મારા માટેનો ચારો એમને જ ફસાવી ગયો

કારનો પાછળનો દરવાજો ખુલી ગયો ત્યારે હેમાંગિનીબેને હાથનો ઈશારો મારીને કહ્યું, “નિયતિ, ફૂલનો થાળ પકડ, બેગ ઊતાર, અને નામ બોલાતાં જ આગળ ન ઉભી રહેતી.” નિયતિ એક હાથમાં અડધો વળેલો ખર્ચાનો પત્તો દબાવીને, બીજા હાથથી સૂટકેસ ખેંચતી, આવકાર માટે લાવવામાં આવેલો ચાંદીનો થાળ સંભાળતી ઉભી હતી. અમદાવાદના મોટા સમારંભમંડપની બહાર ડ્રોપ-ઓફ લેન પર એક પછી એક કાર ચડી આવતી હતી; ડીઝલની ગંધ, ગાંઠિયાની તળેલી સુવાસ અને ગરમ લાઇટોના તાપે સાંજનો રંગ ગાઢ કરી દીધો હતો. અંદરથી શેહનાઈ વાગતી હતી, બહાર હેમાંગિનીબેનનો અવાજ. સંબંધમાં મામી-સાસરીનો દબદબો એવો કે બધા “હાં, હાં” કરતાં. અને નિયતિ? ઘરનો માણસ પણ, કામનો માણસ પણ. ત્રણ મહિનાથી આ લગ્નની દરેક યાદી, પૈસા ભરેલા કવર, ડ્રાઈવર સાથેની વાતચીત, મહેમાનગતિના ફોન—બધું તે જ કરતી આવી હતી. પણ જ્યાં ફોટામાં ઉભા રહેવાની વારો આવે, ત્યાં તેને બાજુએ સરકાવી દેવામાં આવતી.

“આ થાળ રિદ્ધિને આપજો,” ગેટ પાસેનો છોકરો પૂછવા જતો હતો કે હેમાંગિનીબેને તરત જ અટકાવ્યો, “ના, ના, રિદ્ધિ મુખ્ય આવકારમાં રહેશે. આને પાછળની લાઇનમાં રાખો. કામ માટે સારી છે.” “આને.” શબ્દ થાળ કરતાં વધુ ભારે હતો. નજીક ઊભેલી બે કાકીઓએ એકબીજા તરફ જોઇને ચુપચાપ હોઠ દબાવ્યા. નિયતિએ કશું કહ્યું નહીં. તેના પગ પાસે પડેલો ટિફિનનો ડબ્બો ઠંડો પડી ગયો હતો—બપોરે લાવેલું જમવાનું ખોલવાનો સમય પણ મળ્યો ન હતો.

મિતુલ બહાર આવી રહ્યો હતો. વરપક્ષનો નહીં, પણ ઘરનો એવો માણસ કે પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—નિયતિ સાથે તેનો સંબંધ હવામાં તરતો નહીં, સૌની નજરની અંદર હતો. એણે માત્ર એક ક્ષણ નિયતિ તરફ જોયું; નજરમાં ચિંતા હતી, પણ તે આગળ વધે એ પહેલાં હેમાંગિનીબેન બોલી ઊઠી, “મિતુલ, તું મહેમાનો પર ધ્યાન દે. અહીં હું ગોઠવણ કરું છું.” પછી એણે પોતાની ફાઈલમાંથી એક છપાયેલો કાગળ કાઢ્યો. ઉપર મોટા અક્ષરે આગમન માર્ગ લખેલો. નીચે નામો, કારના નંબર, કયા સમૂહને મુખ્ય દ્વારેથી લેવા, કોને બાજુના માર્ગથી અંદર મૂકવા—બધું. “નિયતિ,” એણે કહ્યું, “આ સહી કરેલો માર્ગનિર્દેશ છે. આ લેન્યાર્ડ પહેરી લે. બાજુના સેવા માર્ગે જે કાર આવે, તેમને તું અંદરના પાછળના કોરિડોરથી મૂકી આવજે. મુખ્ય આવકારમાં ન ઘૂસતી. સમજાઈ ગયું?”

