તેની ઓફર તેના હાથમાં જ રહી

ડોરબેલનો ટૂંકો કડક અવાજ વાગ્યો ત્યારે નૈના હજી રસોડા અને હોલ વચ્ચે થાળી લઈને દોડી રહી હતી. હાથમાં સ્ટીલની વાટકી, ગળામાં વળાંક પડેલો ઓફિસનો ઓળખકાર્ડનો પટ્ટો, કાંધ પર આખા દિવસની પાળીનો ભાર. હેતલબેને અંદરથી બુમ પાડી, “નૈના, બારણું ખોલ ને. કૈંક મિહિરના ઘરે થી આવ્યું લાગે છે.”

નૈનાએ બારણું ખોલ્યું. બહાર ઊભેલો છોકરો કુરિયરવાળો નહોતો; મિહિરના જૂના કૉલેજ મિત્ર રવિ હતો. હાથમાં નાનો સફેદ ડબ્બો અને ઉપર દબાયેલું ક્રીમ રંગનું લિફાફું. રવિએ આંખ સીધી નૈના પર ન રાખી. “મિહિરની મમ્મીએ મોકલ્યું છે. આજે સાંજે મહેંદી પહેલા આપવું કહ્યું. અંદર… જૂની વસ્તુ છે.” પાછળથી હેતલબેન આવી ગઈ. “કઈ જૂની વસ્તુ?” એમણે ડબ્બો ખેંચી લીધો. ઢાંકણ સરકતાં અંદરથી ચાંદીનો પાતળો કાંકડો દેખાયો—જે નૈનાએ ત્રીજા વર્ષમાં મિહિરને કહેલું, “આ ગુમ ન કરતો. મારી પાસે મોંઘું બીજું કશું નથી.”

હોલમાં બેસેલી માસી, ફોઈ, બહેનપણી—બધાની નજર એકસાથે નૈના પર ચોંટીને રહી ગઈ. નૈના આ ઘરમાં ભાડાના માળે રહેતી, નીચેથી મેટ્રોની ઘૂંટાતી ધૂન આવતી, અને ઉપર હેતલબેનને લાગે કે દીકરીનો ઉમર, પગાર, અને સંબંધ—ત્રણેય ટેબલ પર ગોઠવેલા હોવા જોઈએ. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવો એ સંબંધ તૂટ્યો ત્યારથી હેતલબેનને દર બે મહિનાએ એક નવા છોકરાનો ઉલ્લેખ કરવો પડે. આજે તો સામે જ મિહિરનું નિશાન આવીને ઊભું હતું.

“અરે વાહ,” રમિલામાસીએ આંખ નાની કરીને કહ્યું, “જ્યારે પોતાની ઇચ્છા હોય ત્યારે કાંકડા સાચવી રાખવાના. અને ત્યારે? ત્યારે તો મોટી ઘરવાળી છોકરી મળી ગઈ હતી ને?” વાત નૈના તરફ હતી, પણ તીક્ષ્ણતા હેતલબેનના ગૌરવમાં ઘૂસી રહી હતી. હેતલબેને ડબ્બો ટેબલ પર મૂક્યો, પણ લિફાફું હાથમાં રાખ્યું. “નૈના, વાંચ. બધાની સામે વાંચ. શું લખ્યું છે જોઈ લઈએ.”

નૈનાના હાથની આંગળીઓ પર જૂનો નીલો શાહીનો ડાઘ હતો; દિવસભર ગ્રાહકોના ફોર્મ ભરીને પડેલો. તે લિફાફું લેવા આગળ વધી, પણ એ પહેલાં જ ફોઈએ હસીને કહ્યું, “હવે શું વાંચવું? જે દિવસે મિહિરે સીધું કહી દીધું હતું ને—ઘરવાળાને ઊંચું ઘર જોઈએ, નૈના તો સારી છોકરી છે પણ… બસ, ત્યાં જ પૂરી વાત.” “સારી છોકરી” પર જાણે કોઈએ કાચ ઘસ્યો. તે જ શબ્દોથી તેને હટાવવામાં આવી હતી—ઓછી કમાણી, ભાડાનું મકાન, પિતા ન હતા, ભાઈએ હજી પરીક્ષા પાસ કરીને નોકરી મેળવવી બાકી. મિહિરે કહ્યું હતું, “હું લડી શકીશ નહીં.” અને બે અઠવાડિયામાં ધનિક વરઘોડાવાળી દિશા સાથે તેની સગાઈ થઈ ગઈ હતી.

