પહેલો હક અચાનક મારો થયો

“માહી, તું અહિયાં ઊભી રહેજે, અંદર હજી નહીં,” ભવ્યાબેને હાથની ચાવીનો છલ્લો તેની સામે હલાવ્યો અને આગળ ઊભેલી સફેદ કારનો દરવાજો ખુલે તે તરફ દોડી ગઈ. દરવાજો ખુલ્યો, હાસ્ય, અત્તરની ગંધ, ગાજર હલવાના ગરમ વાસણનો સુગંધવાળો વરાળો—બધું એ જ દિશામાં વળી ગયું. માહી ડ્રોપ-ઓફ લેનના ખૂણે પડેલી પ્લાસ્ટિકની ખુરશીની બાજુએ અટકાવી દેવામાં આવી. તેના હાથમાં નાનું સ્ટીલનું ટિફિન હતું; ઢાંકણ પર જૂના પેનના કાળા ડાઘનો અર્ધચંદ્ર દેખાતો હતો. સવારે તેણે જ રસોડામાંથી કાઢી રાખેલું ખમણ હવે ઠંડું પડી ગયું હતું.

“પહેલા કન્યાપક્ષની ખાસ મહેમાન. પછી જ બાકી લોકો,” ભવ્યાબેન જોરથી બોલી, એટલું જોરથી કે બંને પરિવારના કાકા-મામા, માળા લઈને ઉભેલા છોકરાઓ, અને દરવાજા પાસેનો કેટરિંગવાળો બધાંએ સાંભળે. “તારે તો કહ્યું હતું ને, તું ફક્ત મદદ માટે આવી છે?”

માહીનું ગળું કઠણ થયું. મદદ માટે? ત્રણ મહિનાથી વિહાનની દાદીમાની દવા, ભવ્યાબેનના મંડપના બિલ, મહેમાનોની યાદી—બધું તેણે જ ગોઠવ્યું હતું. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવો સંબંધ, છતાં નામ પૂછાય ત્યારે ‘હજુ નક્કી નથી’ કહીને તેને બાજુએ ધકેલી દેવામાં આવતી. તેણે ટિફિન ભવ્યાબેન તરફ લંબાવ્યું. “આ લો. અંદર મુકાવી દેજો. ખોરાક ઠંડો થઈ ગયો.”

ભવ્યાબેનને એની આ શાંતિ જરા પણ ગમી નહીં. “અહિયાં મને વસ્તુઓ પકડાડવાની ટેવ ન પાડતી. ત્યાં ખુરશી પાસે મૂકી દે.” તેણે ચાવીનો છલ્લો પાછો પોતાની પર્સમાં સરકાવ્યો, પછી વળીને બીજી યુવતી—લીલા ચણિયાચોળીમાં સજ્જ રિયા—નો હાથ પકડી લીધો. “આ વિહાનની સાથે હેડ-ટેબલ પાસે બેસશે. એ પ્રમાણે કાર્ડ રાખ્યાં છે.”

રિયાએ નાની શરમથી આંખો ઢાળી, પણ પગ આગળ વધાર્યા. એ શરમ સાચી હતી કે જીતની મીઠાશ, માહીને હવે ફરક પડતો નહોતો. લેનની બીજી બાજુથી અમદાવાદની સાંજનો ધૂળિયો પવન આવ્યો; ફૂલોના તોરણ હળવેથી હલ્યા. માહીએ પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પર ટિફિન મૂકી દીધું. ખુરશીનો એક ખૂણો તૂટેલો હતો; કોઈને બેસાડવા યોગ્ય પણ નહોતો. એની બાજુએ એક દરવાજાની ચાવી પડી હતી—ઓફિસની ગાડીની, જે ભવ્યાબેને બે દિવસ મોડે પાછી આપી હતી, જાણે ઉપકાર કર્યો હોય એમ. માહીએ તે ચાવી ઉઠાવી, મुठ્ઠીમાં દબાવી, અને ખુરશી પાસે જ ઊભી રહી. જતી નહોતી.

વિહાન હજી આવ્યો નહોતો. એની ગેરહાજરીને ભવ્યાબેન શસ્ત્રની જેમ વાપરતી હતી. “જો માહી, વાત સમજ. તું સેવા ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે, ગોઠવણ જાણે છે; એટલે તને સમજવું જોઈએ કે કાર્યક્રમમાં ક્રમ રાખવો પડે. દરેકને પોતાની જગ્યા હોય.” અંતિમ ચાર શબ્દો તેણે એટલા સાફ બોલ્યા કે બાજુમાં ઊભેલા કાકીએ અનાયાસે પોતાની સાડીનો પલ્લુ ખેંચી લીધો.

