આ બગાડ અમને અલગ ન કરી શક્યો

મૈત્રીએ કાઉન્ટર પરની અડધી ખૂલી કાચની બારીમાં હાથ ઘૂસાડી ફોર્મ ખેંચ્યું અને પોતાની પાતળી પેનથી દર્દીનું નામ ભરી દીધું, ત્યારે પાછળથી હેમાંગીબેનનો કડક અવાજ આવ્યો, “એ મૂકી દે. તું કોણ સહી કરનાર? ઘરનાં લોકો ઊભાં છે.”

ફોર્મ પર શાહી હજી ભીની હતી. કાઉન્ટરની નીચે રાખેલી ચાની કપમાં પાતળી ચામડી ચડી ગઈ હતી અને ગોળ ડાઘ પડેલો હતો; કોઈને પીવાનો સમય નહોતો. નિરવના પિતાને અચાનક છાતીમાં દુખાવો આવ્યો પછી નિકટની ખાનગી હોસ્પિટલમાં દોડાદોડ થઈ હતી. એમ્બ્યુલન્સ કોઈએ બોલાવી નહોતી; મૈત્રીએ ઓટો અટકાવ્યો, રસ્તામાં ઑનલાઇન ચુકવણી કરી, અને અહીં આવીને પહેલું કામ કાગળ ભરવાનું કર્યું. છતાં હેમાંગીબેનના ચહેરા પર એ જ વાંચાતું—આ છોકરી આગળ પડી રહી છે.

રજિસ્ટરવાળી બહેને કહ્યું, “જમા રકમ અત્યારે જ જોઈએ.” હેમાંગીબેને પોતાના પર્સનો ચેઇન ખોલ્યો, અંદર જોયું, ફરી બંધ કરી દીધો. “નિરવ આવે છે,” એમ કહીને તેઓ બાજુએ સરકી ગયા. મૈત્રીએ એક ક્ષણ પણ રોકાઈ નહિ. ફોનમાંથી બચત ખાલી કરી, પછી મિત્રોના જૂથમાં બે શબ્દનો સંદેશ મૂક્યો, અને રસીદ લઈ કાઉન્ટર પર ધકેલી. સૂકી કાગળની કચકચાટ આખી બારીમાં સંભળાઈ. હેમાંગીબેને રસીદ પોતાની તરફ ખેંચી લીધી, ઉપરથી નીચે જોઈ, અને રજિસ્ટરવાળી બહેનને કહ્યું, “લખો, રકમ પરિવાર તરફથી આવી.”

મૈત્રીનું ગળું સૂકાઈ ગયું, પણ તેણે વિરોધ ન કર્યો. અંદર સ્ટ્રેચર ધકેલાતું ગયું. ત્યાં જ વોર્ડબોય જિતુએ બારીક અવાજમાં કહ્યું, “બેન, બ્લડ ટેસ્ટની ટ્યુબ લેબમાં હમણાં લઈ જવી.” હેમાંગીબેને સાંભળ્યું પણ નહીં. મૈત્રીએ ટ્યુબ ભરેલી ટ્રે ઉપાડી. જિતુએ એક ક્ષણ હેમાંગીબેન તરફ જોયું, પછી ધીમેથી મૈત્રીને સફેદ કપડાનું કવર આપ્યું. “ઉપર ડાબે, સીધું. પડી ન જાય.” એ નાનું હતું, પણ પહેલીવાર કોઈએ તેને રસ્તામાં એકલી ન મૂક્યાની લાગણી આપી.

લેબ, બિલિંગ, ફાર્મસી, ડૉક્ટરનો રાઉન્ડ—બધું જ પગથી ચલાતું હતું. નિરવ ટ્રાફિકમાં અટવાઈને પહોંચ્યો ત્યારે મૈત્રી ત્રીજીવાર દવા લેવા કતારમાં ઊભી હતી. તેના હાથમાં અડધી વાળી-ખૂલી રસીદો હતી; કાગળના ખૂણા ઘસી નરમ પડી ગયા હતા. નિરવે પહેલી નજરે માત્ર એ જ જોયું. “તું બેસી જા,” એ બોલ્યો. પણ હેમાંગીબેન વચ્ચે જ આવી, “હા, હવે આવી ગયા ને? તું અહીં રહેજે. એને બહારથી ચા-પાણી જેવું કરાવજે. અંદર બધે જ ઊભી રહેવાની જરૂર નથી.”

