બંધ બારણું એને જ ખુલ્યું

મૈત્રીએ ગરમ દૂધનો સ્ટીલનો ડબ્બો બંને હાથથી પકડીને ઢાંકી દીધો, નહીં તો હીરલબેનના ભાણેજના સફેદ કુર્તા પર આખો વહી જાય; છતાં હીરલબેનનો પહેલો અવાજ એની કાળજી પર નહીં, એની હાજરી પર પડ્યો—“અરે, તું વચ્ચે શા માટે ઊભી? મહેમાનોની આગળ બધે હાથ નાંખવાની આદત મૂકી દે.” ડબ્બાનો ઢાંકણો થથર્યો, કાગળમાં લપેટેલી મીઠાઈની થેલી સૂકી સરસરથી કાઉન્ટરનાં ભીડવાળા કિનારે સરકી, અને મૈત્રીએ કશું બોલ્યાં વગર છાંટાયેલું દૂધ પોતાના દુપટ્ટાથી પુંછી દીધું. સવારે સાતથી કૉલ સેન્ટરની શિફ્ટ પૂરી કરીને સીધી અમદાવાદના પાલડીવાળા આ ભાડાના ફ્લેટમાં આવી હતી; આંખ નીચે કાળા પડછાયા, ખભા પર કઠણ પડેલું બેગનું પટ્ટું, અને નામ? નામ જ નહોતું. કામ માટે બોલાવવાની એક આંગળી હતી, બેસાડવા માટે એક ખુરશી નહોતી.

ડ્રોઇંગરૂમમાં ફૂલનાં ટોકરા, પ્લાસ્ટિકના ગ્લાસ, અને વરરાજાવાળી ચર્ચાઓ એકબીજા પર ચઢી રહી હતી. જયની કાકી સૌને કહેતી હતી, “મૈત્રીને આવી જ કામની સમજ છે, ન હોય તો આજે કોણ ગોઠવે?” પણ એ જ વાક્યના પાછળનો મતલબ બધાને સમજાતો હતો—ગોઠવે, પછી બાજુએ રહે. મૈત્રીએ પ્લેટો ગણી, મીઠું-લીંબુ અલગ મૂકી, ચા માટે પાણી ચડાવ્યું. જય રસોડાના બારણાંએ અડધી પળ ઉભો રહ્યો; એની આંખો એક વખત મૈત્રીના ભીના દુપટ્ટા પર અટકી. હીરલબેન તરત વળી, “જય, નીચે જઇને આઇસ લઈ આવ. અહીં ઉભા રહેશ તો કામ અટકશે.” એ એક નાની અટકાણ હતી, છતાં મૈત્રીને પહેલી વાર લાગ્યું કે કોઈએ જોયું છે. પછી એ જોતાં જોતાં સરકી પણ ગઈ.

બપોર સુધી ઘરમાં લોકો વધ્યાં, જગ્યા ઓછી પડી. સોફા પર મોટા લોકો, ડાઇનિંગ ખુરશીઓ પર વડીલો, બાલ્કનીની બે પ્લાસ્ટિક ખુરશીઓ પણ ભરી ગઈ. મૈત્રી રસોડાની દિવાલને ટેક આપી ઊભી રહીને બટાકા છોલતી હતી. પગનાં તળિયા બળી રહ્યાં હતા. એકવાર એણે ખાલી પડતી ખુરશી તરફ હાથ વધાર્યો, તો હીરલબેને થાળી એના હાથમાં ઠેલી દીધી—“અહીં બેસીશ તો કોણ પીરસશે? તું પછી ખાઈ લેજે.” “પછી” આખા દિવસ જેટલું લાંબું થઈ ગયું.

ઘરમાં જે સંબંધની વાત બધાને આડકતરી ખબર હતી—પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એટલી—એ જ સૌથી ભારે નિષેધ બનીને હવામાં લટકતો હતો. ન નામ, ન દરજ્જો, ન સવાલ. જયના પિતાના ગામથી આવેલા સંબંધીઓ સામે હીરલબેન એ જ રમતમાં પારંગત હતી: “આ છોકરી ઓફિસમાંથી ઓળખાણની છે. અહીં હાથ બટાવે છે.” ઓળખાણની. મૈત્રીને એ શબ્દ હવે કોઈ સરનામા વગરની કુરિયર જેવો લાગતો હતો—ઘરે આવે, સાઇન કરાવે, અંદર ન ઘૂસે.