નૈનાએ લિફાફું ખોલ્યું નહીં. “મમ્મી, પહેલા ચા આપો. મહેમાનો બેઠા છે,” તેણે ધીમે કહ્યું. એ ધીમાપો જ એનો બચાવ હતો. પણ હેતલબેન આજે થાકેલી હતી. “ચા પછી પણ થઈ જશે. પહેલાં આનો હિસાબ થવો જોઈએ. આખું મોહલ્લું જાણે છે. હવે ફરી શા માટે?” એમણે લિફાફું ટેબલ પર એટલા જોરથી ઠપકાવ્યો કે ચમચી ખણખણાઈ. નૈનાને સમજાયું—આજે ગૌરવ બચાવવા માટે એને જ ખુલ્લું મૂકવામાં આવશે.

રવિને ઊભું જોઈ નૈનાએ પૂછ્યું, “તું બેઠો.” રવિ બેઠો નહીં. એની નજર લિફાફા પર જ રહી. “હું હકીકતમાં આ આપવા જ ન આવ્યો હોત,” એ બોલ્યો, “પણ મને લાગ્યું, અડધું સાંભળીને તમે લોકો જે માનો છો એ પૂરું નથી.” હોલના પંખાની ગુંજમાં એની વાત કાપી ગયેલી લાગી. “શું પૂરું નથી?” હેતલબેન તત્કાળ બોલી.

રવિએ ખિસ્સામાંથી પોતાનો ફોન કાઢ્યો. “ગઈકાલે મિહિરના ઘરે સામાન ખસેડાતો હતો. દિશા છ મહિના પહેલા કેનેડા ગઈ ત્યારથી એ લોકો વચ્ચે બધું તૂટેલું છે, એ તો અલગ. પણ મને આ જૂનો વૉઇસ નોટ મળ્યો. મિહિરે મને મોકલ્યો હતો, ત્યારે ડીલીટ ન થયો.” તે બોલતાં બોલતાં ફોન નૈના તરફ લંબાવ્યો. “સાંભળવાનું હોય તો હમણાં સાંભળ.”

હેતલબેનને અટકવું હતું, પણ આસપાસના ચહેરાઓની ભૂખ વધી ગઈ હતી. નૈનાએ ફોન લીધો. સ્પીકરમાંથી ત્રણ વર્ષ જૂનો મિહિરનો અવાજ નીકળ્યો—થોડો યુવાન, થોડો ગર્વાળું, અને ભયાનક રીતે ઓળખીતો. “રવિ, નૈનાને હજી કશું ન કહેજે. મમ્મી-પપ્પા તો બહાનું છે. સાચું એ છે કે હું રાહ નથી જોવી માગતો. એની સાથે બધું ધીમું છે—નોકરી, ઘર, લગ્ન. દિશા સાથે સીધું ઉંચે જઈશ. પછી જો કામ ન ચાલે તો નૈના જેવી છોકરી પાછી વાતમાં આવી જશે. એ ક્યાં જશે?”

હોલમાં કોઈએ ઊંડો શ્વાસ ખેંચ્યો. કોઈએ “હાય રે” પણ ન કહ્યું; એટલી નંગી વાત હતી કે શબ્દો પહેરી શક્યા નહીં. નૈનાના કાનમાં વૉઇસ નોટનો છેલ્લો ટૂંકો હાસ્ય રહી ગયો—‘એ ક્યાં જશે?’ એ જ સજા હતી. મિહિરે તેને છોડ્યો નહોતો માત્ર; તેને થોભેલી વસ્તુ ગણી રાખી હતી. બેકઅપ. ઓછી કિંમતનું નિશ્ચિત સ્થાન.

