અમે સીવણ પર જ ઊભા રહી ગયા

વાસણનો ટ્રે હેતલબેને મંજીરીના હાથમાંથી ઝૂંટવી લીધો અને દરવાજાની ઓટલે જ કહ્યું, “અહીં સુધી. અંદર મોટી બેસાડણી છે. તું રસોડાની બાજુ જ રહેજે.”

મંજીરીએ હાથ ખાલી કર્યા; સ્ટીલના ગ્લાસનો ઠંડો વળયો આંગળીઓમાં રહી ગયો. સવારે ઓફિસે જવા પહેલાં તેણે જ હોલ માટે મીઠાઈ ઉઠાવી હતી, નીચેના દુકાનમાંથી કાગળમાં વળેલું ફરસાણ લાવ્યું હતું, અને પોતાના ટિફિનનો ઢાંકણો પણ હજુ થેલામાં જ ઠંડો પડ્યો હતો. છતાં હોલમાં નહીં, રસોડાની બાજુ. ભાડાના આ અમદાવાદના ફ્લેટમાં કોણ ક્યાં ઊભું રહે તે પણ સંબંધનો હિસાબ બતાવતું હતું; પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે હેતલબેનના ભાઈનો દિકરો અનિરુદ્ધ હવે મોટો માણસ થયો છે, પણ એ વાત કોઈને યાદ નહોતી કે મંજીરીએ જ વર્ષો સુધી આ જ ઘરની દોડધામ અને નીચેના ઓફિસ-કાઉન્ટરની ખાંખાંખોળી સંભાળી છે.

અંદરથી હાસ્યનો ઝાટકો આવ્યો. હેતલબેને પાછું વળી, “ચા નીકળી કે નહીં?” પછી નજર પડી કે અનિરુદ્ધ દરવાજા પાસે ઊભો હતો. સફેદ કુર્તા પર બહારની ધૂળનો પાતળો પડ. તેણે એક ક્ષણ મંજીરીને જોયી—ઓટલે અટકાવવામાં આવેલી, હાથ ખાલી, પાછળ ગેસનો તાપ, આગળ પરિવારની બેઠક—અને પછી પોતાની ચાવી, જે પેન્ટના ખીસ્સામાંથી મોડેથી નીકળી, કાઉન્ટરની કિનારે પડેલી ચાની ચાલણીની બાજુ મૂકી દીધી. “મારા માટે પાણી અહીં આપો,” તેણે અંદર નહીં, ઓટલાને અડીને કહ્યું.

એ નાનકડો ફેરફાર એટલો જ હતો—પણ ઘરની નજરે દેખાતો. તેને અંદર જઈને બેસવું હતું; તેણે પાણી ઓટલે લીધું. મંજીરી ગ્લાસ આપતાં તેની આંગળીથી તેની આંગળી ન લાગી, છતાં બંને વચ્ચે દરવાજાની સીવણ અચાનક જાગતી થઈ ગઈ. હેતલબેનના હોઠ કડક પડ્યા.

દિવસે દિવસ આ સીવણ જ તેમની વચ્ચેનું નિયમ બની ગયું હતું. નીચે જ એ જ બિલ્ડિંગના પ્રથમ માળે અનિરુદ્ધનું નાનું ધાર્મિક ટ્રસ્ટ-ઓફિસ હતું—ધ્યાન શિબિરો, દાનની એન્ટ્રીઓ, ઓનલાઈન નોંધણીઓ, ફોન પર જવાબ, બધું. મંજીરી સેવા ક્ષેત્રની દોડધામમાં જ ભળી ગયેલી: સવારે મેટ્રોથી આવી, કાઉન્ટર ખોલવું, રજીસ્ટર ગોઠવવું, ચુકવણીના કવર ગણીને લોખંડની ડ્રોઅરમાં મૂકવા, પછી સાંજે ઉપર માની જેમ કહેવાતી માસી પાસે થોડી ફરજ. પગાર સમયસર ન મળતો, પણ “ઘરવાળી છે” કહીને કામ વધારે સોંપાતું. ઘરવાળી નહીં, ઘરની બહારની કામવાળી જેવી.