લેન્યાર્ડ જૂનો હતો, ઘણી વાર વળાતો-ઉઘડાતો હોવાથી કિનારીઓ ચીકણી પડી ગઈ હતી. પારદર્શક ખિસ્સામાં પીળા કાર્ડ પર લખેલું: “સહાયક પ્રવેશ માર્ગ.” હેમાંગિનીબેને એ સૌની સામે નિયતિના ગળામાં પહેરાવી દીધો. પછી ગેટ-ડેસ્કના છોકરાને કહ્યું, “આ કાર્ડ મુજબ જ લોકોને દોરી જશો. આજે કોઈ મોઢે બોલે તે નહીં, લખેલું જ ચાલશે.” કાકાએ દૂરથી પૂછ્યું, “અરે, નિયતિ તો ઘરવાળી છોકરી છે ને?” હેમાંગિનીબેન હસ્યાં, “ઘરની છે એટલે જ કામે રાખી છે. બહારવાળાને રાખીએ તો નખરાં કરે.”

નિયતિએ કાગળ લીધો. પહેલી જ લાઇનમાં વાંચ્યું—“વિશેષ આમંત્રિત સ્ત્રીઓ: મુખ્ય આવકાર.” નીચે બીજી લાઇન—“વિલંબિત આગમન / સમન્વયકાર પરિવાર: સહાયક પ્રવેશ માર્ગ.” નામો સામે ટૂંકાણમાં ચિહ્નો હતા. હેમાંગિનીબેનનો હાથ બહુ જ ઉતાવળમાં ગયો હશે; પોતાના નામ આગળ લાલ દોરો ખેંચીને “મુખ્ય” કરવાનું રહી ગયું હતું. બદલે તેના નામવાળા જૂથની કડી નીચેથી ચડીને એ જ “વિલંબિત આગમન” ખાણામાં જોડાઈ ગઈ હતી. નિયતિએ આંખ ઉંચી કરી. હેમાંગિનીબેનને પોતે શું સહી કર્યું છે એની તાકિદ નહોતી; એને માત્ર એટલું જ ગમતું હતું કે બધાની સામે નિયતિને નીચે ઊતારી શકાય.

“ઊભી શા માટે છે?” હેમાંગિનીબેન તાડકાં જેવાં બોલ્યાં. “પહેલી કાર ડાબી તરફ મૂકી આવ.” નિયતિએ માત્ર માથું હલાવ્યું. કાગળ વાળી નાખ્યો નહીં; સરખો જ રાખ્યો. ગેટ-ડેસ્કના છોકરાએ લખાણ જોયું, પછી લેન્સ જેવા ચશ્મા પાછળથી એની પર નજર કરી. એને લખેલું જ માનવાનું શીખવાયું હતું. “બરાબર,” એણે કહ્યું.

જેમ જ બીજી તરફથી સફેદ ઇનોવા આવી, નિયતિ આગળ વધી. દરવાજો ખોલીને એણે અંદર બેઠેલી સૂરતથી આવેલી બે માસીઓને કહ્યું, “હેમાંગિનીબેનનો સહી કરેલો માર્ગ છે. આપને જમણી તરફના કોરિડોરથી અંદર લઈ જવું પડશે.” માસીઓએ અસંતોષથી હેમાંગિનીબેન તરફ જોયું. “અરે, એ લોકો તો મુખ્ય આવકારમાં—” હેમાંગિનીબેન બોલવા લાગ્યાં, પણ ગેટ-ડેસ્કના છોકરાએ કાગળ ઊંચો કરી દીધો. “બેન, લખાણ મુજબ આ જૂથ સહાયક પ્રવેશમાં જાય.” આ પહેલી ચીરો હતી. હેમાંગિનીબેનને લાગ્યું, બસ, એક જ કાર છે, પછી હું સુધારી દઈશ. પણ લેન પર ટ્રાફિક અટકતો નહોતો. એક કાર ઊતરી, એક આવી.

પાછળથી મિતુલની ફુઈની કાર આવી. સાથે હેમાંગિનીબેનની જ બહેનપણીઓ. અંદરથી ગિફ્ટના ટોપલા, મોગરાની વણમાળાઓ, ગજકનાં ડબ્બા. સામાન્ય રીતે એમને મુખ્ય આવકારમાં આરતી સાથે લઈ જવાતા. ગેટ-ડેસ્કના છોકરાએ કાગળ જોયો, નામ મિલાવ્યાં, અને હાથ જમણી તરફ લંબાવ્યો. “સહાયક પ્રવેશ. આ તરફ.” “શું?” બહેનપણીનું મોઢું પડી ગયું. હેમાંગિનીબેન એકદમ આગળ ધસ્યાં, “એમને રોકો! એમને મારી સાથે—” પણ બાજુના બે સંચાલક છોકરાઓ પહેલેથી ટ્રોલી ઘસડતાં આવી ગયા હતા. એકે મોગરાનો ટોપલો ઉપાડી લીધો, બીજાએ દરવાજો ધડાકથી બંધ કર્યો, અને આખો સમૂહ સેવા માર્ગ તરફ સરકી ગયો. લખાણ માનનારા લોકો દલીલ કરતાં નથી; દોરી જતાં હોય છે.