સાંજ પડતાં ગડબડ વધારે ચોંટેલી થઈ. નાનકડા કાઉન્ટરના કિનારે રાખેલા ગ્લાસ, ચમચી, દહીંની વાટકી વચ્ચે ફોન વાઇબ્રેટ થયો. મૈત્રીના દફતરના મેસેજ હતા—રાત્રે ફરી વધારાની શિફ્ટ પૂછાઈ હતી. એણે જવાબ પણ ન આપ્યો; આજ રાત્રે આ ઘરમાંથી નીકળ્યા પછી નવ વાગ્યે નવો બસ સ્ટેન્ડ, પછી વસ્ત્રાપુરનું પીજી, ગેટ બંધ, માલકિનનો ચહેરો, બધું યાદ આવતાં જ ગળું સૂકી ગયું. ગઈકાલે હીરલબેને કહ્યું હતું, “આજે રહેવાની વાત મોઢે ન લાવતી. લોકો છે ઘરમાં.” મૈત્રીએ તો વાત જ ન લાવી હતી. છતાં ના પહેલેથી તૈયાર હતી.

જ્યારે નાનો ભાણેજ રમતાં રમતાં લપસી ગયો અને ગરમ તેલવાળી કડાઈ તરફ સરક્યો, મૈત્રી દોડી. એણે બાળકને કમરેથી પકડી ખેંચી લીધો; પોતાના હાથના કાંડા પર તેલના બે છાંટા પડીને ચામડી તરત ઊભરી. બાળક રડ્યું. હીરલબેન દોડી આવી અને પહેલા બાળકને ચાંપ્યું, પછી મૈત્રી પર તીખી નજર કરી—“આ બધો હુલ્લડ તારા કારણે. બાળકોને રસોડામાં કેમ આવવા દીધો?” મૈત્રીનો હાથ લાલ થઈ રહ્યો હતો. કોઈએ પાણી પૂછ્યું નહીં.

જય અંદર આવ્યો ત્યારે મૈત્રી નળ નીચે હાથ રાખીને ઊભી હતી. પાતળી ધાર નીચે એની આંગળીઓ કંપતી હતી. જયે કશું પૂછ્યું નહીં; ગેસ પાસે પડેલો સાફ રૂમાલ ભીનો કરી એના હાથ પર ધીમે દબાવ્યો, પછી ઉપરના કેબિનેટમાંથી બરફની ટ્રે ઉતારી. “અહીં,” એટલું જ. એણે બરફ કપડામાં બાંધ્યો અને મૈત્રીના હાથમાં નહીં, એના કાંડા નીચે પોતાની હથેળી રાખીને દબાવ્યો, જેથી વજન ન પડે. રસોડાના દરવાજા પાસે ઊભેલી કાકીનો અવાજ ધીમો પડી ગયો. હીરલબેને કંઈક બોલવાનું શરૂ કર્યું, પણ જયે પહેલી વાર એની વચ્ચે સીધું કહ્યું, “ગેસ પાસે હવે કોઈ બાળક નહીં.” પછી એણે સ્ટૂલ ખેંચીને નળ પાસેથી મૂકી—“બેસ.” એક ખુરશી નહોતી, પણ એક સ્ટૂલ હવે જાહેર મનાઈમાંથી છૂટેલો રસ્તો હતો. મૈત્રી બેઠી. એ નાનકડી છૂટથી આખો દિવસ થાકેલા ઘૂંટણોમાંથી ગરમી નીકળી ગઈ.