એક સાંજે, ટ્રસ્ટના નિયમ પ્રમાણે પાંચ પછી મુખ્ય રૂમ બંધ થતો. હેતલબેન નીચે આવીને કાઉન્ટર પાસે ઉભી, “આજે તું કી ઉપર આપી જજે. અનિરુદ્ધને રાત્રે મુલાકાત છે. તારા માટે અહીં બેસવાનો પ્રશ્ન નથી.” મંજીરીએ મોડેથી પરત આપવાની ચાવી હાથમાં પકડી. કાઉન્ટરની કિનારે ગોઠવાયેલાં સ્ટેપલર, નારંગી દેવદાસી અગરબત્તીની ડબી, રસીદપુસ્તક—બધું સૂકું અને ચીપટું. એણે કી મૂકી જ દેવી હતી.

પાછળથી અનિરુદ્ધે કહ્યું, “રજીસ્ટરની છેલ્લી એન્ટ્રી કોણ પૂરી કરશે?”

હેતલબેને તરત જવાબ આપ્યો, “હું જોઈ લઉં. તું ઉપર જા.”

“એની લખાણમાં ભૂલ નથી પડતી,” અનિરુદ્ધે કહ્યું. પછી સીધું મંજીરીને, “તમે પૂરી કરો. બહારનું શટર હું બંધ કરીશ.”

આ પણ નાનો અપવાદ જ હતો. નિયમ વાંકો થયો, પણ નામ વગર. હેતલબેન સામે કંઈ બોલી ન શકી; ફક્ત કાગળના કવરના વાળેલા કોણને બિનજરૂરી રીતે દબાવતા રહી. મંજીરી બેઠી. દરવાજો અડધો બંધ થયો. બહાર સીડીઓમાં ટ્યુબલાઇટની ભમરતી રોશની. અંદર માત્ર રજીસ્ટરનો પાન ફેરવાતાનો અવાજ. અનિરુદ્ધ શટર સુધી ગયો, પાછો ફર્યો, અને એટલો નજીક આવીને અટક્યો કે તેને તેની શ્વાસમાં સુંફ અને ચા એકસાથે આવી. “મોડી મેટ્રો ન લો,” તે બોલ્યો, બહુ ધીમે, “હું નીચે સુધી રહીશ.”

કંઈ નહોતું તેમાં—ફક્ત સલામતીનો વાક્ય. પણ એ વાક્ય બીજા બધાં માટે નથી બોલાતાં. મંજીરીએ આંખ ઉઠાવી નહીં. પેનની નિબ થોડી કાંપી, શાહી વધુ છૂટી ગઈ.

પછી મધ્યનો ઘા ચોખ્ખો આવ્યો. રવિવારે ઘરમાં સગાં આવ્યા. વિષય હતો અનિરુદ્ધ માટે જોડાણ. એક છોકરીનો ફોટો કાચના ટેબલ પર ફૂલદાનીની બાજુ મૂકી દેવાયો. મંજીરીને રસોડામાંથી થાળી આપવાની, પાણી ભરવાની અને વાતો દરમિયાન ગાયબ રહેવાની ફરજ. માસીએ જોરથી કહ્યું, “આને તમે બધાં કામમાં રાખો તો બહુ વ્હાલે કરે. પણ મહેમાનો સામે તો અંદર-અંદર રહે તો સારું.”

હેતલબેને તરત જ ટેકો આપ્યો, “હા, એને શું અહીં બેસાડીશું? પ્લેટો જમણખંડમાં મુકી જાય.”

મંજીરી થાળીઓ લઈને વાંકું વળી. એટલામાં અનિરુદ્ધે ટેબલ પરનો ફોટો ઊંધો કરી દીધો. કોઈએ તરત સમજ્યું નહીં. પછી એણે ખુરશી ખેંચી અને બોલ્યો, “મંજીરી, અહીં બેસો. દાનના હિસાબ વિશે કાકા પૂછતા હતા. તમે જ કહો.”

