શિફ્ટ શીટે ફરી મારા હાથ શોધ્યા

“હેતાંલ, એ થાળી અંદર મોકલ—અને શિફ્ટ શીટ રીના પાસે રાખ,” જિગ્ના ભાભીએ કાઉન્ટર પરની લાલ ફાઇલ ખેંચી લીધી ત્યારે હેતાંલના હાથમાં હજી ગરમ દાળનો પાતેલો ધ્રૂજી રહ્યો હતો.

પાછળ સ્ટીલની ડીશોના અથડાવાના અવાજ, ગેસની બાફ, કાગળમાં વળેલી મીઠાઈના સુકા સરસરતા અવાજ, અને આગળ સગાં-ઓળખીતાઓની નજર. અમદાવાદના નવરંગપુરાની સોસાયટીના કમ્પાઉન્ડમાં આ સાંજનો સગાઈનો જમણવાર હતો; પૈસા કાકીની બાજુથી આવ્યા હતા, કામ મીતના ઘરની કેટરિંગ યુનિટનું હતું, અને કામનો સાચો ભાર કોણ ઉઠાવે છે એ પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—પણ એ ખબરનો કોઈ ઉપયોગ ન હતો જ્યારે દેખાડો કરવો હોય.

હેતાંલે પાતેલો નીચે મૂકી તરત જ બાજુના છોકરાને કહ્યું, “ફરસાણ પહેલા ડાબી લાઇનમાં મૂકી દે. જૈન ટેબલ પર આ દાળ ના જાય.” છોકરો વળી દોડ્યો. આ જ કામ રીનાને આવડતું નહોતું. છતાં જિગ્ના ભાભીએ રીનાના ગળામાં ઓર્ડરની પાઉચ લટકાવી, પ્લાસ્ટિક ખુરશીના ખૂણે બેઠેલા સસરાની સામે ઊંચા અવાજે કહ્યું, “ફ્રન્ટ પર સમજદાર માણસ જોઈએ. હેતાંલ તો અંદરના કામમાં સરસ છે.”

અંદરના કામમાં. શબ્દ મીઠો હતો, ઠપકો કડવો. હેતાંલના એપ્રનના ખીસ્સામાં મેટ્રો કાર્ડની ઘસાઈ ગયેલી ધાર અને અડધો વાળેલો બિલ હતો—બપોરે દૂધવાળાને આપવાનું રહી ગયું હતું. બે મહિના પહેલાં મીતે કહ્યું હતું, “ઘરે વાત કરી દીધી છે. બધાને ખબર છે.” એ ‘ખબર’ અહીં આવીને માત્ર એટલું બન્યું હતું કે તેને વધારે કામ સોંપવું સરળ થયું.

એણે થાળી જતી કરી અને આગળ વધવા લાગી, પણ જિગ્ના ભાભીએ હાથ લંબાવી રસ્તો રોક્યો. “તું કાઉન્ટર પાસે ના ઊભી રહે. મહેમાનો આવશે. અંદર જા, રોટલી અને સ્વીટ બન્ને તારે જોવાના.”

એક પગલું પાછળ હટવું એટલે બે કામ વધુ. હેતાંલે જરા પણ ચહેરો બગાડ્યો નહીં. “સ્વીટની કી ક્યાં છે?”

“રીના પાસે.” જિગ્ના ભાભીનો જવાબ તૈયાર હતો.

આ પહેલું ખૂટતું દોરું હતું. સ્વીટનો ફ્રિજ ખોલવાની કી રીનાને આપવી એટલે પાંચ મિનિટમાં ગોટાળો થવો જ. હેતાંલે સીધું કશું કહ્યું નહીં; એણે માત્ર પાણીના ઘડાના પાસેથી ઊભેલા ફ્લોર સુપરવાઇઝરને કહ્યું, “જૈન ટેબલ, વડીલોની લાઇન અને કન્યાપક્ષના ચા-ફેરા વચ્ચે સમય ના બગડે એ જોજો.” તે માણસે આશ્ચર્યથી તેને જોયું. “શિફ્ટ કોણે લીધી?”

“કાગળે?” હેતાંલે શાંતપણે કહ્યું, “રીના.”

એ જવાબમાં એક સૂક્ષ્મ કટકો હતો. સુપરવાઇઝરે જિગ્ના તરફ જોયું, પછી ફરી હેતાંલ તરફ. આ નાનકડી ભીંસ જ તેનો પહેલો નફો હતી—કોઈએ નોંધ્યું કે કાગળ કંઈ કહે છે, કામ કંઈક બીજું.

