મારા માટે પાછો સુરક્ષિત રસ્તો ખુલ્યો

મૃણાલે સ્ટીલના ડબ્બાનો ઢાંકણ દબાવી બંધ કર્યો અને હીના ભાભીએ દરવાજાના ચોખઠા પાસે જ હાથ લંબાવી એને અટકાવી દીધી. “અંદર મૂકી દે, પણ તું હોલમાં ન બેસતી. લોકો આવે છે.” રસોડાની પટ્ટીની ધાર પર મરીના ડબ્બા, અડધી વાળી પૂરીની કાગળની થેલી અને ચાંદીના વાટકાં ગૂંચવાયેલા પડ્યાં હતાં; મૃણાલે ડબ્બો ગોઠવ્યો, વાસણ નીચે સરકાવ્યાં, છલકાયેલું કઢીનું ટીપું કપડાથી પોચું કર્યું. આખો દિવસ સેવા ક્ષેત્રની નોકરી પછી તેની ખભાની સીવણ કઠણ થઈ ગઈ હતી, દુપટ્ટો એક ખભા પર વાંકો પડી ગયો હતો, છતાં એને બેસવા માટે ખુરશી નહોતી. બહારથી આવતાં સગાં માટે દરવાજો ખુલ્લો, એની માટે અડધો અટકેલો.

ફોઈએ અંદરથી પૂછ્યું, “દહીં લાવ્યું?” “લાવ્યું,” મૃણાલે જવાબ આપ્યો. હીના ભાભીએ તરત ઉમેર્યું, “બહુ દોડધામ કરે છે, એટલે એમ ન સમજતા કે ઘરની જ છે.” આ વાક્ય હવામાં સુકાઈ ગયેલી કાગળની થેલીના ખખડાટ જેવી તીખાશથી અટકી ગયું. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે મૃણાલ અને જય નજીક છે; એટલું બધાને ખબર, પણ એટલું જ બધાને અનુકૂળ—જરૂર પડે ત્યારે બોલાવવી, બાકીના સમયે કિનારે રાખવી.

બારણે ચંપલોના રગડાટ સાથે બે મામીઓ ચઢી આવી. એકના હાથમાંથી શ્રીખંડનો ડબ્બો છટી ગયો; પીળું મીઠું દહીં સીડીના પ્રથમ પાયાં પર છાંટાઈ ગયું. “અરે, અરે!”નો ગભરાયેલો અવાજ થયો. હીના ભાભી સિલ્કની સાડી પકડીને પાછળ ખસી ગઈ. મૃણાલ એક ક્ષણ પણ ન ઊભી રહી. તેણે ટિશ્યૂ, પાણીની બોટલ અને પોછાનું કાપડ ઝટ ખેંચ્યું, એક હાથથી મામીને ખંભે પકડી સીધી કરી, બીજાથી ડબ્બો ઉપાડ્યો. “પગ રાખશો નહીં, સરકી જશો,” કહી તેણે પાયાં સાફ કર્યા. મામીના પગ કાંપતા હતા; મૃણાલે તેમને દીવાલનો ટેકો અપાવ્યો.

જય અંદરથી નીકળ્યો ત્યારે સીડી પર ભીડ અટકી ગઈ હતી. તેણે કશું પૂછ્યું નહિ, સીધું જ પોતાની ચાવીના ગૂચ્છા બાજુની નાની શેલ્ફ પર મુક્યા અને મુખ્ય દરવાજો પૂરેપૂરો ખોલી દીધો, જેથી લોકો વળાંક લીધા વગર અંદર જઈ શકે. પછી હોલમાંની એક પ્લાસ્ટિકની ખુરશી બહારના વરાંડા તરફ ખેંચી મૂકી. “અહીં બેસ,” એટલું જ કહ્યું. હીના ભાભીના ચહેરા પર અણગમતી સાવધાની ચમકી, પણ લોકોની વચ્ચે એ ખુરશી પાછી ખેંચી શકે તેમ નહોતી. મૃણાલ બેસી નહિ; તેણે માત્ર પાણીનો ગ્લાસ પકડી એક ઘૂંટડો લીધો. છતાં એ ખુરશી ખુલ્લી રાખવામાં આવી હતી—એ રાત્રિનો પ્રથમ નાનો છિદ્ર, જ્યાંથી હવા અંદર આવી.