હેતલબેનની પીઠ સીધી થઈ ગઈ, પણ એ સીધાપણું સન્માનનું નહોતું, ગુસ્સામાં જામી ગયેલા અપમાનનું હતું. “એમ બોલ્યો હતો?” એમણે રવિને પૂછ્યું. રવિએ માથું હલાવ્યું. “એ વખતે મેં પણ કહ્યું હતું, આવું ન કર. પછી દિશા સાથે તેની સગાઈ, લગ્ન, ફોટા… હું દખલ ન કર્યો. આજે એણે જ કહ્યું આ ડબ્બો અને લિફાફો પહોંચાડી દે. પણ આ અવાજ સાંભળ્યા વગર આપવું મને ગંદું લાગ્યું.”

નૈના બેઠી રહી. હાથમાં ફોન ભારે થઈ ગયો. સામે ચાંદીનો કાંકડો પડેલો. જેને તેણે ગરીબ ભેટ માનીને શરમ સાથે આપ્યો હતો, એ જ વસ્તુ હવે સાબિતી બનીને પરત આવી હતી. જો એણે ક્યારેક વિચાર્યું હતું કે મિહિર કદાચ કમજોર પડ્યો હશે, પરિવાર સામે ઊભો રહી શક્યો નહીં હશે, તો એ વિચાર હમણાં જ મરી ગયો. સાચું વધારે નાનું, વધારે સસ્તુ, વધારે કડવું હતું.

એ સાંજે હેતલબેને પહેલી વાર મહેમાનોની સામે નૈનાને બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ એ પણ ઘા જેવો જ લાગ્યો. “મારી દીકરીને અમે ઓછી નથી રાખી,” એમણે કહ્યું. રમિલામાસીએ તરત જવાબ આપ્યો, “હવે તો સાબિત થઈ ગયું. જે પોતે ગયો હતો તે પરત વસ્તુ મોકલે છે.” નૈનાએ ધ્યાન આપ્યું—હોલના દરવાજા પાસે ઊભી નાની બહેનપણી એના તરફ હવે દયા સાથે જોઈ રહી હતી. દયા એથી વધુ અપમાનજનક શું? તેણે ઊઠીને ટેબલ પરથી ડબ્બો પાછો બંધ કર્યો.

“હું નીચે દવા લઈને આવું,” એણે કહ્યું. હેતલબેન જાણતી હતી કે આ દવા નહીં, હવા છે. “જલદી આવજે,” એમણે ફક્ત એટલું કહ્યું. રવિ પાછળ સરક્યો. “મિહિર બહાર નથી,” એણે અજીબ રીતે ઉમેર્યું, જાણે પહેલેથી બચાવ કરે. નૈનાએ જવાબ આપ્યો નહીં.

અમદાવાદની રાત્રે હવા ગરમ રહી હતી. મકાનના સાંકડા ગેલેરીમાં પીળી લાઇટ સતત ભનભનતી હતી. નીચે મુખ્ય રસ્તા પરથી બસના બ્રેકનો ઘસારો આવતો, સામેની દુકાન બંધ થતી. નૈના સીડીઓ ઉતરતી હતી ત્યારે પગમાં આખા દિવસની સખ્તાઈ ચડી આવી; સેવા ક્ષેત્રની નોકરી પછી શરીર પહેલાં બેઠું થાય, મન પછી. નીચે સોસાયટીના નાનું બેસણું હતું—કૉન્ક્રીટની બેન્ચ, બાજુમાં તુલસીનું કુંડું, અને છેલ્લે પડછાયો.

બેન્ચ પાસે મિહિર ઊભો હતો.