હવે વાંકો રમકડો સ્પષ્ટ દેખાવા માંડ્યો. મુખ્ય લેન ખાલી થોડી પળો માટે જ રહી; ત્યાં એક કાળી સેડાન આવીને ઊભી રહી. અંદરથી શહેરના ઉદ્યોગપતિ મહેમાનો ઊતર્યા—જેઓને હેમાંગિનીબેને ખાસ કરીને સમયસર લેવા માટે બધા પર ચડાઈ કરી હતી. ગેટ-ડેસ્કના છોકરાએ ફરી કાગળ જોયો. આ કારના નંબર સામે “મુખ્ય આવકાર” હતું. તરત ફૂલનો થાળ, ફોટોગ્રાફર, કાકા, મિતુલ—બધું એ કારની સામે સરકી ગયું. હેમાંગિનીબેન બાજુમાં અટવાઈ ગયાં. તેમના હાથમાં પોતાનો ફોન, પર્સ, અને અડધી ખસી ગયેલી સાડીની પલ્લુ. કોઈએ એમને થાળ આપ્યો નહીં. કોઈએ એમનું નામ બોલાવ્યું નહીં. જે મંચ તેઓ નિયતિ પાસેથી ખેંચી રહ્યાં હતાં, એ જ મંચ હવે એમની બાજુમાંથી આગળ વળી ગયો.

“નિયતિ!” અવાજ પહેલી વાર આદેશ નહીં, ઘસાતો પડ્યો. “તારે ખબર છે ને આ ખોટું છે? છોકરાને કહી દે. તું કહી દેશે તો માની લેશે.” નિયતિ તે દરમિયાન ત્રીજી કારનું દરવાજું પકડી રહી હતી. એણે પાછળ વળી જોયું પણ નહીં. “લખાણ મુજબ જ ચલાવે છે.” “મારા હાથેથી ઉતાવળમાં રહી ગયું હશે. કાગળ મને આપ.” “તમે જ કહ્યું હતું,” નિયતિએ શાંતિથી કહ્યું, “આજે મોઢે બોલે તે નહીં, લખેલું જ ચાલશે.”

હેમાંગિનીબેનનો ચહેરો એક પળમાં લાલથી રાખોડી થયો. એમણે ગેટ-ડેસ્કના છોકરાની પાસે જઈને કાગળ ખેંચવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ એણે બેચેન નજરે સંચાલક વડાને બોલાવ્યો. વડા માણસે કાગળ પર સહી જોઈ, તારીખ જોઈ, અને હાથ જોડીને કહ્યું, “બેન, અમને જે લખાણ મળ્યું છે એ પ્રમાણે જ માર્ગ ખોલી શકીએ. મુખ્ય આવકારની લેન અટકાવી શકાતી નથી.” એ જ સમયે આગળથી વધુ બે કાર આવી ચડ્યાં. સંબંધીઓના અવાજો ભેળાઈ ગયા—“અરે હેમાંગી ક્યાં?” “આવકાર કોણ લે છે?” “અંદર લઈ જાવ, મોડું થાય છે.” હેમાંગિનીબેને ગળાનો સ્વર કઠોર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ હવે એમાં કમાન્ડ કરતાં ઉતાવળ વધારે હતી. “નિયતિ, બસ એક કામ કર. તું આ લેન્યાર્ડ કાઢીને મને આપ અને છોકરાને કહેજે કે હું મુખ્ય બાજુ જઇશ.”

