એ રજીસ્ટરે ગઈકાલ બદલી નાખી

હેમાંગીબેને દરવાજા પાસે ઊભેલી મૈત્રીના હાથમાંથી ફાઇલ ખેંચી લીધી અને બહારની પ્લાસ્ટિક ખુરશીની ખૂણે ઇશારો કર્યો. “અહીં બેસ. અંદર વરપક્ષ બેઠા છે. રિસેપ્શન ટેબલ પર ‘ઘરની છોકરીઓ’ જ દેખાવા જોઈએ. તું તો સ્ટાફ છે ને.” કાચના દરવાજા ઉપર ટ્યુબલાઇટનો સતત ઘુંઘાટ હતો; એની નીચે મૈત્રીની ઘસાઈ ગયેલી ઓળખ-ડોરી ગળે ચોંટેલી હતી, પરસેવાથી ભીની. અંદર ધ્રુવની બહેન પારુલ મહેમાનોને સ્મિત આપતી ફરતી હતી, અને બહાર, જ્યાં ચા-પાણીના બિલની અડધી વળેલી રસીદો રબરબેન્ડથી બાંધેલી પડેલી, ત્યાં મૈત્રીને ઠેલી દેવામાં આવી.

મૈત્રી એ રીતે ઠેલાતી પહેલી વાર નહોતી. અમદાવાદના નવનગર પાસે આવેલા આ બ્યુટી-ક્લિનિક-સાથે-ઘરવાળા મકાનમાં તે સવારથી રાત સુધી દોડતી: સગાઈના મેકઅપના ઓર્ડર, બ્રાઇડલ રૂમની ચાવી, કર્મચારીઓની હાજરી, સપ્લાયરનો ફોન, રસોડામાંથી ઉપર થાળી પહોંચાડવી. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે ધ્રુવ અને મૈત્રી વર્ષોથી સાથે ફરે છે; છતાં દર જાહેર ક્ષણે તેનો એક જ દરજ્જો બનાવાતો—બહારની માણસ, કામવાળી સમજુ, જરૂરી પણ બદલી શકાય એવી. આજે દુઃખ વધુ તીખું હતું; કારણ કે હેમાંગીબેને મહેમાનો સામે રજીસ્ટર ખોલીને પારુલને કહ્યું હતું, “આજથી ફ્રન્ટ ડેસ્ક ‘ફેમિલી એન્ટ્રી’ ફક્ત અમારી લાઇનની. સ્ટાફનાં નામ નીચે.”

મૈત્રી ઊભી રહી. બેસી નહીં. તેણે હેમાંગીબેનના હાથમાંથી ખેંચાયેલી ફાઇલની જગ્યાએ ટેબલ પર પડેલું જૂનું હાજરી-રજીસ્ટર ઉઠાવ્યું, બસ એટલું, કે કોઈએ એને કામ વગરની ગણવાની ભૂલ ન કરે. હેમાંગીબેન આંખે ચીરી ગઈ. “એ મૂકી દે. જૂના કાગળમાં ધૂળ સિવાય કંઈ નથી.”

પણ પાનું ઊલટતાં મૈત્રીની આંગળી એક નામ પર અટકી. ઉપર વાદળી શાહીથી લખેલું હતું—“પારુલબેન—ટ્રેઇની, પ્રવેશ ૨૦૧૯.” એની નીચે બીજી કાળી શાહી ઘસાઈને સરકી હતી. કાગળનો ખૂણો વારંવાર વાળી ખોલેલો હોય એવું નરમ પડી ગયો હતો. જ્યાં “પારુલ” લખાયું હતું ત્યાં પેનની દબાણરેખા નીચે બીજું લાંબું નામ દબાયેલું દેખાતું હતું; જેમ જૂની ચીરી પર તાજું કપડું ચોંટાડ્યું હોય. પ્રવેશતારીખની બાજુએ એક નાની ગડબડ હતી: મહિનાનો આંકડો ઉપરથી સુધારેલો, પણ બાજુના રોજિંદા હાજરી-મુદ્રાંકમાં પહેલાના મહિનાની તારીખો પડી હતી.