પાછળના રસોડા જેવા બનાવેલા ટેન્ટમાં ગરમી વધારે હતી. ગોળ રોટલીઓની ડોકિયું ભરતી છોકરીઓ, પાતેલા પર પાતેલા, બાજુએ કાકીની દવાઓ માટે અલગ ઓછું મીઠું રાખેલી શાકની ડીશ. હેતાંલ કામમાં સરકી ગઈ, પણ બહારનો દરેક ખોટો હુકમ અંદર તેના માથે જ પડતો હતો. “ચા હવે મોકલો.” “ના, પહેલા સ્વીટ.” “જૈન માટે અલગ ચમચી ક્યાં?” રીના દર ત્રણ મિનિટે કોઈને પૂછતી હતી અને જવાબ અંદરથી હેતાંલ સુધી આવતો હતો.

પછી જિગ્ના ભાભી અંદર આવી. અવાજ ધીમો, પણ એટલો નહીં કે બાજુની બેનોએ ના સાંભળે. “હેતાંલ, તું હવે પાછળના દરવાજેથી જ ફરજે. આગળની સાઈડ પર ઊભી રહેવું સારું નહીં લાગે. કન્યાપક્ષના લોકો બેઠા છે.”

સારું નહીં લાગે. કારણ સમજાવાયું નહીં; જરૂર પણ નહોતી. મીતની કાકી પાપડ ગણી રહી હતી, રોટલીવાળી છોકરીઓએ આંખો નીચે કરી દીધી. હેતાંલને પાછળ ખસેડીને જિગ્ના ભાભીએ તેનો ભાર ડબલ કરી દીધો—આગળનું સંકલન પણ એનું, પાછળનો દોડધામ પણ એનો, અને ચહેરો કોઈ બીજાનો.

હેતાંલે એપ્રનનો પટ્ટો કસ્યો. “બરાબર. તો કન્યાપક્ષની ચા કોણ છોડશે?”

“રીના,” જિગ્ના ભાભીએ કહ્યું.

“અને કાકીની શાક?”

જિગ્નાએ જરા અટકી, પછી કહ્યું, “તું મોકલી દેશે.”

એક જ વાક્યમાં આખો હિસાબ ખુલ્લો પડી ગયો. દેખાવની જગ્યા રીનાની, જવાબદારી એની. મીત બાજુના ફોન પર વ્યસ્ત દેખાતો હતો, પણ તેણે આ અટકેલા અડધા સેકન્ડને જોયો. તેની નજર આવી, સરકી ગઈ, પાછી આવી. હેતાંલે તેની તરફ કંઈ માંગ્યું નહીં. એણે માત્ર સ્ટીલના ડોલમાં ચમચી મારી અને છોકરાને કહ્યું, “દોડ. કાકીનું શાક પહેલા.”

સાત વાગ્યે ગોટાળો ફાટી નીકળ્યો. કન્યાપક્ષની મુખ્ય ટેબલ પર જૈન થાળીમાં દાળ સાથે ઘી પડ્યું. બીજા ખૂણે ડાયાબિટીસવાળા મામાને સ્વીટ પહોંચી ગઈ. સ્વીટનો ફ્રિજ ખૂલેલો રહી ગયો હતો; અંદરનો શીખંડ ગરમીમાં ઢીલો પડતો હતો. બહાર રીના હાથમાં લાલ ફાઇલ લઈને લોકોના નામ શોધતી રહી, પણ કયા ટેબલ પર શું રોકવું તે તેને સમજાતું નહોતું. એક છોકરો દોડતો અંદર આવ્યો, “હેતાંલબેન, વડીલોના ટેબલ પર બધું મિક્સ થઈ ગયું.”

હેતાંલ બહાર નીકળી. કાઉન્ટર આગળ વાટકીઓ અટવાઈ ગયેલી, પાછળ સર્વર છોકરાઓ મૂંઝવણમાં, જિગ્ના ભાભી હજી મહેમાનોને હસીને કહેતી, “અરે, થોડી મિનિટ.” એ ‘થોડી મિનિટ’ જ કામ ડુબાડે તેવું હતું. મીત હવે ફોન મૂકી આગળ આવ્યો. તેની આંખ સીધી કાઉન્ટર અને પછી હેતાંલ પર ગઈ. એની ઓળખ એ ક્ષણે કોઈ પ્રેમાળ નરમાઈથી નહીં, વ્યવહારની તાકીદથી આવી—આ ગાંઠ ખોલી શકે એવો અહીં એક જ માણસ હતો.

