જે સ્પર્શ લીધો નહોતો

“મીતાલી, તું બહાર જ બેસ,” રેશ્માએ ફાઇલ તેની સામેમાંથી ખેંચી લીધી, “આ ક્લાયન્ટ સામે મોટા લોકો વાત કરશે.”

કાચની મીટિંગરૂમની બારીની આડેથી મીતાલીએ પોતે તૈયાર કરેલી પ્રસ્તુતિની સ્લાઈડ્સ સ્ક્રીન પર ચમકતી જોઈ. નીચે નાના અક્ષરે લખાયેલું તેનું નામ રેશ્માએ પહેલા જ કાઢી નાખ્યું હતું. તેની ગોદમાં અડધી વાળેલી મેટ્રોની રસીદ ફરી એક વાર ખુલી-વાળી થઈ; ભાડું, દવા, કાકીને આપવાના ઘરના ખર્ચનો હિસાબ પાછળ પેનથી ઘસાયેલો હતો. અમદાવાદના નવરંગપુરાની આ ઇમારતમાં બધું ચમકતું હતું—કાચ, લિફ્ટ, શિસ્ત, પગારના અંક—પણ મીતાલીનું કામ હંમેશા કોઈ બીજાના મોંમાં બોલાતું.

એ જ સમયે અનિરુદ્ધ અંદરથી બહાર આવ્યો. કાળા ફોન પર કોઈને ટૂંકું કહ્યું, “પાંચ મિનિટ રોકો.” તેની નજર મીતાલી પર એક ક્ષણ અટકી, પછી જાણે નિયત અંતર માપે એમ જ સરકી ગઈ. “દસ્તાવેજ તૈયાર છે?”

મીતાલીએ ફાઇલ આગળ ધરી. “હા.”

તે ફાઇલ લઈ શક્યો હોત, પણ તેણે ડેસ્કની કિનારી બતાવી. “અહીં મૂકી દો.”

ખાલી બે આંગળીઓ જેટલું અંતર. ઇચ્છે તો સ્પર્શ થઈ જાય એવું નહીં; ઇચ્છે તોયે ન થાય એવું. મીતાલીએ ફાઇલ મૂકી. તેના હાથની બાજુએ અનિરુદ્ધનો હાથ આવ્યો, અટક્યો, ફાઇલ પકડી, પાછો ગયો. એ સાવચેતી મીઠાશ નહોતી. એમાં જરાક વધુ કડકાઈ હતી—જાણે કોઈ રેખા કોઈની સામે નહિ, પોતાને સામે ખેંચી રાખી હોય.

બપોરે કાકીનો ફોન આવ્યો ત્યારે મીતાલી કેન્ટીનના ખૂણે ઊભી હતી. “આજ સાંજે વહેલી આવજે,” કાકીએ કહ્યું, “હર્ષ અને તેની મા આવશે. છોકરો બેંકમાં છે. ઘરવાળો, સમજદાર. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે તું હવે ઉંમરથી નાની નથી.”

મીતાલીએ ચાની કાગળની કપ દબાવી. “કાકી, આજે ઓફિસમાં મોડું થશે.”

“ઓફિસમાં શું રાજકારણ ચલાવવાનું છે? સેવા ક્ષેત્રની નોકરી છે, રાજસિંહાસન નથી. છોકરીઓએ સમયસર ગોઠવાઈ જવું સારું.” ફોન કપાઈ ગયો.

સાંજ વધુ મોડે પડી. મીટિંગ પૂરી થયા પછી બધાં ઉતરી ગયા, પણ મીતાલી ઉપર રહી ગઈ; છેલ્લી સુધારેલી નોંધો સર્વર પર ચડાવી, પ્રિન્ટર બંધ કર્યા, લાઈટો ચકાસી. સુરક્ષા ડેસ્ક સુધી આવી ત્યારે જ તેને ખ્યાલ આવ્યો—તેનો પ્રવેશ-કાર્ડ ઉપરના વર્કસ્ટેશનની પાસે રહી ગયો હતો. સુરક્ષા રક્ષકે અણગમતા ચહેરે કહ્યું, “હવે ઉપરના માળનો પ્રવેશ બંધ. સાહેબ પાસે માસ્ટર કાર્ડ છે.”

તે ફરી ઉપર ગઈ. આખો માળ ખાલી, એસીનો ગુંજારો, કાચમાં પડતી પોતાની થાકેલી આકૃતિ. અનિરુદ્ધના કેબિનનો દરવાજો અડધો ખુલ્લો હતો. અંદર દીવો ચાલુ. મીતાલીએ નરમ ઠોકાર મારી.