રાતે સવા અગિયાર સુધી લોકો જતા રહ્યા. પડદાં બંધ થયા પછી ઘર વધુ ગંદું નહીં, વધુ સચ્ચું લાગતું હતું—વપરાયેલા કપ, અડધી ખાધેલી મીઠાઈ, ચોંટેલો માળો. મૈત્રી ઊભી થઈ પ્લેટો ઉઠાવવા લાગી, તો જયે એક ઢગલો એની પાસેથી લઈને સિંકમાં મૂકી દીધો. આ સાથે જ હીરલબેનનો અવાજ ફરી પોતાના મૂળ દરજ્જામાં પાછો ચઢ્યો—“હવે તું નીકળી જા, મૈત્રી. નીચે રિક્ષા મળી જશે. અહીં રાત રોકાવાનું નથી. લોકો શું કહેશે? આજ તો ખાસ.” “પીજીનો ગેટ બંધ થઈ ગયો હશે,” મૈત્રીના મોઢેથી નીકળી ગયું; કદાચ આખા દિવસે એ પહેલી વખત પોતાની જરૂરિયાત બોલી હતી. હીરલબેન હસીને બોલી, “એ માટે તો છોકરીઓએ મર્યાદા રાખવી. પહેલા જ નીકળી જવું.”

મૈત્રીએ થોડી વાર એમ જ પ્લેટ હાથમાં રાખી. આંખોમાં પાણી આવ્યું હોત તો હીરલબેનને સહેલું પડી જાત, પણ આખા દિવસે દબાવેલી અંદરની કઠણાઈ હવે આંસુ સુધી પણ આવી નહીં. એણે પ્લેટ નીચે મૂકી, બેગ ખભે ચઢાવ્યું. “બરાબર,” એણે કહ્યું. અવાજમાં થાક હતો, વિનંતી નહોતી. બારણાં સુધી પહોંચતાં જયની કાકી સીડી તરફ જોઈ રહી હતી; ઇમારતની લાઇટ અડધે બંધ, લિફ્ટના અરીસે જૂના હાથના ડાઘ. રાત્રે આવી રીતે એકલી નીચે ઊતરવું જ નિર્ણય બની જાય એવો સમય.

હીરલબેને મુખ્ય બારણું ખોલ્યું પણ અંદરથી જ ઊભી રહી. “જય, તું ઉપર જા. હું મોકલી દઉં.” એ “મોકલી દઉં” શબ્દમાં જે કાચું ઉપકાર હતું, એ મૈત્રીને પેટ સુધી ચીરી ગયું. એણે થોડી વળીને જય તરફ જોયું નહીં. જોતી તો કદાચ ઊભી રહી જાત. એને નીકળવું જ હતું, પોતે જ.

એણે બારણાની અડીએ પગ મૂક્યો એટલામાં અંદરથી ચાવીઓનો ઝણઝણાટ આવ્યો. જય નીચેના રૂમમાંથી પોતાની ચાવીઓનો ઝુંડો લઈને આવ્યો અને હીરલબેન તરફ લંબાવેલી વધારાની ચાવી પાછી એની હથેળીમાં જ મૂકી દીધી. “આ આજે તમારી પાસે નહીં રહે,” એણે શાંત અવાજે કહ્યું. હીરલબેનને એક ક્ષણ સમજાયું નહીં. પછી ચહેરો કઠણ થયો—“આ ઘર એકલાએ ભાડે લીધું છે એવું ના માનતા. કોને અંદર રાખવું, કોને નહીં, એ વાત વડીલ સામે—” જયે વાક્ય પૂરૂં થવા દીધું નહીં. એ આગળ વધ્યો, મૈત્રીની બાજુએ આવી ઊભો રહ્યો, અને કોરિડોરવાળું અંદરનું બારણું ખોલી દીધું—જે સ્ટડી અને નાનકડા જોડાયેલા ઓરડા તરફ જતું હતું, જ્યાં સામાન્ય રીતે મહેમાનો જતા નહોતાં.

“ઉપરનો ઓરડો ખાલી છે,” એણે મૈત્રીને કહ્યું. હીરલબેનને નહીં. “અંદર બેગ મૂકી દે. બહાર નહીં જવું.”

