રેખા સળગી, તૂટી નહીં

નિયતિ કાઉન્ટર પરથી ચાની ગ્લાસ ઉઠાવવા વળી ત્યારે હર્ષવર્ધને ફાઇલ તેની સામે આવીને એવી મૂકી કે બહાર જતો દરવાજો અડધો બંધ થઈ ગયો. “પહેલા આ એન્ટ્રી પૂરી કર,” તેણે કહ્યું, જાણે કાઉન્ટર, રજિસ્ટર, માણસો—બધું જ તેના ઘરનો સામાન હોય. કિરણબેને સામે બેસેલી ગ્રાહકને હસીને કહ્યું, “આ છોકરીને સમજાવવું પડે. કામમાં ધ્યાન ઓછું.” ચાની પ્યાલીમાં ઉપર પાતળી સપાટી ચડી ગઈ હતી, ગ્લાસ નીચે વર્તુળિયું ચા-દાગ છૂટી ગયું હતું. નિયતિએ જમવાનું ડબ્બું સવારે થીજેલું જ રાખ્યું હતું. મહિનાના અંતે ભાડું, ઘેર માની દવા, અને આ ઓફિસ—પરિવાર સાથે જોડાયેલું હોવાથી નોકરી છોડી દેવી સહેલી નહોતી. તેણે ફાઇલ લઈ લીધી. રસ્તો ખાલી હતો, છતાં હર્ષવર્ધન હલ્યો નહીં. પછી એક ઇંચ બાજુ સરક્યો. તેણીએ તેની પાસેથી પસાર થવાને બદલે પાછું એક પગલું લીધું.

આ અમદાવાદના જૂના એપાર્ટમેન્ટના ભોંયતળિયે ચાલતું પ્રવાસ અને દસ્તાવેજ કામનું કચેરીવાળું દુકાન હતું; ઉપર હર્ષવર્ધનના કાકાનો પરિવાર રહેતો, નીચે ધંધો. બહાર મેટ્રો લાઇનનો ગડગડાટ, અંદર પ્લાસ્ટિકના કવરનો સૂકો કચકચાટ. નિયતિ અહીં ત્રણ વર્ષથી હતી, પણ પરિચયમાં હજી પણ “આ છોકરી” જ. હર્ષવર્ધન માલિકપક્ષનો—કાકાનો ભત્રીજો, તાજેતરમાં સૂરતમાંથી આવ્યો, બધું “સિસ્ટમમાં” મૂકવાનું કહીને. ઓફિસમાં સૌને ખબર હતી કે તેની માટે કિરણબેન કોઈ “યોગ્ય” છોકરી જોઈ રહી હતી; પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવી વાતો ભોજનની થાળીઓ સાથે ઉપર જતા-આવતા સાંભળાતી. છતાં એ જ માણસ છેલ્લા બે અઠવાડિયાથી નિયતિનું સમય, રસ્તો, નજર—બધું માપતો હતો.

બપોરે લિફ્ટ સામે ફરી તે જ થયું. કાગળો ભરેલી ટોપલી સાથે નિયતિ આવી ત્યાં સુધી લિફ્ટનું દરવાજું ખુલ્લું હતું. અંદર હર્ષવર્ધન એકલો. અરીસાવાળા સ્ટીલ પેનલ પર જૂના હાથના ડાઘ હતા; તેમાં તેની ખભાની લાઇન અને હર્ષવર્ધનનો અડધો ચહેરો ભેળાઈ જતો. “આવો,” તેણે કહ્યું. અવાજમાં આમંત્રણ ઓછું, આજ્ઞા વધારે. નિયતિ અંદર ચડે એ પહેલા મિલન પાછળથી બોલ્યો, “બેન, કુરિયરવાળો આવ્યો.” હર્ષવર્ધનની આંગળી ‘ઓપન’ બટન પર રહી. એક શ્વાસ જેટલો સમય. પછી નિયતિએ માથું હલાવીને કહ્યું, “તમે જાવ.” દરવાજા બંધ થતા પહેલા તેની નજર અરીસાની ધૂંધળી સપાટીએથી સીધી તેની ઉપર આવી. કંઈ કહ્યું નહીં. એટલું પૂરતું હતું કે આખી સાંજ લિફ્ટનો તે નાનો બંધ અવાજ કાને વાગતો રહ્યો.