“ધૂળ તો બહુ વફાદાર હોય છે,” મૈત્રીએ ધીમે કહ્યું. “ઘણા વરસ સુધી જે ઊપરે દબાયું હોય એ પણ દેખાડી દે.” હેમાંગીબેને તત્કાળ રજીસ્ટર તેના હાથમાંથી ખેંચવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ મહેન્દ્રકાકા, જે બાજુમાં મહેમાનો માટે પાણી ગોઠવતા હતા, વળી જોયા. એટલો વિરામ મૈત્રીને પૂરતો હતો. તેણે પાનું વાળી નાંખ્યું નહિ; ખૂણો સીધો કરીને તારીખ ફરી વાંચી. ૨૦૧૯ની ટ્રેઇની પાસે ૨૦૧૮ના ડિજિટલ ઉપસ્થિતિ-મુદ્રાંક કેમ?

એ ક્ષણથી અપમાનમાં ખંજવાળ આવી. બપોરે મહેમાનો ઉપરના હોલમાં ખસી ગયા પછી, મૈત્રીએ નીચેના કાઉન્ટરનો જૂનો ડ્રોઅર ખોલ્યો, જ્યાં અડધી વળેલી રસીદો, કર્મચારી પાસની નકલ અને ગળાની વધારાની ડોરીઓ ભરેલી રહેતી. લાઇટના ઘુંઘાટવાળા કોરિડોરમાં કોઈ પગલાં આવ્યા તો તે ફરી કામમાં લાગી જાય તેમ બધું ગોઠવતી રહી; પણ નજર કાગળોમાં દોડતી. એક પીળી પડી ગયેલી પાસ-રસીદ મળી—“યુનિફોર્મ અને ઓળખ-કાર્ડ કપાત, મૈત્રી એચ., આરંભ: જૂન ૨૦૧૮.” ઉપર સ્ટેપલના જંગ લાગેલા છિદ્રો હતા, નીચે કોઈ નામ ચપકાવી કાઢી નાખ્યું હોય તેવો ગુંદરનો ચોરસ ડાઘ. એની બાજુમાં ક્લિનિકના ઉદ્ઘાટન દિવસના ફોટોકોપી આમંત્રણનું પાનું હતું. તેમાં “પરિવાર દ્વારા સંચાલિત” નીચે નામોની યાદીમાં પારુલ, ધ્રુવ, હેમાંગીબેન, મહેન્દ્રકાકા. અને સૌથી નીચે, બીજી શાહીથી ગૂંથેલું, અડધું કાપી નાખેલું—“મૈત્રીબા...” પછી સફેદ સુધારક.

ધ્રુવ નીચે ઉતર્યો ત્યારે મૈત્રીએ કાગળો ખિસ્સામાં સરકાવ્યા. ધ્રુવના ચહેરા પર આખો દિવસનો સાવચેતીભર્યો થાક હતો. “હમણાં ન કર, મૈત્રી,” તેણે ખૂબ ધીમે કહ્યું. “માસી આજે જ વરપક્ષ સામે...”

“આજે જ કરે છે એટલે આજે જ જોવું પડશે,” મૈત્રીએ કહ્યું. “તમે બધાએ જે વાત ધૂળમાં દાબી છે, એમાં તારીખો બૂમ પાડે છે.”

તે સીધી જ પાછળના હિસાબવાળા રૂમમાં ગઈ, જ્યાં પારુલ ગ્રાહકના લગ્ન-પેકેજની વિગતો લખતી હતી. દીવાલ પર મશીનનો શ્વાસ જેવો એસીનો અવાજ. “આ રજીસ્ટર ૨૦૧૯નું છે?” મૈત્રીએ પૂછ્યું.

પારુલે ઉપર જોયું, પછી તરત જ ન જોયું. “હેમાંગીકાકીને પૂછ.”

