બધાની સામે નામ એની બાજુ ગયું

“એને ઉપર ન જવા દેતા,” હિતેશભાઈએ સીડીઓના લેન્ડિંગ પર હાથ આડો પાથરી દીધો, “નીચે રસોડામાં થાળીઓ ઓછી પડી છે. મૌલી, તું એ કામ જોઈ લે. આ ટ્રસ્ટીની બેઠક છે.”

મૌલીનો જમણો હાથ સ્ટીલના ડબ્બા પર હતો; સવારે ઘરેથી લાવેલું થેપલાનું ડબ્બું હજુ ખૂલ્યું પણ નહોતું, અંદરનું શાક ઠંડું પડી ગયું હતું. ડાબા હાથમાં ફોન હતો, સ્ક્રીનનો ફીકો અજવાળો હથેળીમાં દબાયેલો. ઉપર હોલ તરફથી મીણબત્તી, અગરબત્તી અને ચા ઉકળવાની સુગંધ સાથે લોકોના અવાજો ઉતરી રહ્યા હતા. બે કાકીઓ લેન્ડિંગના ખૂણે સરકી ગઈ. કાવ્યાએ આંખ ઉંચી કરી, પણ તરત નીચે જોયું. મૌલી એક પગથિયું પાછી નહીં ઉતરી.

“થાળીઓ માટે તમે ગોપાલને કહો,” એણે સીધું કહ્યું, “મારી પાસે બેઠકની નોટિસ છે.”

હિતેશભાઈ હસ્યા નહિ; એ પ્રકારના લોકો સીધું હસતા નહોતા, પહેલા માણસને નાનો કરતાં. “નોટિસ? તને બોલાવી લીધે એટલે તું સભ્ય થઈ ગઈ? કામ કરતી હો એટલે દરેક જગ્યા તારી નથી થતી. સમજ રાખ. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે તું અહીં શેના કામે આવતી રહી છે.”

લેન્ડિંગ સંકડું હતું. નીચેમાંથી બે યુવા છોકરાં પ્લાસ્ટિકના પાણીના કેન લઈને ચઢવા માગતા હતા; ઉપરથી રમણલાલ કાકા લાઠી ટેકતાં ઉતરતા હતા. બધાંને હિતેશભાઈનો હાથ ટાળવો પડે એવો કોણ બન્યો હતો. મૌલી એ હાથની આડમાં જ ઊભી રહી. “મારું નામ કયા કામે વપરાતું હતું, એ બધાને ખબર પડે એ સારું,” એણે કહ્યું.

હિતેશભાઈએ ખિસ્સામાંથી ચાવીનો ગોછારો કાઢીને કાવ્યાની સામે ઝુલાવ્યો. “ઓફિસની કબાટની ચાવી હવે તેના પાસે છે. એકાઉન્ટની ફાઈલ હવે મારે સીધી જોવી છે. બહુ દિવસથી જે ચાલતું હતું એ પૂરું.” શબ્દો કાવ્યાને, ઝાટકો મૌલીને. કાવ્યા ગભરાઈને આગળ વધી, પણ મૌલીએ એની તરફ જોયું પણ નહીં.

મૌલીએ પોતાના થેલીમાંથી વાંકડું પડેલું લાલ કવર બહાર કાઢ્યું. કવર પર ટ્રસ્ટનું નામ હતું; અંદર હાજરી નોંધ અને ગયા ત્રણ વર્ષના દાન-વહિવટની હસ્તલિખિત પૂરક નોંધોની નકલ. એણે કાગળ લેન્ડિંગની લોખંડની જાળી પાસે સીધા કર્યા. “આજની બેઠકનો પૂર્વવર્તી હિસાબ કયા રજીસ્ટર પરથી વાંચશો?” એણે પૂછ્યું. “મુખ્ય નોંધપોથી તો મારી પાસે જમા કરાવી હતી. પાનાં સિત્તેરથી સત્તોતેર વચ્ચે જે દાતાશ્રીના સુધારા છે, એની મૂળ સહી કઈ નકલમાં છે?”

એક ક્ષણ માટે નીચેના કેન ખખડાયા. કાવ્યા એ ચાવી લેતાં લેતાં અટકી ગઈ. રમણલાલ કાકા અડધા પગથિયે સ્થિર રહી ગયા. હિતેશભાઈએ ગળો સાફ કર્યો. “એ બધું ઓફિસમાં છે.”

“કઈ ઓફિસમાં?” મૌલીનો અવાજ ઉંચો નહોતો, પણ લેન્ડિંગ પર અટકેલા બધાને સાફ સાંભળાયો. “જે કબાટની ચાવી તમે હમણાં હસ્તાંતર કરો છો, એ કબાટ તો ગયા મહિને પાણી ટપકવાથી ખાલી કરાવ્યું હતું. રીના મેડમે ફાઈલ મને ઘેર રાખવા આપી હતી. યાદ છે? કે પછી તમે સભામાં કોઈ બીજી નોંધપોથી વાંચવાના છો?”

હિતેશભાઈનો હાથ હજુ આડો હતો, પણ હવે પસાર થવા માંગતા લોકોનો ભાર એની કાંખ પાસે ભેગો થવા લાગ્યો. ઉપરથી એક મહિલાએ પૂછ્યું, “હિતેશભાઈ, શરુ કરવું કે નહીં?” જવાબ આપતાં પહેલાં એમણે મૌલીને દાટવાની કોશિશ કરી. “અહીં નાટક ન કર. તને જે વળતર જોઈએ એ હું નીચે બેસીને ગણી આપું. નામ નહિ બોલાતું હોય તો મનમાં ન લે.”