“મારી જગ્યા ક્યાં છે?” માહીએ ધીમે પૂછ્યું.

“અંદર નહીં. હમણાં તો નહીં.” ભવ્યાબેને રિયાને આગળ ધકેલી. “અને વિહાન આવે ત્યારે એની બાજુએ ઊભી દેખાઈ નહીં. અફવા ઊભી થાય.”

એટલામાં પાછળથી બાઇકનો કર્કશ અવાજ, પછી એક પછી એક બે એસયુવી લેનમાં ઘૂસી આવી. સુરક્ષા માટે ઊભેલો છોકરો દોડ્યો. માળાવાળા છોકરાએ પહેલી એસયુવી તરફ પગ લીધા. ભવ્યાબેનના ચહેરા પર તૈયારી આવી ગઈ—જેમ કોઈ મંચ પર પોતાનો સંવાદ બોલવા જઈ રહ્યું હોય એમ. “ચાલો, પહેલાં મોટા મામીજી—”

પણ બીજી એસયુવીનું પાછળનું દરવાજું ખુલીને પહેલા વિહાન બહાર ઊતર્યો. ક્રીમ શેરવાણીમાં, ચહેરા પર આખો દિવસ દબાવેલો ગુસ્સો. તેણે ભવ્યાબેનને જરા પણ જોયા વગર સીધું લેનના ખૂણે ઊભેલી માહીને જોયી—તૂટેલી ખુરશી, ઠંડું ટિફિન, તેની મुठ્ઠીમાં ચાવી. એક સેકન્ડમાં બધું વાંચી ગયો.

“માળા રોકો,” તેણે જોરથી કહ્યું.

માળાવાળો છોકરો સ્થિર રહી ગયો. પહેલી એસયુવીમાંથી ઉતરવા તૈયાર રિયા આગળ વધવા જતી હતી, પણ વિહાને હાથ ઉંચક્યો. “એક મિનિટ. પહેલાં માહી.”

લેનમાં શાબ્દિક નહીં, પણ ચાલમાં ખલેલ પડી. ભવ્યાબેનનો હાથ હવામાં જ અટકી ગયો. “વિહાન, શું બોલે છે? પહેલા મહેમાન—”

વિહાન પાછો વળ્યો પણ તેની સામે નહીં, દરવાજા પાસે ઊભેલા બે છોકરાઓ સામે બોલ્યો, જેથી અવાજ સૌ સુધી જાય. “પહેલી આવકાર માહીનો. રસ્તો ખાલી કરો.”

એણે પોતાની કારનો આગળનો દરવાજો ખુદ ખોલ્યો, જાણે તે જ કોઈ ખાસ આગમન હોય. પછી માહી પાસે આવ્યો. “ચાલ.”

માહીએ ચાવી તેની તરફ લંબાવી. “આ. ગાડીની. બે દિવસ મોડે મળી.”

વિહાને ચાવી લીધી નહીં. “તું જ રાખ. હવેથી જે અંદર-બહારનો હક છે, એની સાથે રાખ.” પછી તેની પાસેથી ટિફિન લીધો અને બાજુના છોકરાને આપ્યું. “ગરમ કરાવીને હેડ-ટેબલ પાછળ રાખજે.”

આ પહેલી તિરાડ હતી—નાની, પણ બધાને દેખાય એવી. રિયાએ આગળ વધવા માટે પગ ખસેડ્યો, પણ માળાવાળા છોકરાએ સહજ રીતે પહેલી માળા માહીની તરફ ફેરવી દીધી. ભવ્યાબેનને સમજાયું કે ક્રમ આંખની સામે બદલી રહ્યો છે; તે તરત જ વચ્ચે આવી. “બરાબર, આવકાર કરી લો, પણ બેસાડવાનું તો જે નક્કી છે એ પ્રમાણે જ થશે. નામના કાર્ડ છપાઈ ગયા છે.”

“જુઈશું,” વિહાન બોલ્યો.