બીજે દિવસે કિરણબેન ઓફિસના પાછળના ભાગમાં ફોલ્ડિંગ ટેબલ પર થાળીઓ ગોઠવતી હતી. ઉપરથી શાક, રોટલી, મીઠાઈ આવી હતી; પરિવાર અને ધંધા વચ્ચેની રેખા અહીં ક્યારેય સીધી ન પડતી. ગ્રાહક ઓછા હોવાથી બધાને સાથે જમવા બોલાવ્યા. નિયતિ હંમેશા જેમ છેલ્લે ઊભી રહી. કિરણબેને એક સ્ટૂલ દૂર સરકાવી દીધું. “તું પાછળ બેસ. પહેલા ઘરવાળાઓ.” હર્ષવર્ધન મૌન રહ્યો. એ મૌન જ હંમેશા સૌથી અપમાનજનક હતું—જ્યારે અન્યો બોલે અને જેને બોલવું જોઈએ તે જ ચુપ રહે.

નિયતિએ થાળી લેવા હાથ આગળ કર્યો, પછી પાછો ખેંચી લીધો. “મારે કામ પૂરું કરવું છે,” એમ કહી તે કાઉન્ટર તરફ વળી. કિરણબેન તીખું હસ્યાં. “અરે, અભિમાન પણ છે!”

એ વખતે હર્ષવર્ધને સામેની ખુરશી ઉપાડી, કાકાના જમવાના સ્થાને નહીં, પોતાની બાજુમાંથી હટાવી સીધી કાઉન્ટર પાસે મૂકી. “અહીં બેસો,” તેણે નિયતિને કહ્યું. રૂમમાં કોઈ જોરથી બોલ્યું નહીં, છતાં ફેરફાર એટલો મોટો હતો કે ચમચીનો એક ટકોરો પણ અટકી ગયો. કિરણબેનનું મોઢું કડવું પડી ગયું. “અહીં?” તેઓ બોલ્યાં. “ગ્રાહક આવે તો?”

“આ ખાલી રાખશો તો વધુ દેખાશે,” હર્ષવર્ધને શાંતપણે કહ્યું. પછી મિલનને કહ્યું, “બહારનું શટર અડધું મૂકી દે. જમવાનું દસ મિનિટમાં પૂરું.” તેણે બેઠક, દૃશ્ય અને પ્રવેશનો રસ્તો એક સાથે બદલ્યો હતો—માત્ર એટલા માટે કે નિયતિએ દૂર બેસવાનું નકારી દીધું. નિયતિ બેસી નહીં. પણ ખુરશી ત્યાં જ રહી, બધાની નજરમાં, જાણે કોઈએ પહેલી વાર તેનો અસ્તિત્વ કાગળની બહાર લખ્યું હોય.

તે દિવસે સાંજે કિરણબેન પાછળ આવીને ધીમે બોલ્યાં, “તમારી હદ સમજજો. માલિકપક્ષ સાથે કામ છે એટલે કામ સુધી જ.” નિયતિએ જવાબમાં ફક્ત રજિસ્ટરનું પાનું ફેરવ્યું. સૂકા કાગળનો અવાજ સાંકડી જગ્યામાં વધારે કઠોર લાગ્યો. ઉપરથી આરતીનો ઘંટ વાગતો હતો; નીચે કિરણબેનની ફુસફુસાટમાં ‘માન’, ‘છોકરી’, ‘લોકો શું કહે’ જેવી જૂની સાંકળો હતી. આ બધામાં સૌથી વધુ ઘેરું એ હતું કે હર્ષવર્ધન દૂરથી જોતો રહ્યો. બચાવ ન કર્યો. વિરોધ પણ ન કર્યો. ફક્ત જોવાનું બંધ પણ ન કર્યું.

ત્યાર પછી તેની રીત બદલાઈ. સીધી આજ્ઞા ઓછી, ગોઠવણ વધારે. ક્યારેક ગ્રાહકની ફાઇલ તે બીજાને આપવાની જગ્યાએ જાતે લઈને કાઉન્ટર સુધી લાવતો. ક્યારેક મેટ્રો તરફ નીકળતાં ઓફિસ બંધ થયા પછી પણ નીચે જ ઊભો રહેતો, જ્યાં સુધી નિયતિ બસસ્ટેન્ડ તરફ વળી ન જાય. એક સાંજે વરસાદથી બચવા બધાં લોબીમાં ભેગાં હતા. ભીંજાયેલા છત્રીઓમાંથી પાણી ટપકતું, વીજળી એક વાર ધીમું પડી. નિયતિ બહાર જવા લાગી તો હર્ષવર્ધને કાચના દરવાજા પાસે હાથ ઊંચક્યો—સ્પર્શ વગર, પણ રસ્તો રોકાય એટલો. “હવે જશો તો વધુ ભીંજાશો.”

