અમે એ જ ભાર ઊંચક્યો

મેહુલે પહેલી બાલદી ઉંધી કરી અને પાથરાતું પાણી રસોડાની ચોખ્ખી સફેદ ટાઇલ્સ પરથી વળી હોલ તરફ જતું રોકવા માટે જૂનો દરીયો દરવાજા નીચે ખૂંટાવી દીધો. “અરે, ઊભો શું છે? હાથ ચલાવ,” હીરલબેનનો અવાજ અંદરના ઓરડેથી આવ્યો, જાણે આ ઘર તેના માટે નહિ, કોઈ કામવાળા છોકરા માટે ડૂબતું હોય એમ. દરવાજાની અડસળી પાસે નિધી અડધી અંદર, અડધી બહાર થંભી ગઈ હતી; હાથમાં તે લાવેલી ચાની કપમાંથી ઉપર પાતળી ચામડી બેઠી ગઈ હતી, સાઉસર પર ભૂરા ગોળ રિંગ પડી ગયા હતા. મેહુલે વળી જોયું પણ નહિ. ગેસની બાજુના તૂટી ગયેલા નળમાંથી હજી પાતળી ધારે પાણી ટપકતું હતું; તેણે સ્ટૂલ ખેંચી, મુખ્ય વાલ્વ વાળ્યો, અને ઠંડા પાણીની છાંટીએ શર્ટ ભીંજવી નાખ્યું.

આ ભાડાના મકાનનું પાછળનું આંગણું નાનું, ઉપર સિમેન્ટનું જાળું, બાજુએ પોલનું ગલિયારું. અમદાવાદમાં આવી સસ્તી જગ્યા મળે તો જ યુનિવર્સિટી પાસે રહી શકાય. મેહુલ સવારમાં કોલેજ અને સાંજે સેવા ક્ષેત્રની ગ્રાહક-સહાય કચેરીમાં પાળી કરે; પાછો આવે ત્યારે અહીં ઘણી વાર નિધીના કાગળો, પરીક્ષાની ચિઠ્ઠીઓ, અડધા વાળી રસીદો, ફીનો હિસાબ પડેલો હોય. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એમનો સંબંધ, પણ ઘરમાં તેની ઓળખ કદી નામથી નહોતી થતી—“નિધીને મુકવા આવતો છે,” “ક્યારેક કામે પડી જાય છે,” એટલું જ.

હીરલબેન બહાર આવી. હાથમાં પ્લાસ્ટિકનો કવર, અંદર પૂજાની સામગ્રી પેપરના સૂકા અવાજ સાથે ખખડતી. “હું તો કહી જતી હતી, નળને હાથ ન લગાડતા. હવે જોયું ને? મહેમાનો આવવાના છે સાંજે. કાકી અને વોર્ડનસાહેબ બંને.” તેણે સરખું મેહુલ તરફ જોયા વગર નિધીને કહ્યું, “તારે કપડા ઉપરની દોરી પરથી ઉતારી અંદર મૂકી દે. આને કહે—પોચો, બાલદી, બધું સંભાળે. જેનો સમય ખાલી હોય તે કામે પડે.”

મેહુલે ફક્ત “વાલ્વ બંધ થઈ ગયો” કહ્યું. અવાજ સીધો, ઠંડો. હીરલબેને એ જ વાતને કાપી નાખી. “બંધ તો કરવાનું જ હોય. હવે ડબ્બા-વાસણ ખસેડ. ફ્રિજની નીચે ગયું છે પાણી. જો મોટર બળી જાય ને, તો ભાડું જતું રહે.” તે ફરી નિધી તરફ, “તું દરવાજે ઊભી શું છે? લોકો જોઈ જશે તો શું લાગશે?”

નિધીએ ચાનો કપ તાબડતોબ બારીની પાટલી પર મૂકી દીધો. કપ નીચે પહેલેથી જ એક ગોળ વૃત્ત રહી ગયું. તે બે પગ અંદર આવી, પછી હીરલબેનના ચહેરા પર નજર પડતાં ફરી થંભી. મેહુલે પાણી વળે નહીં એ માટે એક કચડાયેલો કાર્ડબોર્ડનો ડબ્બો પાથર્યો. તેની બાજુમાં અડધી વાળી ફી-રસીદ ભીની થઈને ચોંટવા લાગી; તેણે એ ઉપાડી ઉપર શેલ્ફ પર મૂકી.