“આવો,” અંદરથી અવાજ આવ્યો.

તે અંદર ગઈ ત્યારે અનિરુદ્ધ ટેબલ પર તેની જ પ્રવેશ-કાર્ડ આંગળી નીચે દબાવી રાખીને ઉભો હતો. “તમે પાછું ભૂલી જશો એવું લાગ્યું હતું.”

“મારે નીચે જવું છે.”

“ખબર છે.” તેણે કાર્ડ ઉપાડ્યું, પણ સીધું આપ્યું નહીં. “ડાબા હાથ પર શું થયું?”

મીતાલીએ ચમકી જઈ હાથ ખેંચ્યો. સવારે ગરમ ડબ્બો ઉંધો પડતાં બળેલી લાલ લીટી હતી. તેણે ઓફિસમાં આખો દિવસ દુપટ્ટાની આડમાં રાખી હતી. અનિરુદ્ધની નજર એ લીટી પરથી સરકી તેની આંગળીના જૂના નિલા શાહીચિહ્ન પર ગઈ—સસ્તુ પેન પકડતાં પડતો ડાઘ—પછી રસીદની કચડાયેલી કોણિયાં પર. “બપોરે કંઈ ખાધું નથી,” તે ધીમે બોલ્યો, જાણે આ પણ કોઈ દેખાતી વસ્તુ હોય.

મીતાલીના ગળામાં ગુસ્સો કઠણ બન્યો. “મને કાર્ડ આપો.”

તે આગળ વધ્યો. કેબિનના બારણાં અને તેની વચ્ચેનું નાનું ખાલી સ્થાન અચાનક ઘણું તંગ થઈ ગયું. કાર્ડ તેની હથેળી સુધી આવ્યો; તેની આંગળી કાર્ડના પ્લાસ્ટિકને છૂઈ રહી, અનિરુદ્ધની અંગૂઠો બીજી બાજુ. એક ક્ષણ માટે તેણે છોડ્યું નહીં. મીતાલીએ પહેલી વાર સીધું તેની આંખમાં જોયું. ત્યાં કોઈ બોલકી ઇચ્છા નહોતી; ફક્ત અતિશય સ્પષ્ટ ધ્યાન હતું, જે બીજાં બધાંએ દિવસભર એને આપ્યું નહોતું.

પછી તેણે તરત જ કાર્ડ છોડી દીધું અને બાજુએ સરકી ગયો. “ઘરે જાઓ. બર્ન ક્રીમ લગાવી દેજો.”

એટલું જ. પણ મીતાલીએ લિફ્ટમાં ઊતરતાં ધ્યાન આપ્યું કે તેની ધબકાર ચઢેલી મેટ્રો જેટલી ઝડપથી દોડે છે.

બે દિવસ પછી કંપનીના નવા કરાર માટે નાની ગેધરિંગ રાખવામાં આવી. ક્લાયન્ટ શહેરની જૂની ટ્રસ્ટ સાથે જોડાયેલો હતો; એટલે ઓફિસના લોકો સાથે પરિવારના બે-ત્રણ વડીલો પણ આવ્યા. રેશ્મા ચમકતી સાડીમાં ગોટાં ચમકાવે ફરતી હતી. મીતાલીને શરૂઆતમાં નોંધણી ટેબલ પાસે ઉભું રાખવામાં આવી—નામ લખાવવું, પાણી આપવું, સ્મિત કરવું. હર્ષ પણ કાકી સાથે ત્યાં જ આવી પહોંચ્યો; કાકીનો ચહેરો એવો કે જાણે હવે જ મીતાલીનું ભવિષ્ય હાથવગું થવાનું.

“આ છે હર્ષ,” કાકીએ ઊંચા અવાજે કહ્યું, “બેંકમાં છે. સ્થિર છે. આવતી કાલે રજા છે તો એક વાર બહાર કૉફી પી આવજો.” આસપાસનાં બે કર્મચારીઓએ ચોરીથી નજરો ઉઠાવી. મીતાલીનો ગાલ ગરમ થઈ ગયો.

રેશ્મા એમાંય ચૂકી નહીં. “મીતાલી, તમે તો નોંધણી જ સંભાળો. અંદરનો પ્રક્રિયા ભાગ અમારે છે.”

અનિરુદ્ધ તે સમયે મુખ્ય હોલમાં પ્રોજેક્ટર પાસે ઉભો હતો. એક ટ્રસ્ટી વડીલે અચાનક પૂછ્યું, “ડેટા ચકાસણી કોણે કરી? આ ખર્ચના અંદાજ તો જરા વધારે પક્વ લાગે છે.”