હોલમાં બેઠેલા બે કાકા અચકાયા. હેતલબેનના ચહેરા પરનું સ્નેહાળ શિસ્તનું પડ તૂટી ગયું. “અરે, એ પછી—”

“હમણાં,” અનિરુદ્ધે કહ્યું, અવાજ ન ઊંચો કર્યો, ન નમાવ્યો.

મંજીરીની સામે રાખેલી ખુરશી સામાન્ય પ્લાસ્ટિકની જ હતી, પણ ઘરમાં તેના માટે ક્યારેય ખાલી ન રાખાયેલી. એ બેસી. ઘૂંટણ સરખાં મૂકી. પ્રશ્ન હિસાબનો હતો—ગઈ માસના અન્નક્ષેત્ર ખર્ચ, ગૂગલ ફોર્મમાંથી આવેલી નોંધણી, કાર્ડથી થયેલા ચૂકવણાંના કાપા. એણે એક પછી એક જમાવટથી કહ્યું. કાકા સાંભળતા રહ્યા. હેતલબેન વચ્ચે બોલવા ગઈ તો અનિરુદ્ધે રજીસ્ટર તેની તરફ સરકાવી દીધું—મંજીરીની બાજુ. સ્થાનનો દોર તેના હાથમાંથી સરકી ગયો. વિજય નહોતો; હોલમાં કોઈએ તાળી પાડી નહીં. પણ પહેલી વાર મંજીરી સામે જોઈને પ્રશ્ન પૂછાયો, એની પાછળથી નહીં.

એ જથી જોખમ વધી ગયું. સાંજે રસોડામાં હેતલબેન એકલી મળી. ગેસ પર કઢી ચઢેલી, ઢાંકણ કંપતું. “તને તારી હદ યાદ રાખવી,” એણે મરચાંનો વઘાર નાખતા કહ્યું. “ઘરમાં જે કરું તે તારા ભલા માટે. લોકો કશું પણ જોડે. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે કોણ કયા ઘરની દીકરી છે.”

મંજીરીએ ઠંડો પડેલો ટિફિન બાજુથી ઊંચક્યો. “હું તો કશું જ જોડતી નથી,” એણે કહ્યું. “હદ મારી યાદ છે. બીજાઓ ભૂલે તો હું શું કરું?”

હેતલબેન વળી. “વાકપટુ થવાનું નથી. નોકરી જોઈએ તો નીચેનું કામ કર. ઉપરના મામલામાં દેખાય એટલું પણ નહીં.”

એ રાતથી ઘરના નાના સળિયા પણ ઉગ્ર લાગવા લાગ્યા. અનિરુદ્ધ સામે આવે ત્યારે એની આંખોમાં પહેલાં જે સીધાશીધી કામવાળી ઔપચારિકતા હતી, તેમાં હવે સાવધ ખેંચાણ આવી ગઈ. મંજીરીએ પણ માપ બદલ્યું—જેટલી જરૂર એટલું બોલવું, વધુ નહીં, નજીક ઊભું ન રહેવું, કી સમયસર પરત આપવી, હિસાબમાં એક લીટી પણ ઢીલી ન પાડવી. બંધન કડક થયું; એટલેથી જ દરેક અપવાદ ચામડી પર વાગે.

જન્માષ્ટમીના અઠવાડિયે ટ્રસ્ટમાં ભારે ભીડ હતી. ઉપર ઘરમાં પણ સાંજનો ભજન, નીચે નોંધણી, પ્રસાદના બોક્સ, કાગળના થેલો, ફોન. રાતે લગભગ દસ વાગે છેલ્લો દાતાશ્રી ગયા. કાઉન્ટરની ધાર પર સુકાઈ ગયેલી કુમકુમની રેખા, બાજુમાં પડેલો બાકી પ્રસાદનો ડબ્બો, અને ઉપરથી માસીનો અવાજ, “અનિરુદ્ધ, મહેમાનોને છોડવા આવ.”