“એ રસીદ છોડ,” હીરલબેને તરત ઝાટક્યું, “હવે કાગળ બચાવવા બેઠો છે? પહેલા ફ્લોર બચાવ.” પછી એણે સીધી આજ્ઞા આપી, “રસોડાનું બધું બહાર ખસેડ. અને સાંભળ, ઉપરની ટાંકીનું પાણી પણ થોડું છોડવું પડશે. બાલદી ભરી નીચે આંગણે નાખતો જજે.”

આજ્ઞામાં અયોગ્યતા એટલી ખુલ્લી હતી કે નિધીનું ગળું ખંખેરાયું. પણ તેણે કંઈ કહ્યું નહિ. મેહુલે વાસણનો સ્ટૅન્ડ સરકાવ્યો, ગેસ સિલિન્ડરથી દૂર પાણી ખેંચ્યું. તેની કણીમાં જૂનો દુખાવો હતો; ભારે બાલદી ઊંચકતાં હાડકાં ખેંચાયા. હીરલબેનને એ દેખાતું હતું, છતાં એણે દયાથી નહિ, હિસાબથી જોયું. “તારે તો બાઈક પર ફરવા તાકાત છે. બે બાલદીથી શું થાય?”

પહેલો નાનો ફેરફાર ત્યારે થયો જ્યારે નિધી વાંકી થઈ અને પથરાયેલા કપડાંમાંથી સૌથી સૂકો કપડો ઉચકી મેહુલ તરફ વધારી દીધો. હીરલબેનના શબ્દથી પહેલાં જ. મેહુલે હાથ આગળ કર્યો નહિ; ફક્ત એક પળ તેની તરફ જોયું. નિધી એ કપડો તેની બાજુમાં જ ફેંકી દેવાની બદલે ઘૂંટણિયે બેસી, પાણી જતું હતું ત્યાં જ ઘસવા લાગી. “અહીંથી વળે છે,” એણે ધીમું કહ્યું. હીરલબેનનો ચહેરો કઠણ થયો. “તું? તારી પરીક્ષા છે બે અઠવાડિયામાં.”

“એટલે જ,” નિધીએ માથું ન ઉચકતાં કહ્યું, “પછી બેસીશ.”

એક ક્ષણ માટે ઓરડાનું વાંચન બદલાયું. એટલું જ. સમાધાન નહિ, ફક્ત એક લાઇન ખસી. હીરલબેને તુરંત નવી રીતે દબાણ મૂક્યું. “સારું, તો બંને કરજો. પણ કાકી આવતાં પહેલાં હોલ સાફ જોઈએ. અને મેહુલ, બેડરૂમમાં પણ ભીનું ગયું છે કે નહિ તે જોઈ આવ. કાલે જ નવા ગાદલા મુકાવ્યા.”

મેહુલ અંદર ગયો. બેડરૂમના બારણે ફરી એ જ અડસળીનું થોભાણું—નિધી બહારથી જોઈ રહી હતી. અંદર પથારીની પાસે પાણી ફક્ત ચોળાઈને આવ્યું હતું, પણ ખૂણામાં રાખેલી પૂજાની થાળીના નીચેનો લાલ રંગ છૂટ્યો હતો. મેહુલે થાળી ઊંચકી, નીચે અખબાર નાખ્યો. દીવાલ પાસેની ખુરશી પર હીરલબેનનો પર્સ ખુલ્લો હતો, અંદર નોટોના કવર. લગ્નવાતોની જમાપુંજી હશે; આ જ કારણથી દરેક ટીપું ઘરમાં આફત ગણાતું. બહારથી હીરલબેનનો અવાજ આવ્યો, “સાવચેત! એ થાળીને હાથ ના લગાડતા.”

જ્યારે તે પાછો રસોડામાં આવ્યો, નિધી પહેલેથી ભીની દરી વાળી રહી હતી. “છોડ,” મેહુલે પહેલી વાર થોડું કઠોર કહ્યું, “હાથ સરકી જશે.” એ બોલતાં જ હીરલબેને પકડી લીધું. “હા, એ જ. એને બધું આવડે છે ને? તું બહાર બેસ. કાકી સામે ભીંજાયેલી દેખાશે તો મને જ સાંભળવું પડે.”