તેને જોઈને નૈનાનો પહેલો ભાવ ગુસ્સો નહોતો. અવિશ્વાસ પણ નહોતો. કંઈક વધુ ઠંડું. મિહિરના કપડાં મોંઘા લાગતા હતા, પણ ખભા ઢીલા. હાથમાં લાંબું કથ્થાઈ લિફાફું અને બીજી બાજુ નાનો ભેટનો ડબ્બો—એનો જ જોડિયો હશે. “રવિએ કહ્યું તું નીચે આવશે,” મિહિરે ધીમે કહ્યું.

“રવિ બહુ કામનું કરે છે આજકાલ,” નૈનાએ કહ્યું.

મિહિર થોડી પળ મૌન રહ્યો. પછી બોલ્યો, “તે વૉઇસ નોટ—તું સાંભળી ને?” “હા.” “મેં બહુ ખરાબ કર્યું.” “હા.”

એના પાસે કદાચ લાંબી ક્ષમાયાચના તૈયાર હતી, પણ નૈનાના ટૂંકા જવાબે શબ્દો બેસી ગયા. ગેલેરીની લાઇટનો ભનભનાટ વચ્ચે ઊભો રહ્યો. મિહિરે હાથમાંનું લિફાફું આગળ કર્યું. “આ મેં તારા માટે લાવ્યું છે. તારી મમ્મી સાથે વાત કરવી હતી. તમારા ઘરનું ડાઉન પેમેન્ટ… કે રવિએ કહ્યું રવિ માટે પરીક્ષાના કોચિંગના પૈસા… જે જરૂરી હોય. અને આ”—એણે ડબ્બો બતાવ્યો—“કાંકડો પરત આપવા માટે નહોતો. ફરીથી આપવો હતો. મને હમણાં સમજાયું છે.”

નૈનાએ લિફાફું જોયું. વાંચી શકાય એટલું જાડું હતું. અંદર ચેક હશે કે રોકડ, ફરક નહોતો. ત્રણ વર્ષ પહેલાં જો આ માણસે તેના માટે એક વાક્ય ઊંચું બોલ્યું હોત, તો આ બધું લાગતું જ ન હોત. આજે એ પૈસા નહીં, મોડું સમજવું લઈને આવ્યો હતો.

“હમણાં સમજાયું?” એણે પૂછ્યું.

મિહિરે પહેલી વાર સીધી એની આંખમાં જોયું. “દિશા ગઈ પછી… ઘણું તૂટ્યું. પછી સમજાયું કે ક્યારે શું ફેંકી દીધું. તું હતી—સાચી, સ્થિર. મેં સ્ટેટસ માટે… મૂર્ખાઈ માટે…” તે અટક્યો. “નૈના, હું પાછો આવવા નથી કહતો આમ સીધું. પણ તું જો…”

“તું એ વૉઇસ નોટમાં શું કહ્યું હતું, યાદ છે?” નૈનાએ એને કાપી નાખ્યો.

મિહિરનો ગળો સૂકાયો. “યાદ છે.”

“ફરી બોલ.” “નૈના…” “ફરી બોલ. મારી સામે.”

તેને બોલવું પડ્યું. “મેં કહ્યું હતું… ‘પછી જો કામ ન ચાલે તો નૈના જેવી છોકરી પાછી વાતમાં આવી જશે. એ ક્યાં જશે?’”

બોલતાં બોલતાં એની નજર નીચે ખસી ગઈ. આ વખતે શરમ અવાજમાં હતી, પણ નૈનાને એની જરૂર નહોતી. એને જરૂર હતી કે શબ્દો હવામાં ખુલ્લા પડે અને પાછા એના જ ચહેરા પર વાગે. એ જ સત્યનામું હતું.