મંજીરી લોખંડની ડ્રોઅર બંધ કરી રહી હતી. એક કવર નીચે સરકી ગયું. બંને એકસાથે વાંકા વળ્યાં. એની આંગળી કવર સુધી પહોંચી એ પહેલાં અનિરુદ્ધનો હાથ આવીને અટક્યો—અટક્યો જ, સ્પર્શ વગર. બંનેના માથા એટલા નજીક આવ્યા કે મંજીરીએ તેના ગાલ પરનો દાઢીનો નવો કઠણ પડ જોવા મળ્યો. એક ધબકાર જેટલો સમય. પછી ઉપરથી હેતલબેન સીડીઓના વળાંકેથી ઉતરતી દેખાઈ. “હજુ સુધી પૂરું નથી?”

મંજીરી સીધી થઈ ગઈ. અનિરુદ્ધે કવર ઉઠાવી ડ્રોઅરમાં મૂકી દીધું. “થઈ ગયું,” એણે કહ્યું. પણ થઈ ગયું નહોતું. જે બાકી રહ્યું તે જ સઘળું હતું.

રાત વધારે થઈ. મહેમાનોને છોડીને પાછા આવતા હેતલબેનના પગમાં મચકોરો આવી ગયો. નીચેના વોચમેને ખુરશી પકડી. માસી ભયભીત. “ઉપર લઈ જવું છે,” કોઈક બોલ્યું. અનિરુદ્ધે હાથ આગળ કર્યો. હેતલબેન એની ખભે ભાર મૂકીને પ્રથમ માળની સીડીઓ ચઢવા લાગી. મંજીરીએ આપોઆપ પાછળથી દવાની થેલી, પાણીની બોટલ અને ચાવી ઉઠાવી. ઘરમાં આવા સમયે જે દોડે, એની ગણતરી નથી થતી; કામ પોતે નામ ગળી જાય છે.

બીજા માળે અડધા વળાંકની સીડીએ જગ્યા સાવ ઓછી હતી. હેતલબેનને દરવાજા સુધી પહોંચાડી અનિરુદ્ધે માસીને કહ્યું, “તમે અંદર લો.” વોચમેન નીચે ઉતરી ગયો. માસી હેતલબેનને પકડતાં પકડતાં અંદર ગાયબ થઈ. મંજીરી પાછળથી આવતી હતી; હાથમાં પાણીની બોટલ અને કી. દરવાજું અડધું ખુલ્લું, અંદર દીવો, બહાર સીડીઓમાં પીળો બલ્બ.

“કી આપો,” અંદરથી માસી બોલી.

મંજીરીએ કી આગળ ધરી, પણ એ જ ક્ષણે અંદરથી હેતલબેનનો કરકસ અવાજ આવ્યો, “એને અંદર ન આવવા દેતા. થેલી મૂકી જાય.”

વાક્ય ખુલ્લા દરવાજામાંથી કાચની જેમ કાપીને બહાર આવ્યું. મચકોરો ખાધેલાં પગ સાથે પણ હેતલબેનને એની ઓટ યાદ હતી. મંજીરી અટકી ગઈ. હાથમાં ચાવીનો ધાતુ ગરમ લાગવા માંડ્યો. દરવાજાની નીચેના પાંખે પડેલો પ્રસાદના કાગળનો સૂકો અવાજ પવનમાં ખસ્યો.

અનિરુદ્ધે એ સાંભળ્યું. એની પીઠ દરવાજા તરફ હતી; પછી ધીમે વળ્યો. તેની આંખો પહેલી વાર સીધી મંજીરીના ચહેરા પર આવીને સ્થિર રહી. અંદરથી માસી ફરી બોલી, “ચાવી...”

મંજીરીએ કી આગળ કરી, પણ અંદર નહીં. સીડીઓના અડધા પગથિયે ઊભી રહી. એ જગ્યાએ એક પગ નીચે, એક ઉપર. ઓટ અને પ્રવેશ વચ્ચેની સીવણ કરતાં પણ નાની સીવણ. અનિરુદ્ધે હાથ લંબાવ્યો, ચાવી લેવાની જગ્યાએ એક પગ નીચે ઉતર્યો. પછી બીજો. હવે બંને વચ્ચે ફક્ત અડધું પગથિયું. પાણીની બોટલ તેની કણી પાસે હલતી રહી. ઉપર ખુલ્લો દરવાજો, અંદર પરિવાર, બહાર રાત, અને એ બધાની વચ્ચે આ નાપ તૂટવા જતું.