રેશ્મા સ્મિત સાથે આગળ વધવા જતી હતી કે અનિરુદ્ધે તેની તરફ જોયા વગર કહ્યું, “મીતાલી. અંદર આવો.”

સમગ્ર હોલને ક્ષણભર સમજવામાં વાર લાગી. નોંધણી ટેબલની પાછળ ઉભી મીતાલી જરા ખસી. કાકીનો હાથ હર્ષના ઘૂંટણ પર અટક્યો. રેશ્માનું સ્મિત સૂકાઈ ગયું. અનિરુદ્ધે પોતાની બાજુની ખુરશી નહીં, સીધી મુખ્ય સ્ક્રીનની પાસેની જગ્યા ખાલી કરી. “ખર્ચના માળખા સમજાવો. છેલ્લી સુધારણા પણ તમે જ કરી છે.”

આ જાહેર વખાણ નહોતું. આ પ્રક્રિયા હતી. પણ પ્રક્રિયા ઘણી વાર વંશ, પગાર, પદ કરતાં વધુ નિર્દયી સાબિત થતી. મીતાલી આગળ ગઈ, ફાઇલ ખોલી, અંક સમજાવ્યાં, જૂના કરારની તુલના બતાવી. ટ્રસ્ટી વડીલે બે વાર માથું હલાવ્યું. બીજા કર્મચારીએ તાબડતોબ પાનાં ફેરવ્યાં; રેશ્મા પાછળ સરકી ગઈ. હર્ષ પ્રથમ વાર તેને જુઓ એટલું નહીં, માપે તેમ જોતો રહ્યો.

સત્ર પૂરુ થયું ત્યારે કાકીના મોંએ બળજબરીનું હસવું હતું. “ઓફિસમાં તો બહુ આગળ વધી ગઈ લાગે છે,” તેમણે બાજુમાં કહ્યું, જેમાં પ્રશંસા કરતાં ચેતવણી વધુ હતી.

ઘરે રાત્રે ભોજનની થાળી સામે બેઠી ત્યારે દબાણ બેસી ગયું. કાકીએ દાળમાં વઘાર નાખતા કહ્યું, “આજ જે થયું એ જોઈને જ કહી રહી છું. ઊંચા પદના પુરુષ નજીક દેખાય એટલે વાર્તાઓ બનતી મોડું નથી લાગતું. હર્ષ જેવો છોકરો દરવાજે ઊભો છે. વધુ વિચાર ન કરવો.”

હર્ષની મા પણ મીઠી કડવાશ સાથે બોલી, “અમને કામ કરતી છોકરીમાં વાંધો નથી. બસ ઘર આગળ હોવું જોઈએ.”

મીતાલીએ રોટલીનો ટુકડો તોડી નાખ્યો. “હું વિચાર્યા વગર જવાબ નહીં આપું.”

“જવાબ?” કાકીનો ચમચો થાળીમાં વાગ્યો. “તારા માટે બધું અમે વિચારી રહ્યા છીએ.”

એ રાતે તેણે છત પર જઈ શ્વાસ સમેટ્યો. નીચે ભાડાના મકાનોની ગેલેરીઓમાં ટીવીનો અજવાળો, વાસણનો અવાજ, દોરી પર સુકાતાં કપડાં. ફોનમાં ઓફિસનો સંદેશો ઝળહળ્યો—કાલે ટ્રસ્ટના લોકો ફરી આવવાના, થોડા દસ્તાવેજો વહેલા જોઈએ. અનિરુદ્ધનું નામ ઉપર હતું, પણ લખાણ ટૂંકું, સાવ સત્તાવાર. તે નીચે ઉતરવા વળી તેટલામાં કાકી આવી ચડ્યાં. “હર્ષે હા કરી દીધી છે. તું પણ કાલે સારો જવાબ આપજે.”

બીજા દિવસે સવારમાં ઓફિસના સ્ટોરરૂમ પાસે અનિરુદ્ધ અને મીતાલી એકલા ભેગા પડ્યાં. બોક્સ, બેનર, ફાઇલોના ગોછારા વચ્ચે પસાર થવા જેટલી જ જગ્યા. તેણે તેની તરફ સીલ કરેલો લિફાફો વધાર્યો. “ટ્રસ્ટની મૂળ નકલ. તમે જ રાખો.”

“રેશ્માને આપો.”

“મેં નક્કી કર્યું છે.” શબ્દો સૂકા, પણ અવાજમાં કઠોરતા હતી.