કોરિડોર પાતળો હતો, છતાં હવામાં એકદમ જગ્યા બની. હીરલબેન બારણાંના ચોખ્ઠા પાસે અટકી. “જય, લોકો જાણશે તો?” જયે પાછળ ન જોયું. મૈત્રી હજુ અડીએ જ હતી. આખો દિવસ બીજા માટે વાસણ, બાળક, દૂધ, ગડબડ પકડી રાખ્યા પછી હવે પોતાનો નિર્ણય પકડવાનો વારો હતો. એણે બેગ ખભેથી ઉતારી નહીં; એ જ બેગ સાથે અંદર પગ મૂક્યો. ચપ્પલનો તળિયો દરવાજાની લાકડી પાર ગયો. ત્યાં સુધી એ માત્ર આવતી-જતી હતી. આ એક પગલાં પછી માર્ગ અંદર વળ્યો.

હીરલબેનનો અવાજ હવે નીચો, ઘસાયેલો થઈ ગયો—“એને ત્યાં કેવી રીતે—” મૈત્રીએ પહેલી વાર સીધી એની તરફ જોયું. “હું નીચે નથી જતી.” શબ્દો નાના હતા, પણ એમા આખો દિવસનો ઉપવાસ, ઊભા ઊભા પીરસેલો જમણવાર, બળી ગયેલો હાથ, બંધ પીજીનો ગેટ, બધું ભરેલું હતું. પછી એણે જયના હાથમાંથી ચાવી લીધી. માફી નહોતી માંગી. આભાર પણ નહીં. ચાવી પોતાની આંગળી પર વાળી અને કોરિડોરમાં આગળ ચાલી.

ઓરડો નાનો હતો—એક ફોલ્ડિંગ પલંગ, દિવાલ પાસે પુસ્તકનો શેલ્ફ, ખિડકીની જાળીમાંથી શહેરની મોડીરાત્રિનો પીળો પ્રકાશ. જયે અંદર જઈને પલંગ પર ચાદર ફેલાવી, પછી કપાટનો નીચલો ખાનો ખોલીને ટુવાલ કાઢ્યો. “અહીં રાખું છું,” એટલું કહી એ બારણાં પાસે અટક્યો. મૈત્રી હજુ ઉભી હતી; જાણે અંદર આવ્યા પછી પણ શરીરને વિશ્વાસ ન પડતો હોય કે હવે એને બહાર કાઢવા માટે કોઈ અવાજ પડશે નહીં. જયે દરવાજાની અંદરણી કીલો બતાવી. “આ અંદરથી બંધ થાય છે. સવારે ખોલજે. અને...” એણે બાજુના વોશરૂમનો સ્વિચ ચાલુ કર્યો. “ગરમ પાણી આવતું હશે હજુ.”

તે પળે મૈત્રીની અંદરની કવચ જેવી કઠણાઈ તૂટી ગઈ. મોટો રડકો નહીં, ફક્ત શ્વાસ અચાનક ઊંડો પડી ગયો; જેમ લાંબા સમય પછી કોઈ ભારે થેલી જમીન પર મૂકે. એણે બેગ ખુરશી પર મૂકી, ચાવી પલંગની બાજુ રાખી, અને પહેલી વાર પોતાના સળગેલા હાથને ધીમે જોતાં બેઠી રહી. જય પાછો વળ્યો. બારણું આખું બંધ ન કર્યું; અડધું ખુલ્લું રાખીને બહાર નીકળી ગયો. બહારના ઘરમાં હજી વાસણનો કોઈ નાનો અવાજ હતો, હજી લોકો હતા, હજી સંબંધોના નામ ન હતાં. છતાં હવે અંદરનો રસ્તો એના માટે અટકેલો નહોતો.

મૈત્રીએ ઊભી થઈ બારણું પોતાની રીતે ખેંચીને જેટલું ગમ્યું એટલું બંધ કર્યું. કીલો ચડાવ્યો. પછી ટુવાલ લઈ વોશરૂમમાં ગઈ.

વોશરૂમની લાઇટ ચાલુ રહી. ધોઈ મૂકેલો કપ ક્યાંય ન હતો, કોઈ સમજાવટનો ચહેરો નહોતો; ફક્ત ધોળા વૉશ બેસિનની કિનારે પાણીની છેલ્લી બૂંદો સરકતી હતી, અને નળની નીચે હજી થોડું ગરમ પડતું પાણી રૂમમાં ટકેલું હતું.