રાત આગળ વધી ત્યારે ઘરની દેખાવડી ગોઠવણ છૂટવા લાગી. ફોઈના બ્લડ પ્રેશરની ગોળીઓ ખૂટેલી નીકળી. મામાના ડ્રાઇવરને ફોન લાગતો નહોતો. એક ભત્રીજીને તાવ ચઢ્યો. હીના ભાભી વારંવાર કહેતી, “જય, તું મહેમાનો પાસે બેસ. બહારનું મૃણાલ sambhaળી લેશે.” ‘બહારનું’ શબ્દ તેણે એવી રીતે બોલ્યો જાણે મૃણાલ માણસ નહીં, વધારાની વ્યવસ્થા હોય. મૃણાલે ફોઈની જૂની પરચી શોધી, નીચેના મેડિકલ સ્ટોર સુધી દોડી, પરત આવી તાવ માટે ભીનું રૂમાલ રાખ્યું, રસોડામાંથી જીરું-મીઠું કાઢીને ગેસ બંધ કર્યો, ખુરશીઓ ખસેડી. એની સ્લીવ પાસે દવાના કાગળનો સુકો અવાજ ફરીફરી ઘસાતો રહ્યો.

સવા અગિયાર પછી ફોઈને ચક્કર આવ્યું. હવે ઘરમાં સાચી ગભરામણ થઈ. એકાએક સૌને યાદ આવ્યું કે કોણ શાંત રહી શકે છે. મૃણાલે ફોઈનો હાથ પકડી નાડી જોઈ, પાણીમાં ખાંડ-મીઠું મિશ્રિત કરાવ્યું, જયને કહ્યું, “ગાડી કાઢ. નજીકની ક્લિનિકમાં લઈ જઈએ.” હીના ભાભીએ તરત વાંધો લીધો: “હવે મૃણાલ પણ જશે? અહીં બાકીનું કોણ જોશે? અને રાત્રે પછી એની પરતફેર?” મૃણાલે ભાભીને જોયું પણ નહીં. તે ફોઈની ચપ્પલ શોધતી રહી. ક્લિનિકમાં રજીસ્ટર ટેબલ પાસે ઊભી રહીને તેણે નામ, ઉંમર, દવા—બધું લખાવ્યું. જય ફોઈને ટેકો આપતો હતો; બાકી સગાંઓની બેચેની ફક્ત ફોન પરની સૂચનાઓમાં હતી.

અમદાવાદની રાતમાં ક્લિનિકના લિફ્ટના ધુમ્મસિયા અરીસા પર આંગળીઓના જૂના ડાઘ દેખાતા હતા. મૃણાલે પોતાનો ચહેરો એક ઝલક જોયો—ગાલ પર કઢીનો એક સૂકાયો ટીપકો, વાળની ક્લિપ ઢીલી, આંખોની નીચે કાળી રેખા. પાછળ જય ઉભો હતો, ફોઈનું બેગ હાથમાં. અરીસામાં બંને બાજુબાજુ દેખાયા, પણ જેમ લિફ્ટ ખૂલી તેમ તે ચિત્ર તૂટી ગયું; હીના ભાભી નીચે પાર્કિંગમાં ફોન પર કોઈને કહી રહી હતી, “બસ, છોકરીએ દોડધામ કરી દીધી. હવે એને ઘરે મૂકી દઈશું.”