નિયતિએ પહેલી વાર સીધી તેની સામે જોયું. ગળામાં પહેરેલો જૂનો લેન્યાર્ડ તેણે આંગળીથી ખેંચ્યો. પટ્ટો ઘસાઈ ગયો હોવાથી ખૂણેથી સફેદ તાંતણા બહાર આવ્યા હતા. આ જ પટ્ટો થોડા સમય પહેલા સૌની સામે તેની ગળામાં ટાંગીને તેને “કામ માટે સારી” કહેવાઈ હતી. મિતુલ બે પગલું આગળ આવ્યો, પછી અટકી ગયો. કાકાએ શ્વાસ દબાવ્યો. નજીક ઊભેલી કાકીનું કડક ચૂડિયું એકબીજા સાથે અથડાયું. હેમાંગિનીબેન હવે ધીમા સ્વરે નહીં, સીધી જ દાંત ચીંધીને બોલ્યાં, “ઝલદી કર. મને લોકો જોઈ રહ્યા છે.”

“હા,” નિયતિએ કહ્યું, “લોકો જોઈ રહ્યા છે.” એણે લેન્યાર્ડ ગળામાંથી ઉતાર્યો, કાર્ડ સીધું કર્યું, અને હેમાંગિનીબેનના હાથમાં મૂકી દીધું. કાગળ પણ સાથે દબાવી દીધો—એ જ સહી કરેલો માર્ગનિર્દેશ, જેણે એને મુખ્ય દ્વારથી હટાવી હતી. “આ તમારું લખાણ છે. આ તમારો માર્ગ છે.” “તું છોકરાને કહેજે ને!” “હું હવે કોઈને નહીં કહું.”

એટલું કહીને નિયતિ એક પગલું પાછળ સરકી. એણે આગળ આવતી કારનું દરવાજું પકડીને સીધું મુખ્ય આવકાર તરફ ખોલી આપ્યું—જેનાં માટે કાગળમાં “મુખ્ય” લખેલું હતું. ફોટોગ્રાફર તરત જ ફ્લેશ મારીને ત્યાં દોડી ગયો. ફૂલનો થાળ બીજી છોકરીના હાથમાં ગયો. હેમાંગિનીબેન વચ્ચે ઊભી રહી ગઈ—હાથમાં પોતાનો જ લેન્યાર્ડ, આંખો મુખ્ય લેન પર, પણ પગોને સંચાલકોએ જમણી બાજુ વાળ્યા. “બેન, આપનો સમૂહ આ તરફ,” એક સંચાલકે મર્યાદિત કડકાઈથી કહ્યું. “હું નહીં જાઉં ત્યાં!” “લખાણ મુજબ આ જ માર્ગ ખુલ્લો છે.”

હવે બાબત માત્ર બાજુના કોરિડોરની નહોતી. મુખ્ય આવકારનો પળ એમના હાથમાંથી સરકી ગયો હતો. કાકીઓ, માસીઓ, મિતુલના ઓફિસવાળા મિત્ર, શહેરના મહેમાન—બધાંના સમક્ષ એમની બોલતીથી વધુ કાગળની સહી ચાલતી હતી. હેમાંગિનીબેને ફરી નિયતિ તરફ જોયું; આ વખતે આદેશ, અપમાન, સમજાવટ—કશું જ બંધબેસતું નહોતું. “નિયતિ,” એણે લગભગ ગળી ગયેલા સ્વરે કહ્યું, “અટકાવી દે આને.” નિયતિએ જવાબ આપ્યો નહીં. એણે ઠંડો પડેલો ટિફિનનો ડબ્બો ઉઠાવ્યો, અડધો વળેલો ખર્ચાનો પત્તો તેની અંદર સરકાવ્યો, અને મુખ્ય લેનમાંથી બહાર નીકળતાં લોકોની ભીડને બાજુ આપીને ચાલી પડી.

જમણી બાજુનો સેવા માર્ગ અંદર જઈને સાંકડા કોરિડોરમાં વળતો હતો. છત નીચી, દીવાલો પર અડધે ઉતરેલા દિશાસૂચક તીર, અને કોણિયે લિફ્ટ પાસેના અરીસામાં જૂના હાથના ડાઘ. ત્યાંથી થોડું આગળ જતાં માર્ગ ફરી બે ભાગે વહેંચાતો; એક રસોડા તરફ, બીજો સ્ટોર સુધી. આજે સ્ટોરવાળો વળાંક બંધ હતો—મોટી ધાતુની કવાટ પર અંદરથી અટકણ ચડાવેલી. હેમાંગિનીબેન, હાથમાં એ જ ચીકણો લેન્યાર્ડ લટકતો, કોરિડોરના છેડે ઊભી રહી ગઈ. આગળનું ચિહ્નિત તીર બંધ સેવા વળાંક પર જઈને અટકી ગયું હતું. નિયતિ પહેલેથી વળી ચૂકી હતી.