“હું ગઈ હતી, મિહિર,” નૈનાએ શાંત અવાજે કહ્યું. “તારે પૂછ્યું જ નહોતું એટલે ખબર ન પડી. હું ત્યાંથી નીકળી ગઈ હતી. તું જે જગ્યા માને બેઠો હતો, ત્યાં હું નહોતી જ.”

મિહિરે લિફાફું વધારે આગળ ધકેલ્યું. “લે. કૃપા કરીને ‘ના’ બોલતાં પહેલાં વિચાર. હું ઓછામાં ઓછું નુકસાન પુરું કરવા માગું છું.”

નૈનાએ થોડું હસવું આવતું અટકાવ્યું. નુકસાન. જાણે રસીદવાળો ખર્ચ. “તારી પાસે હિસાબ ખૂબ છે,” એણે કહ્યું. “સૌ પહેલાં મને ઓછી ગણી. પછી ઊંચું ઘર લીધું. પછી તે તૂટી ગયું તો હમણાં હું યાદ આવી. હમણાં પૈસા લઈને હું શું ખરીદી લઉં? એ દિવસો? મમ્મીના ચહેરા પરના જવાબ? મારી જાતને બેકઅપ ગણીને જીવેલા બે વર્ષ?”

તે આગળ વધી. બેન્ચના છેડે પડછાયો ઘેરો હતો. નૈનાએ મિહિરના હાથમાંથી કંઈ લીધું નહીં. બદલે પોતાના પર્સમાંથી ઘરના ઉપરના દરવાજાની નાની વધારાની ચાવી કાઢી—જે ક્યારેક મિહિર પાસે હતી, અને વર્ષો પહેલાં પરત ન કરી. રવિ મારફતે એણે હમણાં જ પાછી મોકલી હતી; નૈના પાસે તેની ડુપ્લિકેટ હતી. તેણે ચાવી મિહિરના લિફાફા પર મૂકી દીધી.

“આપણું બારણું હું પહેલેથી બંધ કરી ચૂકી છું,” એણે કહ્યું. “તું મોડો આવ્યો છે એટલું નહિ. તું ખોટો આવ્યો છે.”

મિહિરનો હાથ કંપ્યો. “એક તક પણ નહીં?”

“તક તો એ છોકરીને આપાય જેને માણસ તરીકે ગુમાવ્યો હોય,” નૈનાએ કહ્યું. “જેને વસ્તુ માનીને મુકી હોય, એને પછી ખરીદવામાં આવે. હું વેચાણમાં નથી.”

એ પળમાં કશું ઉંચું બોલાયું નહીં. ઉપર ગેલેરીમાંથી કોઈ વાસણ ખણખણ્યું. દૂર મેટ્રો પસાર થઈ. મિહિરે છેલ્લો પ્રયાસ કર્યો; લિફાફો અને ડબ્બો બેન્ચ પર મૂકી એક અડધું પગલું એની તરફ આવ્યો. “નૈના, આ લઈ જા. મારી પાસે રહે તો—”

“એ જ રહે,” એણે કહ્યું.

તેણે ડબ્બો સ્પર્શ્યો પણ નહીં. ફક્ત બેન્ચની ધાર પર પડેલા બંનેમાંથી થોડું દૂર થઈને વળી ગઈ. એક પળ માટે એની આંખ સામે કૉલેજનું જૂનું વર્ગખંડ, ચાંદીનો કાંકડો, ભાડાના મકાનની સાંજ, હેતલબેનની ચુપચાપ ચિંતા—બધું આવ્યું; પણ એણે પાછળ જોયું નહીં. સીડીઓ તરફ ચાલતી વખતે એની ચાલમાં થાક હતો, ડગમાં કઠિનાઈ હતી, પણ ભીખ નહોતી.

બેન્ચના છેડે પડછાયામાં નાનો ડબ્બો પડ્યો રહ્યો. તેની બાજુએ અખૂલેલું લિફાફું હતું. ભનભનતી લાઇટ નીચે કાર્ડબોર્ડે પોતાનો આકાર જાળવી રાખ્યો.