છેલ્લે ભાર પાછો મારી પાસે આવ્યો

મૈત્રીએ ગ્લુકોઝની બોટલ ઊંચી પકડીને નળીમાં બંધાયેલો હવાનો ફુગ્ગો આંગળીથી ઠેલ્યો અને સાથે જ રિસેપ્શનના કાચ પાછળથી બોલી, “કાકા, સ્લિપ અહીં આપો—હમણાં બ્લડ ખેંચાશે.” સામે પ્લાસ્ટિકની ખુરશીના ખૂણાએ અડધી ઊભી દર્દીની વહુ ગભરાટમાં કાગળ ખખડાવતી હતી. કાઉન્ટર પર પડેલો મૈત્રીનો બેજ ક્લિપમાંથી ખૂલીને બાજુએ સરક્યો હતો. ત્યારે હીના ભાભીએ, સોનાની પાતળી ચેઇન સરકાવતાં, રાહદારીમાં ઊભેલી કિરણબેનને હસીને કહ્યું, “આ છોકરીને બધે હાથ મારવાની ટેવ છે. મેં તો ફક્ત થોડી વાર માટે કહ્યું હતું જોજે.”

મૈત્રીએ જવાબ ન આપ્યો. વૃદ્ધ દર્દીની નાડી ફરી જોઈ, નર્સને સેલાઇન ધીમું રાખવાનું કહ્યું, અને રિસેપ્શન પર સરકી આવેલી ટેસ્ટ-ફાઇલની ગાંઠ પોતાની તરફ ખેંચી. અડધી વાળેલી રસીદોની નાની ગાંઠ નીચે પડી, તેણે પગથી દબાવી રાખી. આ મહિનાનું મકાનભાડું, નાના ભાઈની કોલેજની ફી, અને રોજ સાત વાગ્યે અમદાવાદની ભરચક બસમાં ઘસાઈને અહીં પહોંચવું—આ બધું એની અંદર હંમેશા ભેગું જ રહેતું. પણ અત્યારે વાત બીજી હતી. અહીં બધાને ખબર હતી—પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—કે નિરવ અને મૈત્રી વિશે ઘરમાં વાત ચાલી રહી છે. એટલે કિરણબેનની સામે એની એક એક હલચલને કામથી વધારે સ્થળ બતાવવામાં આવતી હતી.

“મૈત્રી, અંદર જા,” હીના ભાભીએ હવે કડક અવાજે કહ્યું, “ફ્રન્ટ ડેસ્ક હું જોઈ લઉં. દર્દીઓ સામે દોડી દોડી દેખાવાની જરૂર નથી.”

એ જ ક્ષણે લેબમાંથી ભવેશે બૂમ પાડી, “સીબીસીના વાયલ્સ ખૂટ્યા!” હીના ભાભી આંખ ફેરવીને કિરણબેન તરફ વળી ગઈ. મૈત્રીએ કશું કહ્યાં વિના સ્ટોક-અલમારીની ચાવી કાઉન્ટરની અંદરથી કાઢી, ભવેશ તરફ ફેંકી નહીં—ખુદ જ દોડી ગઈ. પાંચ મિનિટમાં વાયલ્સ, સૂઈ, કોટન, અને બાકી રહેલી રિપોર્ટ-ફાઇલ ગોઠવીને પાછી આવી ત્યારે વૃદ્ધ દર્દીનો દીકરો રિસેપ્શન પર ચીડાતો હતો. “અમને તો કોઈ કહે જ નથી!”

મૈત્રીએ એની સ્લિપ ઊંચી કરી. “તમારો નંબર રાખ્યો છે. ડૉક્ટર પહેલા ઈમરજન્સી જોઈ રહ્યા છે. તમે અહીં બેસો.” વૃદ્ધની વહુ તરત શાંત થઈ ગઈ. આ નાનકડો ફેરફાર હીનાને ગમ્યો નહીં; કિરણબેનના ચહેરા પર પણ પહેલી વાર ઝીણું થોભવું આવ્યું.