હેતાંલે તરત વડીલોના ટેબલ તરફ જઈ એક સર્વરને અટકાવ્યો, “એ થાળી નહીં. રોક.” બીજી તરફ વળી, “જૈન માટે નવી દાળ. ઘી અલગ.” હાથ કામે ચડતા હતા, પણ એ જ ક્ષણે એ અટકી ગઈ. લાલ ફાઇલ હજી રીનાના હાથમાં હતી. કાઉન્ટરની કી પણ.

એણે રીનાથી ફાઇલ ખેંચી નહીં. ફક્ત હાથ આગળ કરીને કહ્યું, “શિફ્ટ શીટ.”

રીના ગભરાઈ. “હું તો બસ—”

“શિફ્ટ શીટ.” હેતાંલનો અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ હવે એ ચાલતી વચ્ચે ઊભી રહી ગઈ હતી. સર્વરના પગ અટક્યા. વાસણના અવાજ વચ્ચે આ રોકાણ વધારે કડક લાગ્યું.

જિગ્ના ભાભી તરત આવી. “હવે સમજાવાનો સમય નથી. પહેલા ગોટાળો સારો કર.”

હેતાંલે તેમની આંખમાં જોઈને કહ્યું, “અદ્રશ્ય રહીને નહીં. કાગળ મારી પાસે આવશે, કી મારી પાસે આવશે, પછી.”

“હેતાંલ, નાટક ના કર.” જિગ્નાનો દાંત ભીંચાયેલો અવાજ.

“નાટક તો આગળ છે,” હેતાંલે કહ્યું, “પાછળનો ભાર મારા ઉપર છે. તો કાઉન્ટર પણ મારું.”

એક બાજુથી કોઈ વડીલે પાણીનો ગ્લાસ ટેબલ પર જોરથી મુક્યો. બીજી બાજુ કાકી ઊભી થવા લાગી. મીત વચ્ચે આવીને પહેલા જિગ્નાને, પછી રીનાને જોયું. હવે બચાવ માટે મોડું થઈ રહ્યું હતું; થોડી વાર વધુ થાય તો આખી સોસાયટીમાં વાત જાય. એ વાત ભોજન વિશે ઓછી, ઘરની વ્યવસ્થા વિશે વધારે થાય. એણે હાથ લંબાવી રીનાથી લાલ ફાઇલ લીધી. રીનાની પકડ ઢીલી પડી ગઈ.

જિગ્ના ભાભીએ તરત કહ્યું, “મારે જ જોવડાવું છે, લોકો સામે—”

મીતે સાંભળ્યું નહીં. એણે કાઉન્ટરની કી પણ રીનાના પાઉચમાંથી કાઢી. એક પળ માટે એની આંગળીઓ અટકી—જેમ કોઈને સમજ પડી રહી હોય કે હમણાં શું પાછું આપવાનું છે, અને કોને. પછી એણે બન્ને ચીજ હેતાંલ તરફ ધરી. “લે. તું જ ચલાવ.”

હેતાંલે તરત લીધું નહીં. “કાઉન્ટર ખાલી.”

મીતે પોતાની જ બહેનના દીકરાને બાજુએ સરકાવ્યો, રીનાને પાછળ જવા કહ્યું, અને લાલ ફાઇલ માટે કાઉન્ટર પર જગ્યા ખાલી કરી. આ નાનો ખસેડો આખી સાંજનો સાચો ફેરફાર હતો. ચહેરા બદલાયા નહીં, જાહેરાત થઈ નહીં, પણ કામનો બોજ જે જગ્યાએ પડવો હતો ત્યાં પરત આવવા લાગ્યો.

હેતાંલે ફાઇલ હાથમાં લીધી. કાગળની વળાંકોથી જાણે દિવસભરનું તાપમાન તેમાં બંધ હતું. એણે પાનાં ખોલ્યાં—અડધા ભીંજાયેલા અંગૂઠાના નિશાન, ટેબલ નંબર, ખાસ નોંધો. “હર્ષ, વડીલોને નવી થાળી. રાહુલ, જૈન લાઇન અલગ. સ્વીટ બંધ રાખજો જ્યાં સુધી હું ના કહું. ચા બે ટ્રે, કન્યાપક્ષ ડાબે.” આદેશો હવે પૂછપરછ વગર ચાલી ગયા.