“મંજીરી,” એણે કહ્યું. બહુ ધીમે. જાણે આગળ શું છે એની ખબર હોવા છતાં આગળ વધતો હોય એમ. એણે વધુ એક અંશ જેટલું અંતર કાપ્યું; એટલું કે તેની છાયા તેની ઘૂંટણી સુધી આવી ચઢી.

મંજીરીનો શ્વાસ છાતીમાં અડકી ગયો. એણે પહેલી વાર હાથ થોડો ઊંચો કર્યો—રોકવા નહીં, રેખા દોરવા. અવાજ બહાર આવ્યો ત્યારે નરમ નહોતો, કઠણ પણ નહોતો. “અહીં જ અટકો.”

એક ક્ષણમાં કેટલું બધું થઈ શકે છે એ તેનું સાબિતી એ ક્ષણ હતી. અનિરુદ્ધે તુરંત જ પગ રોકી દીધો. કોઈ પ્રશ્ન નહીં, કોઈ દલીલ નહીં, કોઈ “શા માટે” નહીં. આગળનું વજન પાછળ ખેંચાયું. તેના ખભા તાણાઈને સ્થિર થયા. હાથ, જે કદાચ ચાવી લેવા આગળ વધવાનો હતો, હવામાંથી પાછો સરકી બાજુએ આવ્યો. તે એમ જ ઊભો રહ્યો—જ્યાં એણે કહ્યું, એ જ રેખા પર.

અંદરથી માસીનો ફરી અવાજ આવ્યો, અધીરાઈથી, “અરે કી તો આપો ને!”

મંજીરીએ નજર તેના ચહેરા પરથી હટાવી નહીં. આ પહેલી વાર હતું જ્યારે તેના માટે કોઈએ ઓટ તોડી નહોતી, પરંતુ એણે મૂકી તે ઓટ માનેલી હતી. એણે ચાવી હવામાં આગળ ન ધકેલી; એક પગ વધુ ઉપર પણ ચઢી નહીં. ફક્ત હાથ થોડો આગળ કરીને ચાવી તેના હાથની પહોંચ જેટલી લાવી. અનિરુદ્ધે પણ આગળ ન વધતાં, કળાઈ વાળી, અંતર જાળવી, ચાવી લીધી. ધાતુના ટકોરામાં કોઈ સ્પર્શ નહોતો, પણ નિર્ધારણ હતું.

અંદરથી હેતલબેનનો ખાંસીભર્યો અવાજ, થાળીની ખખડાટ, માસીના ઝડપભર્યા પગલાં. બધું સાંભળાતું રહ્યું, છતાં સીડીઓનું એ અડધું પગથિયું જ આખી રાત જેટલું લાંબું બન્યું. મંજીરીએ પાણીની બોટલ નીચેના પગથિયે મૂકી. “આ અંદર મૂકી દેજો,” એણે કહ્યું. પછી પોતાની જગ્યા બદલી નહીં.

અનિરુદ્ધ એક ક્ષણ ત્યાં જ રહ્યો, જાણે વધુ કંઈક બોલી શકે એવું બધું ગળામાં ઊભું હોય. પણ એણે કશું કહ્યું નહીં. ચાવી મુઠ્ઠીમાં દબાવી, બોટલ ઊંચકી, એ જ રેખા પાછળ વળ્યો. રોકાવામાંથી જ વિશ્વાસ દેખાતો હતો; દબાણમાં નહીં.

મંજીરીનો જમણો જૂતો અડધા પગથિયે ઢાળવાળો જ રહ્યો, આંગળીએ નીચેની સીડિ પકડી રાખી. પીળી રોશનીમાં અનિરુદ્ધની છાયા આગળ સરકી આવી, પણ એની છાયા સાથે ભળી નહીં; વચ્ચેની પાતળી સીવણ બળી રહી હતી, અને તેમ છતાં અખંડ હતી.