“તારીખ તને પૂછું છું.” મૈત્રીએ પાનું સામે ધપકાર્યું. “અહીં ૨૦૧૯ની એન્ટ્રી છે, અને અહીં, એ જ નામની બાજુએ ૨૦૧૮નો બાયોમેટ્રિક મુદ્રાંક. મશીન પણ ખોટું બોલે?”

પારુલની આંગળી પેન પર થંભી. “બાયોમેટ્રિક તો ઉદ્ઘાટન પહેલાં ટ્રાયલમાં ચાલ્યું હતું.”

“ટ્રાયલમાં ‘ટ્રેઇની’ માટે યુનિફોર્મ કપાત થાય? પગારપત્રી શરૂ થાય?” મૈત્રીએ પીળી રસીદ ખોલી. “મારું નામ કપાતમાં છે. પણ આમંત્રણમાં મારું નામ સફેદીથી દાબેલું કેમ?”

બહારથી હેમાંગીબેનનો અવાજ આવ્યો, “પારુલ, ચા મોકલ.” તે અંદર આવી ત્યારે મૈત્રીના હાથમાં પાનું જોઈને તેનો હાથ તડાકથી આગળ વધ્યો. “કેટલી વાર કહું? સ્ટાફને જે કામ આપ્યું હોય તે કામ કરવું. જૂના કાગળ ખંગાળવાનો શોખ હોય તો પોતાના ઘરમાં કરજે.”

“પોતાનું ઘર કયું?” મૈત્રીએ પહેલી વાર સીધું પૂછ્યું.

રૂમમાં એક પળ માટે પેનનો ટપકારો પણ બંધ. હેમાંગીબેને ઠંડી હાંસી કરી. “જે ઘરમાં છોકરી ઉછરે તે. અહીં તું કામ શીખવા આવી હતી. દયા કરીને રાખી. આ વધારે અર્થ કાઢવો બંધ.”

મૈત્રીનું અપમાન ત્યાં પૂરું થવું જોઈએ એમ બધાને લાગ્યું હશે. પરંતુ દરવાજા પાસે ઉભેલા મહેન્દ્રકાકાએ અંદર હાથ લંબાવ્યો. “જરૂં, એ ઉપરની ફાઇલ પણ લાવી દે,” તેમણે પારુલને કહ્યું. “ઉદ્ઘાટન પહેલાંનું સ્ટાફ-રજિસ્ટ્રેશન. બેન્કવાળાને જોઈએ તો.” હેમાંગીબેન તરત વળી. “હમણાં એ શા માટે?” તેમ છતાં મોડું થઈ ગયું. પારુલએ ઉપરની શેલ્ફમાંથી ભૂરા કવરવાળી ફાઇલ ઉતારી દીધી.

મૈત્રીએ કવર ખોલતાં જ જૂના ફોર્મનો ગંધ આવ્યો—ભીંજાય પછી સૂકવેલા કાગળ જેવો. પહેલા પાને કર્મચારી યાદી હતી; બીજા પાને “પ્રારંભિક સંચાલન-જવાબદારી”ની ટેબલ. ધ્રુવ, મહેન્દ્રકાકા, હેમાંગીબેન. ત્રીજા પાને નોટરીની સિક્કાવાળી નકલ હતી—સગાઈ કે વસીયત નહિ, દુકાનના નામના હક્કનું પત્ર. ઉપર સ્પષ્ટ: “સ્થાપક નિધિ—મૈત્રી હરિપ્રસાદ ત્રિવેદી ના નામે મળેલ થાપણ રકમ...” નીચે નોંધ: “અવયસ્ક હોવા હેતુથી તાત્કાલિક વહીવટ મહેન્દ્રભાઈ ત્રિવેદી, વાલી તરીકે.” અને છેલ્લે, કાળી શાહીથી ઉમેરેલું: “બહારના પ્રશ્નો ટાળવા જાહેર વ્યવહારમાં ‘સ્ટાફ ટ્રેઇની’ તરીકે દર્શાવવું.”