એ પોતે વડીલોના ટેબલ સુધી ગઈ. એક વાટકી બદલાવી, ઘી પડેલી દાળ હટાવી, બીજી બાજુ મામાના હાથ પાસેનો સ્વીટનો બાઉલ ઉઠાવી લીધો. “આ નહીં, તમને સૂકી ખીર.” મામાએ ચડચડાટ કરવા મોઢું ખોલ્યું, પછી તેનો હાથ સ્થિર જોઈ મોઢું બંધ કર્યું. પાછી કાઉન્ટર પર આવી તો રીનાએ કંઈ કહેવા માટે સરકી, પણ હેતાંલે માત્ર શીટના ખૂણે આંગળી ઠોકી. “સ્વીટ સ્ટોરમાં ઊભી રહે. જે પૂછે તેને અંદર મોકલ.”

જિગ્ના ભાભી હવે મહેમાનોને હસીને સમજાવતી રહી, પણ એની હંસીમાંથી હુકમની કડકાઈ ઉતરી ગઈ હતી. વાસણના અથડામણમાં હવે તાલ આવી રહ્યો હતો. શીખંડ સાચી ટેબલ પર પહોંચ્યું. કાકી માટેનું ઓછું મીઠું શાક બરાબર સમય પર ગયું. ચા એક જ ફેરામાં ઊતરી. હેતાંલ જ્યાં ઊભી, ત્યાંથી લાઇન સાફ થતી ગઈ—એક પછી એક, જેમ ઘૂંટાતી નળીમાંથી અટકેલું પાણી છુટી જાય.

મીત કાઉન્ટરની પાછળ ઊભો રહ્યો, કંઈ ખાસ બોલ્યો નહીં. માત્ર જ્યારે છોકરાએ ખોટો ટોકન આગળ ધકેલ્યો ત્યારે એણે શીટ જોઈને કહ્યું, “હેતાંલ જે કહે એ.” એ વાક્ય નાજુક હતું, નાનું હતું, પણ પહેલી વાર એ જાહેર સમજાવટ માટે નહીં, કામની દિશા માટે બોલાયું હતું. તેની આંખ હવે તેના ચહેરા પર ઓછું અને તેના હાથ પર વધારે હતી—કે ક્યાં અટકે છે, ક્યાં વળે છે, કઈ નોંધ પહેલા વાંચે છે.

અડધા કલાકમાં ઘોડાપૂર ઉતરી ગયું. ખુરશીઓ ખસતી રહી, બાળકો આઈસ્ક્રીમની ચમચી ચાટતા રહ્યા, અને રસોડા-ટેન્ટમાં પાછી વાસણ ધોવાની લીટી લાગી. કાઉન્ટર બંધ કરતાં હેતાંલે લાલ ફાઇલ સીધી કરી, પાનાં દબાવીને મૂકી. મીત નજીક આવ્યો. “તું જા, બાકી હું—”

“એપ્રન અને શીટ હું લઈ જઉં,” હેતાંલે કહ્યું.

તેમાં વિનંતી નહોતી. નિયમ હતો. મીતે ક્ષણભર તેની તરફ જોયું, પછી માથું હલાવ્યું. કાઉન્ટર પરથી એપ્રનનો વધારાનો ગાંઠિયો, કી અને શિફ્ટ શીટ તેણે તેની તરફ સરકાવી દીધી. બસ એટલું. કોઈ માફી નહીં, કોઈ બધું સુધરી જશે એવો સાંત્વનાભર્યો વાયદો નહીં. પણ આ વખતે જે સરક્યું હતું તે કામનું સાચું વજન હતું.

રાતે મોડે, કેટરિંગ યુનિટના પાછળના નાના આંગણામાં ધોયેલી ચાદરોની દોરી બાંધેલી હતી. નળ પાસે પાણીના ટીપાં હજી પડતા હતા. હેતાંલે એપ્રન ખોલીને દોરીના ખૂણે લટકાવ્યું, પછી વાળેલી શિફ્ટ શીટ એને નીચેના કપડાં સાથે દબાવી મૂકી. ભીંજાયેલા કપડાંની વચ્ચે એપ્રનનો પડછાયો ગાઢ લાગતો હતો. કપાસના વળાંકમાં આખા દિવસની ગરમી હજી રહી ગઈ હતી; ખૂણાની હવામાં હળવેથી હલતું કાપડ તે ગરમ વળાંકને જાળવી રાખતું રહ્યું.