નિધી સીધી ઊભી થઈ. એણે દરી છોડીને બદલે બાલદીના કાન પકડી લીધા. “હું આ લઈ જાઉં.” હીરલબેને હસ્યું પણ નહિ; એ અવાજમાં નાની જાહેર અપમાનની કટારી હતી. “તારાથી નહીં ઊંચકે. ઢોળી દેશે. પછી ડબલ કામ.” મેહુલ આગળ વધ્યો, નિધીનો હાથ બાલદી પરથી ઉતારવા નહિ, ફક્ત બીજો કાન પકડવા. બંનેએ સાથે ઊંચકી. પાણીની લહેર ધાર સુધી આવી. હીરલબેન એક પળ ચૂપ રહી ગઈ, પછી તીખું કહ્યું, “આંગણામાં જ સીધું. સીડીઓ પર ટીપું ન પડે.”

તેઓ બારણું પાર કરતાં ગલિયારામાંથી પાડોશણ કાકીનો માથો દેખાયો. નજર પહેલા બાલદી પર, પછી બંનેના જોડાયેલા હાથ પર, પછી નિધીના ભીના પાયજામા પર સરકી. નિધીનો ચહેરો ગરમ થયો, પણ એ પાછી હટી નહિ. આંગણામાં પાણી ઢોળી તેઓ પાછા વળ્યા. અંદરથી કાગળ ખખડવાનો અવાજ—હીરલબેન મહેમાનોની લિસ્ટ ફરી ગોઠવતી હતી, જાણે હમણાંનો દ્રશ્ય નોટમાં દાખલ ન થવો જોઈએ.

બીજો ઘા તરત જ પડ્યો. ઉપરની ટાંકીનું દબાણ ઓછું થાય એ પહેલાં જ ક્યાંક ફસાયેલું પાણી છૂટી ગયું; સિંકની નીચેની ઢીલી જોડણી છટકી અને અચાનક ગંદુ પાણી બહાર ફાટી નીકળ્યું. આ વખતે વાસણની નીચલી શેલ્ફ, ચોખાના થેલા અને દરવાજા પાસે રાખેલા બે પૂજાના બોક્સ સીધા ભીંજાયા. હીરલબેન ચીસી, “બસ! મેં કહ્યું હતું ને, હાથ ન લગાડતા. હવે બધું બગાડ્યું.” એણે નિધીને નહીં, સીધો મેહુલને આંગળી બતાવી. “તું એકલો જ સાફ કર. નિધી, તું ઉપર જા. કપડા બદલી લે. કાકી આવી જાય તે પહેલાં.”

આ આજ્ઞા ઘરમાં માલિકીથી પણ વધારે કંઈ હતી—સીમા. કોણ અસુવિધા વહન કરશે અને કોણ દેખાવ બચાવશે એનો હુકમ. નિધીના પગ ખરેખર એક સેકંડ ઉપરની સીડીઓ તરફ વળ્યા. મેહુલે કોઈ વિનંતી ન કરી. એ નીચે બેસી ગયો, ગંદુ પાણી ચોખાના થેલા સુધી ન પહોંચે એ માટે પ્લાસ્ટિકનો ડબ્બો અટકાવ્યો, પછી ભીંજાયેલો પૂજાનો બોક્સ ઊંચક્યો. બોક્સના કાગળમાંથી સૂકો ચીરવાયો અવાજ નીકળ્યો. એની આંખમાં પાણી પડ્યું, પણ એણે પલક પણ ન મારી.

હીરલબેને વધુ કડક થઈ કહ્યું, “સાંભળ્યું ને? એકલો કરાવી દે. જેને ભૂલ કરી હોય એ જ ઉગારે.” બારણે વોર્ડનસાહેબનો ગળા સાફ કરવાનો અવાજ આવ્યો; કદાચ તેઓ આંગણાંમાં પ્રવેશી ગયાં હતા. કાકી પણ સાથે. આ સમયે નિધી જો મેહુલની બાજુ રહે, તો વાત ગલીમાં જશે. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એ શબ્દોનો આખો ભાર આ પળે સીડીઓ પર ઊભો હતો.