પારુલની ખુરશી પાછળ સરકી ગઈ. હેમાંગીબેનનું “આ અધૂરી નકલ છે” બોલવું પણ કાગળ કરતાં નબળું પડ્યું. મહેન્દ્રકાકાએ ચશ્મા ચઢાવ્યા અને ફરી વાંચ્યું. “વાલી તરીકે,” એમણે પોતાના હોઠે બરોળ્યું, જાણે આ શબ્દ વર્ષોથી કોઈએ તેના કાને પરત મૂક્યો હોય. દરવાજે ઉભેલો ધ્રુવ અંદર આવી ગયો; એની નજર સીધી એ લીટી પર અટકી જ્યાં “સ્ટાફ ટ્રેઇની” લખેલું હતું. હવે સવારે દરવાજા પાસે તેની બહાર બેસાડણી યાદનો અર્થ બદલાઈ ગયો હતો: દયા નહીં, દબાવ.

હેમાંગીબેન તરત ખસી ગઈ નહિ. આવી જાતની લોકો કાગળ સામે પણ અવાજનો જ ડંડો ઉઠાવે. “હા તો? બાળકી હતી. કોઈને સમજાવવું સહેલું પડે એ માટે લખાયું. ઘરના લોકો બચાવવા કરેલું.” તેણે ફાઇલ બંધ કરવા હાથ મૂક્યો. “અને આ બધાથી આજના મહેમાનોને શું? નીચે જા. મુખ્ય હોલમાં તારો વેશ નહિ ચાલે.”

“મારો વેશ?” મૈત્રીએ ફાઇલ ખેંચી લીધી. “કે મારું નામ?”

ત્યાંથી વાત પૂરી થઈ શકે તેમ નહોતું. સાંજ પડતાં સગાઈ માટે ઘરનો આગળનો ભાગ દીવા અને ફૂલો વડે સજાયો. મુખ્ય દરવાજે ચાંદીના થાળ સાથે પારુલ અને બીજી બહેનો ઉભી. મૈત્રી અંદર ચઢતી હતી ત્યારે હેમાંગીબેને આખા વાડામાં સાંભળાય એવા અવાજે કહ્યું, “રસોડાવાળી બાજુથી જા. મુખ્ય ઊંબર પરિવાર માટે છે.” આ વખતે મહેમાનો, પાડોશણો, કૅટરરના છોકરાઓ, બધાની આંખ સામે. પ્લાસ્ટિક ખુરશીની ખૂણેથી ઊઠેલી જૂની તિરસ્કાર હવે સીધા ઊંબર પર મૂકાઈ.

ધ્રુવ આગળ આવ્યો, પણ હેમાંગીબેનનો હાથ તેની કાંડા સુધી ઊંચકાયો. “હાલ તું ચૂપ. નાતાકીય વાતમાં પુરુષો પછી બોલે.” પછી મૈત્રી તરફ, “હવે પણ સમજ ન પડે? ક્યાં બેસવું, ક્યાં પ્રવેશવું, કોણનું નામ ઘરની યાદીમાં આવે—આ બધું અમે નક્કી કરીએ.”

મૈત્રીનો હાથ ફાઇલ પર કસાયો. કોરિડોરની ટ્યુબલાઇટ ફરી એ જ ઘુંઘાટ કરતી હતી. ગળાની ઘસાઈ ગયેલી ડોરી ચામડીમાં ખૂંચતી હતી. તેણે એક શબ્દ પણ વેડફ્યો નહિ. સીધી અંદરના ઓફિસ-કાઉન્ટર તરફ વળી, જ્યાં કાચની નોટિસ-પટ્ટી પર આવતીકાલના બુકિંગ, કર્મચારી પાળી અને લગ્ન-ઓર્ડરની યાદીઓ પિનથી ચોંટેલી હતી. લોકો એની પાછળ વળ્યા, કારણ કે ઊંબર પર અટકાડાયેલી છોકરી આમ સીધી અંદર જઈને ઓફિસ ખોલે એ જ નવો દૃશ્ય હતો.