સવારના દસથી બાર વચ્ચે હીનાએ આખું ભાર વહેંચ્યું જ નહિ, ધકેલી દીધું. ફ્રન્ટ ડેસ્ક પરની ટોકન બુક મૈત્રીને, કેશની અડધી ગણતરી મૈત્રીને, સ્ટોકની એન્ટ્રી મૈત્રીને, અને નમૂનાઓના કુરિયર માટે ફોન પણ મૈત્રીને. પોતે શું? કાઉન્ટર આગળ ચોખ્ખી ખુરશી પર બેસીને ઓળખીતાઓને ચા પૂછવી, “અમે તો બહુ દોડધામમાં છીએ” એવો અવાજ કરવો, અને વચ્ચે વચ્ચે મૈત્રીને સૂચના આપવી કે “આ ફાઇલ આ રીતે પકડી,” “સામે સ્મિત રાખ,” “કિરણબેન બેઠાં છે, સંભાળી.”

કિરણબેન નિરવની મા હતી. એમનો ચુસ્ત કપડાનો થેલો ખોળામાં, અંદરથી કાગળના રેપરમાં કૈંક મીઠાઈનો ડબ્બો ખખડાતો. એ ખખડાટ મૈત્રીને પરેશાન કરતો. આજે તેઓ સીધા ચેકઅપ માટે આવ્યા હતા કે હીનાના બોલાવવાથી, સમજવું મુશ્કેલ નહોતું. હીના ભાભી આ સેન્ટર માલિકના મોટા દીકરાની પત્ની; ઘરનાં લગ્ન, દુકાનનો હિસ્સો, દાગીનાં, કાકીના ઘરે જમણવાર—બધી જગ્યાએ દેખાતી. મૈત્રી? કામ કરતી છોકરી. ભલે આખા સેવા ક્ષેત્રની ઢબ એને હાથની રેખા જેવી ખબર હોય.

બપોરે ટોકન મશીન અટકી ગયું. સ્ક્રીન પર નંબર સત્તર જ અટકેલો, જ્યારે બહાર વીસથી વધારે દર્દી. હીના ભાભી તરત ઊભી થઈ, “ભવેશ! આ શું છે? લોકો ઉભા છે.” ભવેશે વાયર જોયા, બે બટન દબાવ્યાં, કશું ન થયું. હીનાએ મૈત્રી તરફ આંગળી બતાવી, “સવારથી આ જ મશીન પાસે હતી.”

મૈત્રીનો ચહેરો જરા કઠણ થયો. એ કાઉન્ટર સામે આવી, હીનાની ખુરશી પાસે અટકી. “ચાવી આપો.”

“શું?”

“ડ્રોઅર અને મેન્યુઅલ ટોકન સ્ટેમ્પની ચાવી. ટોકન મશીન બંધ હોય ત્યારે હાથથી એન્ટ્રી કરવી પડે.”

હીના ભાભીએ આસપાસ નજર ફેરવી. કિરણબેન, બે દર્દીના સગાં, અને દરવાજા પાસે ઊભેલો નિરવ—જે હમણાં જ દવાના પેકેટ લઈને અંદર આવ્યો હતો—બધા જોઈ રહ્યા હતા. હીનાએ કંટાળેલી ઢબે ચાવી કાઢી, પણ હાથમાં જ રાખી. “હું કરું ને.”

ભીડ આગળ સરકી. “મેમ, મારા પપ્પા સવારથી છે.” “મારો ઉપવાસ છે.” “રિપોર્ટ ક્યારે?” અવાજો ઘસાઈને એકબીજામાં ફસાયાં. મૈત્રીએ એક શ્વાસમાં કાઉન્ટરના બહારથી અંદર વળાંક લીધો, હીનાની બાજુની ખુરશી ખસેડી અને સીધી ટોકન બુક ખેંચી લીધી. “નંબર અઢાર—શાંતિભાઈ. ઉંમર સિત્તેર. ઉપવાસવાળાં પહેલા.” એની વાણીમાં ઝઘડો નહોતો, ક્રમ હતો.