નિધી અટકી. પછી ધીમે પાછી ફરી. ઉપર જવાના બદલે એ સીધી રસોડામાં આવી અને હીરલબેનના હાથમાંથી સુકો મોટો પોચો ખેંચી લીધો. ખેંચાટથી હીરલબેનના કવરનો ખૂણો છૂટી નોટોવાળું લિફાફું નીચે પડ્યું; પેપરનો ખખડાટ આખા ભીના ઓરડામાં વાગ્યો. “ના,” નિધીએ સ્પષ્ટ કહ્યું, “એકલો નહીં કરે.” એણે પોચો મેહુલની બાજુ સરકાવ્યો નહિ—સ્વતંત્ર ઊભી રહી અને બીજી બાજુનો ગંદો પ્રવાહ પોતાની તરફ વાળવા લાગી.

વોર્ડનસાહેબ બારણાંએ જ અટકી ગયાં. કાકીએ અંદર ઝાંખું જોયું; નજરમાં ચટપટ રસ હતો, પણ આદેશ આપવાની જગ્યા તેમની નહોતી. હીરલબેનનો ચહેરો બદલાયો—રોષથી નહીં, ખસી ગયેલા નિયંત્રણથી. “નિધી, બહાર આવ. લોકો સામે આ શું?”

મેહુલે એ ક્ષણે ઊભો થઈ બાલદી ઉઠાવી. “આ ભરાય જાય પછી બહાર નાખી દઈશ,” એણે હીરલબેનને નહિ, હવામાં કહ્યું. પછી બાલદીનો એક કાન નિધીની તરફ ખાલી રાખ્યો. આમંત્રણ નહિ, પણ પોતાની લાઇન. જો આવવું હોય તો હવે આમાં જ. જો ન આવવું હોય તો ફરી એકલો.

હીરલબેન તરત બોલી, “એ નહીં પકડે. હાથ સરકી જશે.” નિધીએ જવાબમાં શબ્દ નહીં આપ્યો. એણે પોચો મૂકી બાલદીનો બીજો કાન પકડી લીધો.

બંને સાથે ઊભાં થયા ત્યારે પાણીનું વજન સીધું બંનેના હાથમાં ગોઠવાઈ ગયું. બાલદી ભરી હતી, ગંદળી, ઉપર તેલના પાતળા વૃત્ત તરતા. હોલમાંથી પસાર થવું મુશ્કેલ; જમીન ભીની, કાકીના ચપ્પલ દરવાજા પાસે. હીરલબેન ખસી નહોતી. મેહુલે “સાઇડ” પણ કહ્યું નહિ. તે સીધો આગળ વધ્યો. નિધી તેની સાથે જ. છેલ્લી પળે હીરલબેનને પોતાની સાડી ખેંચી એક બાજુ થવું પડ્યું. એટલું જ પૂરતું હતું—ઘરમાં રસ્તો કોણને મળ્યો તેનો જવાબ.

આંગણાં સુધી પહોંચતા બાલદીના કાંઠે પાણી ફરી લહેરાયું, આ વખત નિધીના હાથ ખરેખર કંપ્યા. મેહુલે ગતિ ધીમી કરી. “એક, બે,” એટલું જ કહ્યું. બંનેએ વળાંક લઈને ગટરમાં ઢોળ્યું. અંદરથી હીરલબેનનો અવાજ હજી આવતો રહ્યો—“પૂજાનો બોક્સ જુદો મૂકો, ચોખા ચેક કરજો, કાકી, બસ બે મિનિટ…”—પણ હવે એ અવાજ તેમની પીઠ પાછળ રહી ગયો. તેઓ પાછા વળ્યા ત્યારે વોર્ડનસાહેબે માર્ગમાંથી પગ ખેંચી લીધા, જાણે બાલદીવાળાં બે જણાને પસાર થવા જગ્યા આપવી સિવાય એમની પાસે યોગ્ય પ્રતિભાવ નહોતો.