ફોઈને દવા ચઢીને સ્થિર થવામાં મોડું થયું. બહાર એક વાગ્યા. હીના ભાભીએ પોતાની ગાડીના પાછળના દરવાજા પાસે ઉભી રહી મૃણાલને કહ્યું, “અમારા ઘરે તો હવે મહેમાનો સૂઈ ગયા. તું આવ, પણ હોલમાં ચાદર પાથરીશ. સવાર થતાં પહેલા નીકળી જજે. કે પછી ડ્રાઇવર તને બસ સ્ટેન્ડ પર મૂકી દેશે.” મૃણાલે એક પળ માટે એની તરફ જોયું. પાછળની સીટ પર પહેલેથી જ થેલાં ઠાંસેલા હતાં, એક બાજુ ગિફ્ટના બોક્સ, બીજી બાજુ વાંકી સ્ટીલની થાળી. “બેસ, બેસ, વધુ નખરા નહીં,” હીના ભાભીએ કહ્યું અને હાથથી થેલાં થોડાં સરકાવ્યાં, જાણે દયા કરી જગ્યા કાઢે છે.

મૃણાલે પોતાના હાથમાં પકડેલી દવાની કાગળની થેલી એ સીટ પર મૂકી, પછી તરત જ ઉઠાવી લીધી. દરવાજો તેણે નરમાઈથી નહીં, સ્પષ્ટ દબાણથી બંધ કર્યો. “ફોઈના રિપોર્ટ્સ અહીં છે,” એટલું કહી તેણે થેલી જયના હાથમાં આપી. પછી ભાભીની ગાડીથી એક પગલું પાછળ સરકી ગઈ. આ ના લાંબી નહોતી, ન કોઈ ભાષણ. ફક્ત શરીરે પાછું ખેંચાઈને અપમાનિત આશ્રયમાંથી બહાર રહેવાનું પસંદ કર્યું.

હીના ભાભીના ચહેરા પર વિશ્વાસ ન આવ્યો. “હવે ક્યાં જશે?” મૃણાલે જવાબ આપ્યો નહીં. ક્લિનિકની બહારના નીચા કાઉન્ટર પાસે ઊભી રહી. ત્યાં પાણીના ગ્લાસ, રસીદનું બુક, સેનિટાઇઝરની બોટલ અને નાની ભગવાનજીની તસવીર વચ્ચે જગ્યા બહુ ઓછી હતી. એણે બેગનો પટ્ટો ખભા પર ઠીક કર્યો. ખભા કંપી રહ્યા હતા; આખો દિવસ અને રાતનો ભાર હવે ગોઠવાતો ન હતો. બસો બંધ થવાની હતી. મેટ્રો તો ઘણાં પહેલાં બંધ થઈ ગઈ. પોતાની ભાડાની પેઇંગ ગેસ્ટ વાળી જગ્યા સુધી સીધી, સલામત પરતફેર હવે શબ્દ જેવી હતી, રસ્તો નહીં.

જય ફોઈને ગાડીમાં બેસાડી પાછો આવ્યો. કંઈક સમજાવવા કે મનાવવાની ઉતાવળ એમાં નહોતી. તેણે માત્ર પૂછ્યું, “તારા પાસે ઘરનું વધારાનું તાળું છે?” મૃણાલે થાકેલી આંખ ઉઠાવી. “પેઇંગ ગેસ્ટવાળાનું? છે. પણ ગેટ અગિયારે બંધ.” “એ નહીં.” જયે ખિસ્સામાંથી નાની ચાવી કાઢી. ચાંદીનો સામાન્ય કટકો, પીતળનો ઘસાયેલો ટુકડો. “જૂના ફ્લેટની.” મૃણાલ નિઃશબ્દ રહી. અમદાવાદ યુનિવર્સિટી પાસેનો તે નાનો ભાડાનો ફ્લેટ—જયનું અભ્યાસકાળનું સ્થાન, હવે નોકરી માટે ઓફિસ નજીક આવજાવમાં વચ્ચે વચ્ચે વપરાતું, જ્યાં ક્યારેક પુસ્તકો, વધારાં કપડાં, જૂનો ગાદલો પડેલો રહે. એ ઘર વિશે મૃણાલ જાણતી હતી; અંદર જવાની તેની કદી સ્પષ્ટ પરવાનગી નહોતી.