ભવેશે તરત એના હાથમાં સ્ટેમ્પ મૂકી દીધો. હીનાએ ચાવી હજુ છોડી નહોતી. મૈત્રીએ એની આંખમાં જોઈને ફરી કહ્યું, “ચાવી.” હીનાએ તે વખતે છોડવી પડી. ડ્રોઅર ખુલતાં જ મૈત્રીને અંદર રાખેલા લાલ સ્ટિકર, મેન્યુઅલ સ્લિપ-પેડ, અને દિનચર્યા-પત્રી મળી. પાંચ મિનિટમાં કતાર બેસાડી, ઉપવાસવાળાં ડાબે, સિનિયર નાગરિક જમણે, કેશ ચૂકવેલાં અલગ. કાઉન્ટરનો ભાર જે હાથમાં હોવો જોઈએ ત્યાં આવ્યો, અને રૂમનો શ્વાસ સરખો થયો.

નિરવે કંઈ કહ્યું નહિ, પણ એ દરવાજા પાસેનો સહારો છોડીને સીધો રક્ત-સંગ્રહ રૂમ સુધી મૈત્રીની પાછળ ગયો. પાછો ફર્યો ત્યારે કિરણબેન હીનાને પૂછતી હતી, “આ બધું એને આવડે છે?” હીના ભાભીના ગળાનો અવાજ નાનો પડી ગયો, “હા, એટલે તો રાખી છે.”

‘રાખી છે.’ એ બે શબ્દે મૈત્રીના અંદર વર્ષોથી દબાયેલું કૈંક ખંજવાળ્યું. સાંજે, કુરિયર જતાં પહેલાં, હીનાએ ફરી જૂની જગ્યાએ પોતાનો પર્સ મૂકી કાઉન્ટર કબજે કરવાનું મન કર્યું. “હવે બેસ, હું જોઈ લઉં. તું પાછળના રેકમાં કિટ્સ ગણી લે.”

મૈત્રીએ દિનચર્યા-પત્રી બંધ કરી, બેજ ઉચક્યો, પણ ક્લિપ પોતાની એપ્રનની ખિસ્સામાં મૂકી દીધી. કાઉન્ટર પર નહિ. “હું ચાર વાગ્યા પછી ફક્ત લેબનું કામ લઈશ,” એણે શાંતિથી કહ્યું.

હીના ભાભી અટકી. “એનો અર્થ?”

“અર્થ એટલો કે રિસેપ્શન, સ્ટોક, ફોન, કુરિયર, બ્લડ રૂમ—બધું એક સાથે હું નહિ ધરીશ. જેનું કાઉન્ટર, એનો બોજ.” અવાજ ઊંચો નહોતો. પણ કાઉન્ટર આગળ ઊભેલા બે સગાંએ માથું ફેરવીને જોયું. કિરણબેન ચુપ થઈ ગઈ. નિરવ હાથમાં અડધી વાળેલી દવાના રસીદ લઈને જમણી બાજુ ઊભો રહ્યો; એ રસીદનો કાગળ સૂકો અવાજ કરતો રહ્યો.

આવો ઇનકાર મૈત્રી ક્યારેય કરતી નહોતી. કારણ કે આવી જગ્યાએ છોકરીઓ ઇનકાર કરે ત્યારે એને સ્વભાવ, અહંકાર, અથવા ઘરમાં ભળવાની અસમર્થતા કહેવામાં આવે. એને ખબર હતી સામાજિક કિંમત શું છે. છતાં એ કાઉન્ટરથી અડધી કસોટી જેટલું અંતર રાખીને ઊભી રહી. હીનાએ બૂમ નહીં પાડી; એ વધુ ખરાબ હતું. હસીને બોલી, “બહારના લોકો સામે નાટક ન કરાવડાવ.”

મૈત્રીએ પાછળ પગ લીધો. “મારું કામ પાછળ છે.” અને એ ખરેખર પાછળના સંગ્રહખંડમાં ચાલી ગઈ.