“મને મોડું થાય છે,” નિયતિએ કહ્યું.

“ઘેર?” તેણે પૂછ્યું, જાણે જવાબ જાણવો જરૂરી હોય.

“જ્યાં મને પહોંચવું હોય ત્યાં,” તે બોલી અને દરવાજાની બીજી બાજુથી નીકળી ગઈ. પાછળ વરસાદનો પડઘો હતો, પણ વધુ તીવ્ર તેના મૌનની ચોટ હતી. તે રાત્રે ઘર પહોંચી ત્યારે ડબ્બામાંનું ઠંડુ જમવાનું જમતી વખતે તેને સમજાયું—હર્ષવર્ધનને તેના વિશે બધું જાણવાની આદત હતી; હવે પહેલી વાર તેને ખબર પડી હતી કે બધું ઉપલબ્ધ નહીં રહે.

ત્રણ દિવસ પછી તેણે નક્કી કરી નાખ્યું. ઓફિસની મુખ્ય ચાવી, સ્ટોરરૂમની નાની ચાવી અને કેશ ડ્રૉઅરનો ટેગ—બધું લોખંડના છલા સાથે જોડેલું—તે હંમેશા તેની પાસેથી લેતી, કારણ કે “જવાબદારી”ના નામે નિયંત્રણ તેની પાસે જ રહે. તે સવારે નિયતિએ કાઉન્ટરના નીચેનો ઠંડો જમવાનો ડબ્બો બહાર કાઢ્યો, ખાધા વગર પાછો ધકેલી દીધો, અને ચાવીઓ છલકાતી અવાજ સાથે રજિસ્ટર ઉપર મૂકી. “આજેથી આ તમે રાખજો,” તેણે કહ્યું.

હર્ષવર્ધન કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પરથી ઊંચું જોયું. “એનો અર્થ?”

“મારો સમય તમે નક્કી નહીં કરો. ક્યારે આવવું, ક્યારે ઉપર બોલાવવું, ક્યારે નીચે રોકવું—હવે નહીં. કામ કરું છું, ઘરની છોકરી નથી.”

મિલન પ્રિન્ટર પાસે જડ થઈ ગયો. કિરણબેન અંદરથી નીકળતાં અટક્યાં. હર્ષવર્ધને ચાવીઓ હાથમાં લીધી નહીં. “કોઈએ કંઈ કહ્યું છે?”

“કોઈએ ઘણું કહ્યું છે,” નિયતિ બોલી, “પણ વાત એ નથી. વાત એ છે કે તમે કંઈ પણ ન કહો ત્યારે પણ ઘણું થતું રહે છે.” તેણે છલો તેની તરફ થોડો ધકેલ્યો. ધાતુએ કાચની સપાટી સાથે ટકોરો કર્યો. “આપની ચાવી, આપનો હુકમ. મારું કામ હું નિયમથી કરીશ. પરંતું હવે રસ્તો રોકશો નહીં.”

આ પહેલી વાર હતી કે તેની સામે શબ્દોથી નહિ, વ્યવસ્થાથી રેખા ખેંચાઈ. હર્ષવર્ધન ઊભો થયો. સામાન્ય રીતે તે ઊભો થાય એટલે જગ્યા સંકુચાય; આ વખતે વિરુદ્ધ થયું. ચાવીઓ વચ્ચે પડી રહી હતી અને તે તેને હાથ ન લગાડે ત્યાં સુધી તેની માલિકી સાબિત થતી ન હતી. કિરણબેને વાત હળવી કરવાની કોશિશ કરી. “અરે, નાટક શા માટે?”

નિયતિએ તેમને જોયા જ નહીં. રજિસ્ટર બંધ કર્યું, પોતાના થેલામાં પેન મૂકી. “બાકીનો હિસાબ સાંજે મોકલી દઈશ.”

બપોર પસાર થઈ ગયો, પણ ઓફિસમાં હવાને જમાવટ બદલાઈ ગઈ. હર્ષવર્ધન બીજાને કામ કહેશે, પણ વચ્ચે નજર કાઉન્ટર પાસે જ આવી અટકતી. સાંજે એક ગ્રાહકની વિદેશ જવાની ફાઇલમાં દસ્તાવેજ ખૂટ્યો; સામાન્ય રીતે નિયતિને જ મોકલાત. તેણે પૂછ્યું પણ નહીં. જાતે ગયો, જાતે પાછો આવ્યો. પહેલી વાર થાક તેના ખભામાં દેખાતો હતો. કિરણબેન ઉપરના ભોજન માટે બોલાવી ગયા, પણ તે બેઠો નહીં.