અંદર ફરી વધુ ગંદકી હતી. મેહુલે સિંકની નીચેનો પાઇપ હાથથી દબાવ્યો, નિધીએ ટપકતાં પાણી નીચે ખાલી ડબ્બો મૂક્યો. હીરલબેને ફરી આદેશ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, “મેહુલ, તું બહારથી પ્લમ્બરને ફોન…” પણ વાક્ય અધૂરું રહી ગયું, કારણ કે નિધીએ સાંભળ્યું જ નહિ. એ ચોખાના થેલા નીચે ઈંટો ઠેલી રહી હતી. કાકી મદદ કરવા પગ આગળ કરે તેમ થઈ, પછી હીરલબેનના ચહેરા જોઈ પાછી રહી. ઘરમાં હવે હુકમ ઓછા અને હિલચાલ વધારે હતા; અને એ હિલચાલમાં મેહુલ કોઈ “ખાલી સમયવાળો” નહોતો, સીધો કેન્દ્ર હતો.

થોડા જ મિનિટમાં મુખ્ય વહેણ અટક્યો. બાકી રહેલું પાણી પોચા, કપડા અને બાલદીમાં જમા થવાનું. રસોડું બચી ગયું હતું, ગાદલો પણ. પૂજાના બોક્સમાંથી એકનું કાગળ છૂટી ગયું, પણ અંદરની ચાંદીની વાટકી સલામત. હીરલબેને એ જોઈને પહેલી વાર મેહુલ તરફ નજર પૂરતી કરી, પણ આભાર માટે નહિ—પાછું શું કહું તેનો હિસાબ માટે. ત્યાં સુધી મોડું થઈ ગયું હતું. નિધી તેની બાજુ જ હતી, ભીંજાયેલો વાળ કાન પાછળ ખસેડતી, શ્વાસ ફૂલેલો.

“બસ, હવે તું ઉપર જઈ કપડા બદલી—” હીરલબેને ફરી શરૂઆત કરી.

“પહેલા આ છેલ્લી બાલદી,” મેહુલે કહ્યું. અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ આ વખત રોકાયો નહિ. તેણે બાલદી ભરી, હોલ પાર કરી આંગણાની ખૂણીએ મૂકી. આ અંતિમ હલનચલન માટે એ એકલો જઈ શકતો. સહેલાઈથી. છતાં એણે પાછું વળી જોયું નહિ; ફક્ત બાલદી પાસે ઊભો રહ્યો, એક હાથ કાન પર. પાછળથી પગલાં આવ્યા. નિધી આવીને બીજો કાન પકડી ઊભી રહી.

આંગણાના ખૂણામાં સિમેન્ટ ભીનું, દીવાલ પાસે બારીક કાઈ. ઉપરથી સાંજની ધૂળિયા રોશની પડતી. અંદરના અવાજ હવે નરમ પડ્યા હતા, દબાયેલા. મેહુલે બાલદી જમીન પર ધીમેથી મૂકી. આખી સફાઈ હજી પૂરી નહોતી; પોચા સુકવવાના, ડબ્બા ગોઠવવાના, પણ મુખ્ય ભાર પસાર થઈ ગયો હતો. તેણે હાથ છોડી દીધો નહીં. ફક્ત પકડ ઢીલી કરી.

નિધીએ બાજુમાં મુકેલો ભીનો કપડો પગથી સરકાવી દૂર કર્યો, જેથી બાલદી ઢળી ન જાય. પછી એ પણ શાંત ઊભી રહી. બંને વચ્ચે બાલદી હતી—ભરેલી નહિ, ખાલી પણ નહિ; ધૂળિયા પાણીમાં ઉપર નાનું પાન અને સાબુનો ફીણ તરતો. અંદરથી હીરલબેને કાકીને બોલાવ્યું, કદાચ ચા માટે, કદાચ વાત ઢાંકી દેવા માટે. અહીં કોઈએ જવાબ આપ્યો નહિ.

મેહુલે પહેલા આંગણાની ખૂણામાં જ રહેવાનું પસંદ કર્યું. નિધીએ કોઈ શબ્દ વગર એ જ જગ્યાએ પોતાનું વજન સ્થિર કર્યું. બાલદીની ધારને એની આંગળી એક વાર અડી; અંદરનું પાણી હલ્યું, એક જ લહેર ચડી અને શાંત થઈ ગઈ.