પાંચ વાગ્યે આઘાત આવ્યો. સેટેલાઇટ વિસ્તારની કોલેજમાંથી ચાર વિદ્યાર્થીનીઓ કેમ્પસ રિક્રૂટમેન્ટ પહેલાંની ફરજિયાત તપાસ માટે આવી. એમામાંથી એક છોકરીને સૂઈ જોતા જ ચક્કર આવી ગયું; બીજીનું ઉપવાસ શક્કર ઘટવાથી માથું ભમરાયું; એ દરમિયાન ઓનલાઈન ચૂકવણી બે વાર કપાઈ ગઈ. રિસેપ્શન પર હીના ભાભી એકસાથે ફોન, પૈસા, ટોકન, અને ગભરાયેલી માતા—જે છોકરી સાથે દોડી આવી હતી—કંઈ જ સંભાળી શકી નહીં. “એક મિનિટ… પહેલે ફોર્મ भरो… ભવેશ!” એનો અવાજ ભાંગ્યો. મશીન ફરી અટકી ગયું. ડ્રોઅરનું નોટબંડલ ખૂલેલું. કેશ-પત્રી પર ખોટી એન્ટ્રી. અને કિરણબેન, જે હમણાં સુધી જવા ઊભી હતી, પાછી બેસી ગઈ.

પાછળના રૂમમાં મૈત્રી ગ્લોવ્સ પહેરીને સીરમ સોર્ટ કરતી હતી. ગડબડનો દબાણ દીવાલ પારથી પણ સાંભળાતો હતો. હીના દરવાજા સુધી આવી. પહેલે ધીમે, પછી થોડી ઉતાવળે, “મૈત્રી, બહાર આવ તો. જરા જોઈ લે.”

મૈત્રીએ હાથ રોક્યા નહીં. “લેબનું કામ પૂરું કરું.”

“હમણાં નહિ થાય. છોકરી બેભાન થવાની છે. પેમેન્ટ ડબલ કપાઈ છે. એની મમ્મી ઝઘડે છે. કિરણબેન બેઠાં છે.” છેલ્લું વાક્ય નમ્રતા નહિ, દબાણ હતું.

મૈત્રીએ ગ્લોવ્સ ઉતાર્યા, પણ ટેબલ પર જ રાખ્યા. દરવાજા પાસે આવીને અટકી. રિસેપ્શનનો અવાજ, ચિંતા, ઘસઘસાટ—બધું એક સરહદની સામે આવીને અટકતું હોય એમ લાગ્યું. હીનાએ પહેલી વાર હાથ આગળ કર્યો. એની પકડમાં મૈત્રીનો બેજ ક્લિપ હતો, અને સાથે દિનચર્યા-પત્રી. “લે. તું સંભાળ.”

મૈત્રી એ જ ક્ષણે લેતી નહિ. “કાઉન્ટર પર મારી વાત વચ્ચે નહિ પડશો.”

હીનાના ચહેરા પર ચટકું પડ્યું. બહારથી છોકરીની મા બોલી, “કોઈ છે કે નહીં?” નિરવ નજીક આવી ગયો, પણ એક પગલું પાછળ જ રોકાઈ ગયો. હીનાએ નજર નીચી કરી. “બરાબર.”

મૈત્રીએ ત્યારે બેજ લીધું. ઠંડો ધાતુ એની હથેળીમાં અથડાયો. પછી દિનચર્યા-પત્રી. એ સીધી બહાર નીકળી. “ભવેશ, ગ્લુકોઝ બિસ્કિટ આપ. પાણી બેસાડી દે.” “બેન, જેની બે વાર રકમ કપાઈ છે એ મેસેજ બતાવો.” “કાકી, તમે દીકરીનું માથું નીચે ન ઝુકાવો.” “નંબર હાથથી બોલાવું છું—બધાં સાંભળો.”

