરનો દાવો ન કરી શકે. “શુભરાત્રી, નિરવભાઈ.”

તેણીએ હળવેકથી દરવાજો સરકાવ્યો, પૂરો નહીં. ગેલેરીના અરીસે પડેલી પીળી લાઇટમાં દરવાજાની કાચપટ્ટી અને અરીસા વચ્ચે એક ચમકતી સીધી રેખા ઊભી રહી. બંને બાજુનો શ્વાસ તેમાં ધુમ્મસ બની ચડ્યો; એક પળ માટે કાચ પર ધૂંધળી પડ જામી, પછી હલનચલન બંધ થવા છતાં એ ઝાંખો ધબ્બો થોડોક સમય તૂટ્યા વગર અટક્યો.