“ચા પછી,” મૈત્રીએ કહ્યું, અને કતારમાંથી ખસી નહોતી. તેની કાંડા પાસે પ્લાસ્ટિકની થેલી ટકરાઈ રહી હતી—ઇન્જેક્શન, ગોઝ, સ્લિપર્સ, દહીંની નાની ડબ્બી. નિરવે કંઈ બોલ્યું નહીં; બસ એની બાજુમાં આવીને ઊભો રહ્યો. જ્યારે નંબર આવ્યો, ત્યારે દવા લેવા માટે પૈસા મૈત્રીએ આગળ કર્યા, અને ફાર્મસિસ્ટે ફેરફારના નાણા નિરવના હાથમાં મૂકી દીધા. નિરવે એ નાણા પાછા મૈત્રીની થેલીની અંદર સરકાવી દીધા. હેમાંગીબેન દૂરથી જોયું. તેમનો મોંનો ખૂણો કઠણ થયો.

બપોરે ડૉક્ટરે કહ્યું કે એન્જિયોગ્રાફી પહેલા કેટલાક ટેસ્ટ ફરી કરવાની જરૂર છે. હેમાંગીબેનના ભાઈઓ આવી ગયા. સફેદ શર્ટ, ચિંતા કરતા વધારે સલાહ. એક બોલ્યો, “આ બધું મોટી હોસ્પિટલમાં કરવું હતું.” બીજાએ મૈત્રી તરફ જોઈને પૂછ્યું, “બેટા, તમે પાડોશી છો?” હેમાંગીબેન તરત બોલી, “ઓફિસથી ઓળખાણ છે. બસ, મદદ કરવા આવી ગઈ.”

પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—આટલું સત્ય આ શહેરમાં કોઈ સાવચેતીથી જ બોલે છે. ચાર વર્ષથી મૈત્રી અને નિરવ અમદાવાદમાં જુદા જુદા ભાડાના મકાનોમાં રહેતા, બંને સેવા ક્ષેત્રમાં નોકરી કરતા, વીકએન્ડે સાથે જમતા, દિવાળી પર એકબીજાના ઘેર જતા. બધા જાણતા. સ્વીકાર કોઈના મોંએ પૂરો ઉતરતો નહોતો. આજે હોસ્પિટલના કોરિડોરમાં એ અધૂરાપો વધુ નીચો દેખાતો હતો. કામ બધું મૈત્રી કરે, નામ કોઈ ના લે.

સાંજ તરફ બેડ બદલાયો. જૂના રૂમમાંથી નવા કાર્ડિયક વોર્ડમાં સામાન ખસેડવાનો હતો. હેમાંગીબેન દરવાજા પાસે ઊભી રહીને બધાને આદેશ આપતાં હતાં. “આ બેગ નિરવ લઈ જાય. ફાઈલ મારા પાસે. મૈત્રી, તું કૅન્ટીનથી ખીચડી લઈ આવ. મસાલું ઓછું હોય એવી.” એ જ ક્ષણે બેડ પરથી નિરવના પિતાનું ઓક્સિજન માસ્ક થોડું સરક્યું. નર્સ દોડીને આવી. સ્ટૅન્ડ, વાયર, પાણીની બોટલ—એક ક્ષણ માટે બધું ગૂંચાઈ ગયું. મૈત્રી ખીચડી લેવા વળી રહી હતી, પણ પાછી ફરી, બેડની બાજુમાંથી તકલિયો ઊંચો કરીને દર્દીના ખભા નીચે સરકાવ્યો, અને ડ્રિપની નળી પગ નીચે ચપટી ન જાય એમ સાવધ કરી. નર્સે ટૂંકું “બસ” કહ્યું. પછી ફાઈલ ક્યાં છે તે પૂછ્યું. હેમાંગીબેનના હાથમાં હતી. તેઓ ગભરાટમાં પર્સ, રુમાલ, ફોનમાં અથડાતાં રહ્યાં.

નિરવે સીધું મૈત્રી તરફ હાથ વધાર્યો. “ફાઈલ તું લઈ.” હેમાંગીબેન સખત થઈ ગયાં. “એ અહીં બધું નક્કી કરશે?” નિરવે માતાને જોતો રહ્યો પણ બોલ્યો નહિ; બસ ફાઈલ તેમની આંગળીઓમાંથી ખેંચીને મૈત્રીને આપી. પછી ખીચડીની કૂપનચીઠ્ઠી પોતે લઈ લીધી. “હું લઈ આવું.”