અંદરની બાજુ હેડ-ટેબલ સુધીનો માર્ગ ટૂંકો હતો, પણ આજ રાત્રે તે જ લડાઈનો મેદાન બન્યો. દિવાલ પાસે રેન્ક-બોર્ડ જેવું ગોઠવણપટ્ટ હતું—કયા વડીલને કઈ બાજુ, કયા ખાસ અતિથિને કયા નંબરે બેસાડવાના. લગ્નસ્થળના લોકો આવી ગોઠવણ અમદાવાદમાં નવા ધનિક પરિવારો માટે રાખતા; કોઈ ખુલ્લેઆમ ‘દરજ્જો’ નહીં કહે, પણ બધાને ખબર હોય. બોર્ડ પર કાર્ડ સરકતા હતા: ૧, ૨, ૩, ૪. નંબરની સામે નામ. નંબર ૨ પર ‘રિયા મહેતા’. નંબર ૪ની પાસે ખાલી પટ્ટી. ભવ્યાબેન એ જ ખાલી પટ્ટી તરફ આંગળી કરીને બોલી, “માહી, તારું નામ હજી મૂક્યું નથી. તું બાજુના ગોળ ટેબલ પર—”

“મારે બાજુએ નહીં બેસવું,” માહીએ કહ્યું. પહેલીવાર અવાજ ઊંચો કર્યો નહીં, પણ સીધો કર્યો. બધાંની સામે. “જો હું ‘મદદ માટે’ જ છું, તો મને દરવાજા પર જ રાખો. પણ જો નામ અંદર આવશે, તો ખાલી નંબર પર નહીં.”

કાકી, જે અત્યાર સુધી બધું બચાવતી નજરે જોતી હતી, ગભરાઈને બોલી, “બેને, હવે અંદર મહારાજ આવી ગયા છે, વાત વધારશો નહીં.”

ભવ્યાબેન તત્કાળ કડક बनी. “આ જ તો હું કહું છું. આ છોકરીને હદ શીખવાડો. હમણાં હેડ-ટેબલ પાસે દૃશ્ય કરાવવાનું છે? વિહાન, તારા પપ્પા નથી આવ્યા એટલે તું કંઈપણ—”

એટલામાં મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર તરફથી ઘેરો અવાજ આવ્યો. “હું આવી ગયો છું.”

બધાની ગળાની દિશા એક સાથે ફેરવાઈ. વિહાનના પિતા, ગિરિષભાઈ, જેઓ સુરતની ફેક્ટરીમાંથી સીધા આવ્યા હતા, સફેદ કુર્તા પર ધૂળનો ઝાંખો પડ દેખાતો. તેમના પાછળ બે વડીલ, અને સ્થળનો વ્યવસ્થાપક. તેઓ સીધા હેડ-ટેબલ ઝોન તરફ આવ્યા. તેમની ચાલમાં થાક હતો, પણ નિર્ણયનો વજન પણ. “કોણે આવકારનો ક્રમ બદલી નાખ્યો?” તેમણે પૂછ્યું.

ભવ્યાબેન તરત સ્મિત ચડાવી આગળ થઈ. “કંઈ નહીં ભાઈ, નાની ગોટાળો. ખાસ મહેમાનોને આગળ મૂક્યા છે. વિહાન થોડી ઉતાવળમાં—”

“ખાસ કોણ?” ગિરિષભાઈએ બોર્ડ જોયું, પછી માહી તરફ. તૂટેલી ખુરશીનો ખૂણો હજુ લેનમાં દેખાતો હતો; ઠંડું ટિફિન હવે અંદર લઈ જવામાં આવતું હતું. “જે છોકરીએ આખું ઘર સંભાળ્યું, દાદીમા પાસે રાતો જાગી, અને આજે દરવાજે અટકાવી? એ ‘નાની ગોટાળો’?”

ભવ્યાબેનના હોઠ સૂકાઈ ગયા. “ભાઈ, હજી તો કોઈ સત્તાવાર—”

“સત્તાવાર હું કરું છું.” ગિરિષભાઈએ બોર્ડ પાસે જઈ નંબર ૨નું કાર્ડ હાથમાં લીધું. બધાની સામે. રિયાનું નામવાળું કાર્ડ. તેમણે તેને બાજુએ મૂકી દીધું. કાગળનો કઠોર અવાજ ટેબલક્લોથની સરસરી પર ચીરી ગયો. પછી ખાલી પટ્ટીમાંથી સફેદ કાર્ડ ખેંચ્યું, પેન માગ્યો. વ્યવસ્થાપકે તરત આપ્યો. ગિરિષભાઈએ મોટાં, વાંચી શકાય એવા અક્ષરે લખ્યું—‘માહી વિહાન દેસાઈ’.

ભવ્યાબેન તડાકી. “ભાઈ! આ રીતે જાહેરમાં—”

ગિરિષભાઈએ એ કાર્ડ નંબર ૧ની બાજુ સટાડ્યું નહીં; સીધું નંબર ૨ પર સરકાવ્યું, અને નંબર ૨ની સામેનો સુવર્ણ ક્લિપ પોતાની આંગળીથી દબાવી બંધ કર્યો. “નંબર ૧ મારી પત્ની માટે. નંબર ૨ માહી માટે. વિહાન, તારી બેઠક એના બાજુ. અને જે કોઈને મોડું સમજાય, તે ગોળ ટેબલ પર બેસે.”