મીતાલીએ લિફાફો લીધો. બંને એટલા નજીક કે તેના દુપટ્ટાનો કિનારો તેના કોટની બટન સાથે ફસાઈ જાય તેમ. અનિરુદ્ધે હાથ ઉઠાવ્યો પણ અડ્યો નહીં. “તમને કોઈ જવાબ દબાણમાં આપવા કહેશે,” તે ધીમેથી બોલ્યો, “આજે ના આપશો.”

આ પહેલાં કે મીતાલી કંઈ કહે, પાછળથી ઓફિસ બોય આવી ચઢ્યો. “સાહેબ, મહેમાન આવી ગયા.” અનિરુદ્ધે હાથ પાછો ખેંચી લીધો. દોર ખેંચાઈને તૂટી ન જાય તે પહેલાં જ છોડાય તેમ.

બપોરનું અંતિમ સત્ર ખરાબ ગયું. ટ્રસ્ટના મોટાભાગના સભ્યો ગયા પછી અંદર ઓફિસના લોકો, બે વડીલ ટ્રસ્ટી, કાકી, હર્ષ અને તેની મા બેસેલા. હર્ષે મજાકના ઢબે કહ્યું, “મીતાલીજી તો હવે મોટાં સાહેબ વગર ચાલે નહીં લાગે. દરેક નિર્ણયમાં નામ આવી જાય છે.”

હર્ષની માએ હળવી હાંસી કરી. “છોકરીને બસ કામનું ચઢે તો ઘર હાથમાંથી નીકળી જાય.”

રેશ્માએ સંભાળી લેવાની જગ્યાએ વધુ નાખ્યું. “કેટલાંક લોકોને બે પગથિયા સાથે ચડવાની આદત હોય છે.”

આ સસ્તી વાત હતી, પણ સસ્તી વાતો જ ઘા ઊંડા કરતી. કાકીનું મોં કઠણ પડી ગયું. હોલમાં ઉભેલા બે જુનિયર કર્મચારીઓએ નજર નીચે કરી. મીતાલીને લાગ્યું જાણે બધાં જ તેના માટે પહેલેથી કોઈ નાનું, સલામત, નમતું ખાણ ખોદીને રાખ્યું હોય અને હવે તેમાં ઉતરી જવું જ સમજદારી કહેવાય.

અનિરુદ્ધ ટેબલની સામે ઊભો હતો. તેણે એક પછી એક ચહેરા જોયા. પછી હર્ષ તરફ સીધું કહ્યું, “આ દસ્તાવેજો પર બહારના કોઈ પણ વ્યક્તિ ટિપ્પણી નહીં કરે.”

હર્ષે હસીને કહ્યું, “બહારનો? અમે તો—”

“હજુ બહારના.” અનિરુદ્ધે વાક્ય પૂરુ થવા દીધું નહીં. ત્યારબાદ રેશ્માને કહ્યું, “નોંધ કરો. આજથી ટ્રસ્ટ ખાતાનું મુખ્ય સંકલન મીતાલી કરશે. અંતિમ સહી પહેલા ફાઇલ તેની મારફતે જ પસાર થશે.”

હવે રૂમમાં કંઈક તૂટી ગયું. કાકીની ગરદન પરની નસ ઊભી થઈ. હર્ષની ખુરશી ઘસી. રેશ્માનો પેન અટકી ગયો. મીતાલીનું નામ એક નિર્ણયમાં, સાક્ષીઓની સામે, પાછું ખેંચાય તે રીતે નહીં, મૂકાઈ ગયું.

પણ એ જીત મીઠી બનતાં પહેલાં કાકી ઊભી થઈ ગઈ. “મીતાલી, તું તારી હદ ભૂલી રહી છે. ચાલ, અત્યારે ઘરે.”

મીતાલી પણ ઊભી થઈ. “હું મારો કામ પૂરું કરીને જાઉં.”

“અમારા સામે બોલે છે?” કાકીએ તેનો હાથ પકડી લીધો. પકડમાં ઘરની ઋણ, ઉછેર, ઉપકાર, બધું ગૂંથાયેલું. હર્ષની મા અપ્રસન્નતાથી ફૂંકાઈ. એક જુનિયર સ્ટાફ મશીનની બાજુએ જડ થઈ ગયો.

મીતાલીએ હાથ છોડાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. અનિરુદ્ધ આગળ વધ્યો, પણ કાકી અને મીતાલી વચ્ચે સીધો આવ્યો નહીં. તેણે માત્ર લિફ્ટ તરફનો કાચનો દરવાજો ખોલી દીધો. “મીતાલી,” તે બોલ્યો, અવાજ એકદમ સમતોલ, “તમારો પ્રવેશ-કાર્ડ.”