એટલું જ. કોઈ ઘોષણા નહોતી. પણ કોરિડોરમાં ઊભેલા મામા-કાકાના ચહેરા પર વાંચન બદલાયું. જે છોકરીને હમણાં સુધી દવા લાવનાર તરીકે વાપરતાં હતા, એના હાથમાં હવે દર્દીની ફાઈલ હતી—ઘરની અંદરની વસ્તુ. મૈત્રીએ ફાઈલ છાતી સામે દબાવી. પ્રથમવાર આખા દિવસમાં તેને લાગ્યું કે તેના પરનો જોખમ કોઈએ ભાગે લીધો છે.

રાત વધી. નાની ખુરશીઓ, અડધો ખુલ્લો દરવાજો, ઊંઘનો ભાર, ફોનની ધીમી રિંગ. નિરવના પિતા સ્થિર થયા પછી જિતુએ કહ્યું કે રાત્રે રૂમમાં ફક્ત બે જ રહી શકે. હેમાંગીબેને તરત વ્યવસ્થા બાંધી દીધી. “હું રહીશ. નિરવ રહેશે. મૈત્રી, તું ઘેર જા. ઘણું કર્યું.” ઘણું કર્યું—એ બોલવામાં આભાર નહોતો; છૂટો છોડવાનો હુકમ હતો.

મૈત્રીએ થેલીમાંથી રસીદો ગોઠવી. એક રસીદ ફરી ફરી વળતાં મધ્યમાંથી સફેદ પડી ગઈ હતી. “સવારે પાંચે બ્લડ રિપોર્ટ લેવા જવાનું છે. દવા પણ ત્રણ વાગ્યે.” એણે શાંતિથી કહ્યું.

“અમે છીએ ને.” હેમાંગીબેન દરવાજાની ચોખટમાં આખી પહોળાઈથી ઊભી રહી. પાછળ બેડ, બાજુએ નિરવ, બહાર કોરિડોરમાં તેમની વ્હાલીઓની નજર. “હવે બહારના લોકો ઘેર જાય.”

આ ઘા પહેલાં કરતાં વધારે સીધો હતો. મૈત્રી એક ક્ષણ માટે અટકી. ચોખટનું નાનું ખાલી સ્થાન તેની ડાબી બાજુએ હતું; બસ એટલું કે એક માણસ પસાર થઈ શકે. અંદરથી નિરવના પિતા ખાંસ્યા. નર્સે બેલ દબાવી. જિતુ વ્હીલવાળો નાનો સ્ટૂલ ધકેલતો આવ્યો અને બોલ્યો, “બેન, ઉપર ટેરેસવાળી નાની મંદિરખૂણેથી દીવો લાવવો છે. કાલે વહેલી સવારની વિધી માટે હમણાં જ લઈ આવો, નહીં તો બંધ થઈ જશે. સાથે દર્દીની વધારાની દવાની થેલી પણ ઉપર સ્ટોરરૂમમાં મૂકી આવવાની.”

હેમાંગીબેન વળી. “નિરવ, તું જા. એ...” તેમનો હાથ મૈત્રી તરફ વળ્યો, “એ નીચે બેઠી રહે.”

મૈત્રી પહેલેથી ખસકી ચૂકી હતી. તેણે સ્ટોરરૂમની મોટી કપડાની દવા-થેલી ઉપાડી. અંદર બોટલોના વજનથી પટ્ટો ખેંચાઈ ગયો. બીજી બાજુ પિત્તળનું નાનું ફાનસ જિતુએ આપ્યું—કાચવાળું, અંદર બેટરીનું દીવડું. “વીજ ક્યારે જાય ખબર નહીં,” એણે કહ્યું. મૈત્રી ચોખટની પાસે આવી, થેલીનો પટ્ટો પોતાના ખભા પર ચઢાવ્યો. હેમાંગીબેને હાથ આડા પાથરી દીધા.

“મૂકી દે. મેં કહ્યું ને? બહાર.”