જયે ચાવી એની હથેળીમાં દબાવી નથી. પહેલા પોતાનો ફોન ખોલ્યો, કોઈને બે ટૂંકા સંદેશા લખ્યા—એક ફોઈને દવા સમયે આપવાનું, એક કદાચ પોતાના ઘરે. પછી બોલ્યો, “ઉપરવાળો રસ્તો અંધારો છે. હું આગળ.” એટલું જ. કોઈ નાટક નહિ. કોઈ નજરફેરો નહિ. તે પાર્કિંગની બાજુની પોતાની બાઈક પાસે ગયો, હેલ્મેટ સીટ પર રાખ્યું, પાછળની નાની ડિક્કીમાંમાંથી હળવો શાલ અને પાણીની બોટલ કાઢી. મૃણાલ તરફ જોઈને પૂછ્યું પણ નહીં કે આવેશ? જાણે માર્ગ પહેલેથી નક્કી હતો અને ફક્ત એ એને છોડીને ભાગી ના જાય એટલું જ બાકી.

મૃણાલના અંદરનું બરફ હવે અચાનક ભારે લાગ્યું. થાકે ગાંઠ બાંધી દીધી હતી. “હું પોતે જઈ લઈશ,” તેણે ધીમેથી કહ્યું. જયે શાલ એની બેગ પર મૂકી. “એકલી જઈને ક્યાં ઊભી રહેશે, એ પહેલાં વિચારી લે.” પછી થોડું થોભીને ઉમેર્યું, “રૂમ સાફ છે. પાણી રાખ્યું છે.” આ વાક્યે એને સીધા હૃદયની નીચે વાગ્યું. સાફ છે. પાણી રાખ્યું છે. એનો અર્થ એક રાતની દયા નહોતો; કોઈએ અગાઉથી વિચાર્યું હતું કે પરત ફરવાનો કોઈ રસ્તો કદાચ ક્યારેક જોઈએ.

બાઈક જૂના ફ્લેટની ગલી પાસે અટકી. નીચેની દુકાનો બંધ, ઉપરના માળે એક બારીમાં ધૂંધળી ટ્યુબલાઇટ. સીડીઓ પર સિમેન્ટની ધૂળ, પડોશીના દરવાજા આગળ દૂધની ખાલી થેલી. જય પહેલો ચઢ્યો, મધ્યના વળાંક પર ઊભો રહી પાછળ જોયું નહીં, ફક્ત હાથથી સંકેત કર્યો કે જરા બાજુમાં ચાલે; ત્રીજા પાયાં પર પલળેલું પાણી હતું. મૃણાલે રેલિંગ પકડી ચઢતી વખતે સમજ્યું કે તે કંપી રહી છે. હવે ઠંડીથી નહીં, ઢીલેથી પડી જવાની ભીતિથી.

ફ્લેટનો દરવાજો અડધો ખૂલેલો હતો. અંદરથી પીળી-ફિક્કી બત્તી બહાર વહી રહી નહોતી; સીધી ટેબલ લેમ્પની નરમ વૃત્ત માત્ર અંદરના ચોખ્ખા ભાગમાં પડતી હતી. જયે દરવાજો વધુ ખોલ્યો. અંદર નાની ટેબલ પર પાણીની બોટલ, બે ગ્લાસ, દવાની પટ્ટી, અને ખુરશી પર વાળી રાખેલી સાદી કપાસની ચાદર હતી. બાજુના સોફા પરથી પુસ્તકો સરકાવી દીધાં હતાં. જમીન પર કોઈ અચાનક ગોટાળો નહોતો. કોઈએ ઘડેલું નહોતું, રાખેલું હતું.

મૃણાલ ચોખઠા પાસે જ ઊભી રહી. ચાવી હજુ એની આંગળી વચ્ચે હતી. “મારે થોડો સમય બેસી પછી નીકળી જવું છે,” તેણે કહ્યું. એ હજુ પણ પોતે બહાર રહેવાની છેલ્લી કસર કરી રહી હતી. જય વળી અંદર ગયો, રસોડાની નાની સિંક પાસે ગ્લાસ ધોઈ પાણી ભર્યું, પરત આવી એની સામે ઊભો રહ્યો. “મૃણાલ.” પહેલી વાર આ આખી રાતમાં તેણે નામ એ રીતે કહ્યું કે તેમાં સૂચના નહોતી, અટકાવવું નહોતું, માત્ર સ્થિરતા હતી. “અંદર આવ.”