તેણે સમજ્યું—ગઈ રાતે મોડેથી પરત આપેલો કાર્ડ આજે ફરી તેની ટેબલ પર રહી ગયો હતો; અનિરુદ્ધના હાથમાં હતો. કાકીનો હાથ છૂટતાં મીતાલી સીધી લિફ્ટ તરફ ચાલી. પાછળથી પગલાં, અવાજ, ખસી રહેલી ખુરશીઓ—બધું દબાઈ ગયું.

લિફ્ટ પહોંચી. દરવાજા ખૂલ્યા. અંદર પીળો પ્રકાશ, ધાતુની દીવાલોમાં ખેંચાયેલી છબીઓ. મીતાલી અંદર ઊભી રહી. અનિરુદ્ધ દરવાજાની બહાર, બે પગલાં દૂર. તેની હથેળીમાં કાર્ડ. બહાર હજી લોકોની હાજરી હતી; તેઓ કદાચ અહીં સુધી આવ્યા ન હોય, પણ નજીક હતા એટલું પૂરતું હતું.

“કાર્ડ,” મીતાલીએ કહ્યું.

તે આગળ આવ્યો. દરવાજા વચ્ચેની જગ્યામાં ઊભો રહ્યો. કાર્ડ તેણે આગળ કર્યો. મીતાલીએ લેવા હાથ લંબાવ્યો, પણ છેલ્લી ક્ષણે કાર્ડ પકડવાના બદલે તેની હથેળી નીચેેથી પોતાની આંગળીઓ સરકાવી દીધી; એટલું જ કે જો ઇચ્છે તો હાથ પકડી લેવાનું કારણ બની જાય. એ પોતે જ એક પગલું આગળ પડી. બંને વચ્ચેનું અંતર ઔપચારિકતા તોડી શકે એટલું ઘટી ગયું. તેની શ્વાસમાં એલચી ચાની ધૂંધળી સુગંધ હતી, તેની કોટની બાહે સ્ટોરરૂમની ધૂળનો અજવાળો.

અનિરુદ્ધનો હાથ ઉંચકાયો. એની આંગળીઓ મીતાલીના બળેલા હાથથી એક શ્વાસ જેટલા અંતરે આવી અટકી. પકડવાની જગ્યાએ તેણે કાર્ડ વાળી તેની હથેળીમાં દબાવ્યું—ધીમેથી, સંપૂર્ણ રીતે, જાણે કી નહીં, પ્રવેશ પાછો સોંપતો હોય. બીજાં હાથથી તેણે લિફ્ટના બંધ થનારા દરવાજાને સ્પર્શ્યો, અટકાવ્યો, પણ અંદર આવ્યો નહીં.

મીતાલીએ હવે રેખાની માલિકી લીધી. તે વધુ અડધી કદમ આગળ વધી શકતી. બહારના દબાણ, અંદરની ઇચ્છા, અપમાનનો બદલો—બધું તે એક જ ગતિમાં સમાવી શકતી. તેના બદલે તેણે કાર્ડ મુઠ્ઠીમાં બંધ કર્યો, પછી ફરી ખોલ્યો. અનિરુદ્ધની છાતી અને પોતાની વચ્ચે બાકી રહેલા નાનકડા અંતરને તેણે જાળવી રાખ્યું. “આજે પછી,” તેણે ખૂબ ધીમે કહ્યું, “મારું નામ કોઈ બીજાની દયા પર નહીં રહે.”

એ કહીને તેણે કાર્ડ તેની તરફ પાછું ન આપ્યું, લિફ્ટની અંદરની પેનલ પાસે જઈ સ્વયં તળિયાનો બટન દબાવ્યો, પછી મોડું પરત કરાતું એ કાર્ડ કન્સોલની સાંકડી પટ્ટી પર મૂકી દીધું—ન તેની પાસે, ન પોતાની ગળામાં.

દરવાજા બંધ થવા લાગ્યા. મીતાલીના હાથમાં હવે કાર્ડ નહોતું. લિફ્ટના બારણાંની વચ્ચેનો ચમકતો ઝીણો ભાગ અનિરુદ્ધના ખભા અને ખાલી હવામાં વચ્ચે સરકતો ગયો, પાતળો થતો ગયો, અને આખરે પૂર્ણ બંધ થાય એટલા પહેલાં જ અટકી રહ્યો—એક અખૂટ સીવણ જેવો, જ્યાં અંતર બંધ થવાનું નક્કી કરીને પણ બંધ ન થયું.