કોરિડોરની ખુરશીઓ પર બેઠેલા સગાંઓએ ગળા ઊંચા કર્યા. નિરવના ચહેરા પર આખા દિવસનો થાક હતો, પણ એ ક્ષણે કંઈક વધુ કઠણ થયું. જો તે માતાની બાજુએ રહેતો, તો આ હુકમ સહેલો હતો; જો મૈત્રીની બાજુએ સરકતો, તો પાછું જવું સહેલું ન રહે. હેમાંગીબેન એ જ રાહ જોઈ રહી હતી.

મૈત્રીએ કોઈ સમજાવટ ન કરી. થેલીનો પટ્ટો ખેંચીને હાથમાં લીધો, ફાનસની કડી એક જ આંગળીમાં અટકાવી, અને ચોખટના ખાલી ભાગમાં પગ મૂકી દીધો. “મારે ઉપર મૂકી આવવું છે,” એણે ફક્ત એટલું કહ્યું.

હેમાંગીબેને તેનો હાથ અટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ત્યારે નિરવે માતાની કાંધપકડી ઢીલી પણ ચોક્કસ રીતે બાજુએ સરકાવી. કોઈ ધક્કો નહીં, કોઈ ઉગ્રતા નહીં—પણ રસ્તો ખાલી થઈ ગયો. પછી એ સીધો મૈત્રીની સામે આવ્યો, થેલીનો પટ્ટો એની હાથમાંથી સંપૂર્ણ લીધો નહીં; મધ્યમાં પકડી લીધો. વજન તરત બંને વચ્ચે વહેંચાઈ ગયું. ફાનસ મૈત્રીના હાથમાં જ રહ્યો.

હેમાંગીબેનનો અવાજ હવે નીચો હતો, કદાચ આસપાસનાં લોકોને માટે વધુ કડક બનવાનો પ્રયાસ. “નિરવ, નીચે શું દેખાડો કરાવો છે?”

નિરવે માતાને જોયું જ નહીં. “મમ્મી, રસ્તો રાખો.” ટૂંકું, સૂકું. પછી મૈત્રીને, “ડાબી બાજુના સીડીઓ.”

તેઓ પસાર થયા. સગાંઓએ ખસીને જગ્યા કરી. કોઈએ રોક્યું નહીં; કોઈએ સ્વીકાર્યું પણ નહીં. એ જ તેની કિંમત હતી. ફાનસના કાચમાં કોરિડોરની ટ્યુબલાઈટ તૂટીને ઝબૂકતી રહી. થેલીનું વજન ભરપૂર હતું—દવા, પાણી, વધારાની ચાદર, બે સ્ટીલના ડબ્બા, નાની પ્રાર્થનાપોથી. મૈત્રીની હથેળી પર પટ્ટો કાપતો હતો. નિરવની આંગળીઓ એ જ પટ્ટા પર તેની આંગળીઓની નજીક આવીને સ્થિર થઈ ગઈ.

પ્રથમ મંજિલે પહોંચતાં નીચેનો કોરિડોર અડધો દેખાતો રહ્યો. હેમાંગીબેન દરવાજા પાસે હજી ઊભી હતી. દૂર, પણ દેખાતી. મૈત્રી થોડી ઝડપે ચઢવા લાગી. નિરવ પણ સાથે ખેંચાયો; હવે કોઈ આગળ કે પાછળ નહોતું. ટેરેસ તરફ જતાં મધ્યના પડાવે પવન આવ્યો અને ફાનસની અંદરનું પીળું દીવડું થરથરાયું. દીવાલ પર તેમની જોડાયેલી છાયા ઝૂલી.

“ભારે છે?” નિરવે ધીમેથી પૂછ્યું.

મૈત્રીએ પટ્ટો થોડો ઊંચો કર્યો, જેથી ભાર વધુ બંનેમાં વહેંચાય. “છોડતો નહીં.”

“ના.”

તેઓ પડાવે એક ક્ષણ અટક્યા. મૈત્રીએ ફાનસ ઊંચું રાખ્યું, જેથી આગળની સીડીઓ દેખાય. નિરવે બીજી તરફથી પટ્ટો વધુ મજબૂતીથી પકડ્યો. એક જ રેખા પર તેમની બંનેની પકડ હતી—વચ્ચે થેલી લટકતી, બાજુએ ફાનસ. પીળો પ્રકાશ હળવે ઝૂલ્યો, પહેલે તેના ગાલ પર, પછી તેના ચહેરા પર, અને પછી બંને વચ્ચેના ભાર પર.