તે આગળ વધતી નહોતી. પગના તળિયાંમાં જાણે આખા દિવસની ધૂળ ચોંટી ગઈ હતી. જયે ગ્લાસ ટેબલ પર મૂક્યો, એક પગલું નજીક આવી એની બેગનો પટ્ટો ખભાથી ઉતાર્યો. આ હકથી નહિ, ભાર ઓછો કરવા જેવી સાદી ક્રિયા હતી. પછી એની કનિષ્ઠ હથેળી નીચે પોતાની આંગળીની પાછળની બાજુ મૂકીને, દબાણ વિના, ટેકો આપ્યો. “પગ ધ્યાનથી.” ચોખઠાની ઊંચી લાકડાની પટ્ટી પર એનો પગ અટક્યો; તે જરા લડખડાઈ. જયે ખભા પાસે હાથ રાખીને એને અંદર ઉતારી. આટલું જ—પણ એ જ ક્ષણે બહાર ઊભી રહેવાની જગ્યા તૂટી ગઈ.

અંદર આવ્યા પછી મૃણાલને સમજાયું કે શરીર હવે પોતાની આજ્ઞામાં નથી. તેણે કહેવું હતું કે હું ઠીક છું, પણ ગળામાં અવાજ સૂકો પડી ગયો. જયે ચાદર ખોલીને સોફા પર પાથરી. “અહીં.” એણે પાણીનો ગ્લાસ હાથમાં આપ્યો; ગ્લાસ લેતાં એની આંગળીઓ ઠંડી હતી. જયે પંખાનો વેગ ધીમો કર્યો, બારી અડધી બંધ કરી, પછી કોઈ વિશેષ અર્થ વગર રૂમના મધ્યમાં જ રહ્યો—એટલી નજીક કે જો એ ફરી ઊભી થાય તો પકડી શકે, એટલો દૂર કે એ પરત ભાગવા ન લાગે. મૃણાલ બેઠી, પછી જાણ્યા વગર જ આગળ વળી ગઈ. કપાળ એની કળી પાસે અથડાયું. જયે તરત ચાદર ખભા પર સરકાવી. “બસ,” એણે ખૂબ ધીમેથી કહ્યું.

મૃણાલની આંખો બંધ થઈ ગઈ. બે શ્વાસ પછી તેણે છેલ્લો અટકાવેલો પ્રયાસ કર્યો. “હીના ભાભીને—” “સંદેશ મૂકી દીધો,” જયે કાપીને કહ્યું. “ફોઈને દવા ક્યારે આપવી એ પણ.” હવે કહેવાનું કંઈ રહ્યું નહિ. બહારની દુનિયા હજુ હતી—ભાભીની નજર, સગાંના હિસાબ, કોણ ક્યાં સૂયું એની સવારે થતી ગણતરી—પણ એ બધું દરવાજાની બહાર અટકી ગયું. મૃણાલે પોતાના હાથમાંની ચાવી ટેબલ પર મૂકી નહીં; તેણે એને બેગની નાની ચેઇનમાં સરકાવી. પછી જ સોફા પર પૂરી ટેક લઈને બેઠી. જયે નાનો તાકિયો લાવી પાછળ ગોઠવ્યો, અને જ્યારે એની પાંપણો આખરે ભારે પડી, ત્યારે રૂમની બત્તી બંધ નહિ કરી—માત્ર લેમ્પનો કોણ ફેરવી પ્રકાશ આંખથી દૂર કર્યો.

થોડા સમય પછી, પથારીની બાજુના નાનકડા ગાલિચા પર બે જોડી જુતા-ચંપલ ઊભાં હતાં—એક મૃણાલની થાકેલી સેન્ડલ, એક જયના જૂના કેનવાસ શૂઝ—બન્નેના આંગળાવાળા છેડા અંદરની તરફ વળેલા.