મોડી સાંજે નિયતિ કાગળો સબમિટ કરીને નજીકના મકાનમાં સહી કરાવી પાછી ફરી. લિફ્ટ સામે આવી ત્યારે અંદર અરીસે ફરી ધૂંધળી આંગળીઓના ડાઘ દેખાયા. હર્ષવર્ધન પહેલેથી જ ત્યાં હતો. તેણે દરવાજું ખોલ્યું, પણ આ વખતે ‘આવો’ પણ ન કહ્યું. નિયતિ એક ક્ષણ ઊભી રહી. પછી સીધી લિફ્ટ પાસેથી વળી અને સીડીઓ તરફ चली.

પહેલા વાળે સુધી પગલાંનો અવાજ તેના પાછળ ન હતો. બીજા વાળે, ઉપરથી આવતો ટ્યૂબલાઇટનો સફેદ પ્રકાશ કાંક્રીટની દીવાલે કઠોર પડતો હતો; નીચે રસ્તેથી ફાફડા-જલેબીની દુકાનનો તળવાનો વાસ આવતો. ત્રીજા વાળે સુધી પહોંચી ત્યારે પાછળ ઝડપથી પગલાં ચડ્યા. તેણે અટક્યું નહીં. હાથ પકડાવા દે એવો ધીમો પગ પણ ન રાખ્યો. સીડીઓની લોખંડની રેલ ગરમ દિવસ પછી હવે ઠંડી થઈ ગઈ હતી.

“નિયતિ.” પહેલી વાર તેનો અવાજ આજ્ઞા વગર આવ્યો.

તેણીએ એક અડધું વાળું વળાંક લીધો અને લેન્ડિંગ પર આવી ઉભી રહી. નીચે અંધારું, ઉપર અડધું ખુલ્લું દરવાજું. આ જગ્યા એવી હતી જ્યાં કોઈ પણ ક્ષણે કોઈ દેખાઈ શકે; એટલા માટે જ ખાનગી હતી, અને એટલા માટે જ જોખમી. હર્ષવર્ધન તેની પાછળ બે પાયાની દૂરીએ અટક્યો. શ્વાસ ચડેલો. તેણે આગળ હાથ વધાર્યો—ખભા સુધી પહોંચે એટલું અંતર હતું.

નિયતિએ પાછળ જોયું નહીં. ફક્ત એક નાનું અડધું પગલું નીચે ઉતરી ગઈ.

એ જ પગલાંએ આખી રેખા બદલી. હવે જો તે હાથ આગળ વધારશે તો સ્પર્શ માટે તેને વધુ ઝૂકવું પડશે, વધુ ખુલ્લું થવું પડશે, વધુ પાર કરવું પડશે. નિયતિએ પકડાવાથી નહીં, અંતર ગોઠવીને અટકાવ્યું. તેની ગર્દન થોડું બાજુએ વળી; એટલું પૂરતું કે એને જણાય—તે જાણે છે.

હર્ષવર્ધનનો હાથ હવામાં અટક્યો. એક શ્વાસ. બે. પછી એ હાથ નીચે સરકી ગયો અને તેની આંગળીઓએ રેલને એવી કસોટીથી પકડી કે જૂનું રંગેલું લોખંડ ટકોરો કરી ઉઠ્યું. તે ખૂબ નજીક હતો; એટલો કે બંનેના વચ્ચેની ગરમી સ્પષ્ટ હતી. પણ હવે એ નજીકપણું તેની ઇચ્છાથી નહીં, તેણીએ છોડી મૂકેલી ખાલી જગ્યાથી માપાતું હતું.

“રસ્તો…” તેણે ધીમે કહ્યું, અને વાક્ય પૂર્ણ કર્યું નહીં.

નિયતિએ પહેલી વાર પાછળ અડધું જોયું. ચહેરો નહીં, ફક્ત તેના અટકેલા હાથની ખાલી હવા અને પછી રેલ પર ચોંટેલી આંગળીઓ. “હવે ખાલી છે,” તે બોલી.

તેણીએ આગળનું અડધું પગલું નીચે મૂકી દીધું. લેન્ડિંગના ખૂણે લિફ્ટની દિશામાંથી ધાતુની જૂની ગંધ આવતી હતી, અને રેલ પર કસાયેલો તેનો હાથ હજી સુધી ખાલી હવામાં અટકેલા સ્પર્શની જગ્યાએ જકડાઈને ઉભો હતો.