કાઉન્ટર પાસે પહોંચીને તેણે ઉપરના દરાજમાંથી લાલ મથાળાવાળો સુધારાપત્ર કાઢ્યો—એ જ ફોર્મ જે માલિકપદની નોંધ સુધારવા માટે રાખાતું. મહેન્દ્રકાકા એક પગ પાછળથી અંદર આવ્યા હતા; કદાચ રોકવા, કદાચ વાંચવા. મૈત્રીએ તેમની સામે ફાઇલ ખોલી, નોટરીની નકલને સીધી કરી, પછી ખાલી સુધારાપત્ર પર લખવાનું શરૂ કર્યું. હાથ કંપ્યો નહિ. “જાહેર કામકાજ અને આંતરિક યાદીમાં ‘સ્ટાફ ટ્રેઇની’ તરીકે દર્શાવેલી મૈત્રી હરિપ્રસાદ ત્રિવેદી અંગે નોંધ સુધારવી. પ્રારંભિક થાપણ તથા સ્થાપક હક્કના મૂળ દાખલા મુજબ નામ અને સ્થાન બદલવું.” નીચે તેણે દસ્તાવેજ નંબર, તારીખ, અને રજીસ્ટરનું પાનું લખ્યું. બાજુએ જૂની એન્ટ્રીમાંથી પારુલ ઉપર ચડાવેલી શાહીનો ઉલ્લેખ.

હેમાંગીબેન તાડવતી અંદર આવી. “આ કોણે કહ્યું? તને અધિકાર કોણે આપ્યો?” તેનો અવાજ હવે પહેલાં જેવો ગાજતો નહોતો; વધુ ભીનો, વધુ ઘસાયેલો. કારણ કે પ્રશ્ન કાગળ પર આવી ગયો હતો. મહેન્દ્રકાકાના હાથ હજુ ફાઇલની સિક્કાવાળી નકલ પર હતા. તેમની ચુપ્પી હવે હેમાંગીબેનની તરફ નહોતી.

મૈત્રીએ કશું સમજાવ્યું નહિ. તેણે ફાઇલમાંથી નોટરીની નકલ, પીળી કપાત-રસીદ અને જૂના હાજરી-પાનાની ફોટોકોપી એક સાથે ગોઠવી. કાચની નોટિસ-પટ્ટી ખોલી. અંદરના અન્ય પત્રો—બ્રાઇડલ સ્લોટ, સૅનિટાઇઝરની યાદી, પારુલની ફરજ—થોડી સરકી. ઉપર જમણા ખૂણે પહેલેથી પડેલું ચાંદીનું પિન ઊંચક્યું. એક ક્ષણ માટે સુધારાપત્રનો નીચેનો ખૂણો સરકતો રહ્યો; કાગળ જૂની વાંકી લકીરોને કારણે ફરી વળી જવા માગતો હતો. મૈત્રીએ અંગૂઠાથી એ ઘસાઈ ગયેલો ખૂણો ચીપટ્યો, સિક્કાવાળા કાગળને સીધું મિલાવ્યું, અને પિન કાચમાં ઘૂસાડી દીધું.

પિન ચડી ગયું. ત્રણ પાનાં એક સાથે ચોંટી ગયાં. ઉપર નોટરીની સિક્કાવાળી લીટી, નીચે સુધારેલી નોંધ, અને બાજુએ જૂની શાહીનું કચડાયેલું પાનું. જે વાંચે એને હવે બે વાંચનોમાંથી એક પસંદ કરવાની છૂટ નહોતી; જૂનો ખોટો અર્થ કાચની અંદર બંધ થઈ ગયો હતો. કાગળનો ખૂણો, જે હમણાં સુધી સરકતો હતો, આખરે સપાટ રહી ગયો. કાચ પરની ટ્યુબલાઇટના ઘુંઘાટ નીચે પિનની આજુબાજુની નાની ખંજવાળ ચમકી, અને પાનું થંભી ગયું—હવે એ નીચે ખસી રહ્યું નહોતું.