બહાર બધું એકદમ બદલાયું નહિ; પણ હલનચલનનો માલિક બદલાઈ ગયો. મૈત્રીએ સ્ટૂલ ખેંચીને બેભાન થતી છોકરીને દીવાલથી ટેકો અપાવ્યો. પેમેન્ટવાળી માતાનો ફોન હાથમાં લઈને ટ્રાન્ઝેક્શન સમય જોઈ, કેશ-પત્રીની ખોટી એન્ટ્રી પર લાલ લીટી મારી. “આ બીજી રકમ પાછી જશે. હું નામ લખું છું.” ઉપવાસવાળી વિદ્યાર્થીનીને બિસ્કિટ આપીને પાંચ મિનિટ રોકી. ભવેશને ઇશારો કરીને સેમ્પલ પહેલા લીધાં, પછી સહી. કિરણબેનને પહેલી વાર પૂછ્યું, “તમારો બ્લડપ્રેશર હમણાં માપી દઉં?” પ્રશ્નમાં ચાપલૂસી નહોતી; ક્રમ હતો. કિરણબેને તરત હાથ આગળ કર્યો.

હીના ભાભી કાઉન્ટર પાછળ બાજુએ ઊભી રહી. કાઉન્ટર જેનું હતું તે હવે સ્પષ્ટ હતું, કારણ કે એની સામે લોકો ફરિયાદ કરવા નહિ, સૂચના લેવા ઊભા હતા. નિરવે એકવાર મૈત્રી તરફ હાથ વધાર્યો—ચુકવણીની પિન-મશીન ગાબડું खातી હતી—મૈત્રીએ લીધા વગર કહ્યું, “પહેલા રસીદ નંબર લખ.” એણે લખ્યું. કાગળનો સૂકો અવાજ ફરી આવ્યો. આ વખતેએ અવાજ ગભરાટનો નહોતો, અનુસરણનો હતો.

દસ મિનિટમાં કતાર ફરી જીવંત થઈ. પંદર મિનિટમાં બે ગભરાયેલી માતાઓના અવાજ નીચા પડ્યા. વીસ મિનિટમાં કાઉન્ટરની ઉપરની ગડબડ ગોઠવાયેલા પત્તા જેવી સમાઈ ગઈ. મૈત્રી બોલતી હતી, લોકો સાંભળતા હતા. હીના વચ્ચે બોલવાની કોશિશ કરી તો મૈત્રીએ ફક્ત પત્રી એની બાજુથી ખેંચી લઈને પોતાની સામે મૂકી. શબ્દ ઓછા, ક્રિયા સીધી. ખોટા હાથમાંથી ભાર ખસ્યો. એ દૃશ્ય બધાને દેખાયું—પણ કોઈ જાહેર જાહેરાત જેવી રીતે નહિ; જેમ યોગ્ય જગ્યાએ પાથરેલું વાસણ ફરી રસોડાના ચુલ્હે પાસે આવી જાય એમ.

છેલ્લી વિદ્યાર્થીનીના સેમ્પલ બાદ મૈત્રીએ કેશ-ડ્રોઅર બંધ કર્યો, ચાવી અંદર નાખીને ફરી કાઢી, અને પોતાની એપ્રનના આગળના ખિસ્સામાં સરકાવી. પછી બેજ ક્લિપ ગળે નહોતું લગાવ્યું; કાઉન્ટરની બાજુના હૂક પર લટકાવ્યું પણ નહિ. સીધું પોતાના કોલર પાસે ચડકાવી દીધું. નિરવ ખૂબ નજીક ઉભો હતો. એણે ધીમે પૂછ્યું, “હવે?” માત્ર એટલું.

“હવે રિપોર્ટ સમયસર જશે,” મૈત્રીએ કહ્યું. વધુ કંઈ નહિ.

એ પાછળના સંગ્રહખંડમાં ગઈ. હાથ ધોયા. ભીના કાંડા પરની નાની લાલ રેખા જોયી—સવારની ઉતાવળમાં સૂઈ ખંજવાઈ ગઈ હતી. ગ્લોવ્સની જોડી હૂક પરથી ઉતારી. એક ક્ષણ માટે એણે રેકની છાયામાં ખાલી પડેલી જગ્યા જોઈ, જ્યાં આજે બપોરે બધું એની પાસેથી કાઢીને ખોટી બાજુએ ધકેલાયું હતું. પછી ગ્લોવ્સ પાછાં ત્યાં ટાંગ્યાં. રબર ધીમેથી અથડાયું—નરમ, સૂકો ચટાકો—અને અંધારકોણામાં જોડી હળવી હિલીને સ્થિર થઈ ગઈ.