રિયાના હાથમાંથી તેની નાની પર્સ સરકી ને ખુરશીની પાટીએ અથડાઈ. ભવ્યાબેન આગળ વધીને ફરી કાર્ડ પકડી લે, એ પહેલાં જ માહી એક ડગલું આગળ આવી. “પેન.” વ્યવસ્થાપકે આશ્ચર્યથી પેન તેની તરફ આપ્યો. માહીએ નંબર ૪ની ખાલી પટ્ટી પર પડેલું નાનું ચોંટિયું કાર્ડ ઉઠાવ્યું, જેમાં અર્ધું લખાણ હતું. તેણે શાંતિથી તેમાં લખ્યું—‘રિયા મહેતા — વિશેષ અતિથિ’, અને પોતે જ બોર્ડના ગોળ ટેબલ વિભાગમાં તેને સરકાવી દીધું. પછી ભવ્યાબેન તરફ જોયું. “હવે ગોટાળો નથી.”

આ ઘા માત્ર કાર્ડ પર નહોતો. ભવ્યાબેનનો અવાજ અચાનક પાતળો પડી ગયો. “માહી, મેં તો ફક્ત વ્યવસ્થા માટે—”

“વ્યવસ્થા દરવાજે અટકાવવાથી થતી નથી,” માહીએ કહ્યું. “હવેથી મારી વસ્તુ, મારી જગ્યા, મારું નામ—કોઈ બાજુની ખાલી પટ્ટી પર નહીં મૂકે.”

વિહાને તે ક્ષણે પહેલીવાર ખુલ્લેઆમ માહીના પાછળ નહીં, બાજુએ ઊભો થઈને કહ્યું, “જે સાંભળવું હોય તે હમણાં સાંભળી લો. માહી મારી પસંદગી છે. અને આ ઘરનો દરવાજો તે પહેલો પાર કરશે.” તેણે હેડ-ટેબલની બે ખુરશીઓમાંથી એક પરનું ફૂલમાલાનું નિશાન ઉઠાવી બીજી તરફ ખસેડ્યું, પછી માહી માટે રાખેલી ખુરશી થોડું આગળ ખેંચી. દેખાતું, માપી શકાય એવું, ઉલટાવી ન શકાય એવું.

ભવ્યાબેને છેલ્લો પ્રયત્ન કર્યો. “ભાઈ, ઓછામાં ઓછું વડીલો બેસી જાય પછી—મુખ્યાંક રાખી દઈએ, પણ હજુ નામ ન વાંચાય એવું—”

ગિરિષભાઈએ તેનું વાક્ય કાપી નાખ્યું. “વાંચાય એવું જ રહે. આજ સુધી બહુ ન વાંચાયું.” પછી તેઓ વ્યવસ્થાપક તરફ વળ્યા. “રેન્ક-બોર્ડ બંધ કરો. કોઈ કાર્ડ હવે નહીં સરકે સિવાય માહી કહે.”

માહી બોર્ડ સામે ગઈ. નંબર ૨ની સામે પોતાનું નામ એક ક્ષણ જોયું. કાગળ પરની શાહી હજી ભીની હતી. તેણે બોર્ડની નીચલી લીટીમાંથી નાની ચુંબકીય પટ્ટી ઉચકી, નંબર ૨ની બાજુ વધારે સીધી દબાવી, પછી હેડ-ટેબલ તરફ જોયા વગર કહ્યું, “આ ખુરશી અહીંથી અડધી હાથ આગળ. અને નંબર ૪ ગોળ વિભાગમાં જ રહે.”

એણે પોતે ખુરશી આગળ ખેંચી. લાકડાનો પગ ફ્લોર પર ઘસી ગયો—ટૂંકો, કઠણ, સાફ અવાજ. ત્યારબાદ તે ફરી વળી, રેન્ક-બોર્ડની બાજુએ આવેલા દિવાલ પર તેને એકદમ સીધું ટાંગી દીધું. નંબર ૧ સ્થિર. નંબર ૨ની સામે ‘માહી વિહાન દેસાઈ’. નીચે ગોળ વિભાગમાં ખસેડાયેલું કાર્ડ. ઉપરના નાના ડિજિટલ પેનલ પર બેઠકક્રમના નંબરો એક ઝબકામાં અટક્યા, પછી સ્થિર થઈ ગયા.