મૌલીને એ જૂનો ખેલ ઓળખીતો હતો. વર્ષો સુધી રેકોર્ડ રાખ, દાતાઓને ફોન કર, રસોડું સંભાળ, પૂજા માટે ફૂલ મંગાવ, મુશ્કેલી પડે તો રાતે દોડીને આવ—અને નિર્ણયની ઘડી આવે ત્યારે “તું તો ઘરની જ છે” કહીને દરવાજા બહાર. અમદાવાદના સેવા ક્ષેત્રમાં એણે સવારથી સાંજ સુધી લોકોના હિસાબ, સમયપત્રક, બાકી ચૂકવણીઓ ગોઠવ્યાં હતાં; પણ પોતાનું નામ હંમેશાં કિનારે જ રાખવામાં આવ્યું. આજે ઉપરનો મુદ્દો ફક્ત એક બેઠકનો નહોતો. આજની મતવિધિએ નક્કી કરવાનું હતું કે સ્વ. જયંતિલાલ દેસાઈના સ્થાપક હક્ક પરથી કોણ ટ્રસ્ટી પક્ષે મત આપશે. વર્ષો સુધી બધાંએ માન્યું હતું—હિતેશભાઈ. કારણ કે અવાજ એમનો મોટો હતો. હકીકત બીજી હતી.

મૌલીએ ફોન ખોલ્યો. સ્ક્રીનની અજવાળે એની આંગળીઓ વધુ શાંત લાગી. એણે રીના મેડમનો ગઈ કાલે રાત્રે આવેલો સંદેશો દેખાડ્યો નહીં; ફક્ત નીચે સ્ક્રોલ કરીને એક ફોટો ખોલ્યો—જૂના સીલવાળા કાગળનો. “મને વળતર નથી જોઈએ,” એણે કહ્યું, “મને પ્રક્રિયા જોઈએ. સ્થાપકપક્ષનો અધિકૃત પ્રતિનિધિ કોણ છે, એની નોંધ વાંચો.”

“એ હું જ વાંચીશ,” હિતેશભાઈ તરત બોલી ગયા.

એ જ ક્ષણે મૌલીએ પ્રશ્ન પરત કર્યો. “તો વાંચો—જયંતિલાલભાઈના મૃત્યુ પછી ‘સ્થાપકપક્ષ’નો હસ્તાંતરણપત્ર કયા નામે દાખલ છે?” એણે કાગળ ઊંચક્યો. “અને જો હું ખોટી હોઉં, તો અહીં લેન્ડિંગ પર જ સૌને કહી દો કે આ સહી નકલી છે.”

પ્રશ્નમાં ધમકી નહોતી; એમાં રસ્તો બંધ હતો. હિતેશભાઈએ કાગળ પકડવા હાથ વધાર્યો, પણ મૌલીએ પાછો ખેંચી લીધો. ઉપરના દરવાજા પાસે ઉભેલા બે યુવાનોની નજર પહેલી વાર એના હાથમાંથી હિતેશભાઈના ચહેરા પર ગઈ. કાવ્યા એક બાજુ સરકી ગઈ. નીચે પાણીના કેન ધરાવતાં છોકરાં બોલ્યા, “પાસ થવા દો ને.” હિતેશભાઈએ હાથ વધુ આડો રાખવા માગ્યો, પણ હવે લોકો એમને ટાળીને પસાર થવા માટે મૌલીની બાજુ શોધતા હતા.

રમણલાલ કાકાએ અર્ધો શ્વાસ ખેંચ્યો. “હિતેશ,” એણે કહ્યું, “જો કાગળ હોય તો અંદર વાંચી લઈએ. લેન્ડિંગ બંધ ન કર.” શબ્દોમાં કોઈ ઉદારતા નહોતી; ફક્ત જાહેર ગૂંચવણથી બચવાનો સ્વભાવ હતો. પણ પહેલી ચીર ત્યાં પડી.

મૌલી બાજુએ સરકી નહીં; એ સીધી ઉપર ચઢી. પગમાં આખા દિવસની દોડધામનો ભાર હતો, સલવારના ઘૂંટણ પાસે મોળા પડેલા ગાંઠિયા દેખાતા હતા, છતાં એનો ચડવાનો ઢબ એવો હતો જાણે આ સીડીઓએ એને વર્ષોથી રોકી રાખી હોય અને હવે એક પગથિયું પણ ઊધાર ન આપતી હોય. હિતેશભાઈ એક ક્ષણ માટે ઉભા જ રહી ગયા; પાછળથી ચઢનારી ભીડે એમને બાજુએ ખસેડી દીધા. કાવ્યા ચાવીનો ગોછારો હાથમાં પકડીને એમની પાછળ અટકી. હિતેશભાઈએ “સાંભળો તો” કહ્યું, પણ તે શબ્દ હવે આદેશ નહોતો—રસ્તામાં ફસાયેલી વ્યક્તિનો પ્રયાસ હતો.

હોલના બાજુવાળા પ્રવેશમાંથી અંદર જતાં મૌલી સીધી મતમંચની બાજુના સાંકડા માર્ગમાં ઊભી રહી. આગળ ટેબલ પર નામપટ્ટીઓ, હાજરી રજીસ્ટર, અને રંગીન મતકાર્ડનો ગોઠવેલો ઢગલો હતો. મધ્યમાં રીના મેડમ બેઠી હતી; ચશ્મા પાછળની આંખો તીખી. એણે મૌલીને જોઈ, પછી હિતેશભાઈને. કોઈને બેસવા કહેવા પહેલાં મૌલીએ લાલ કવર ટેબલ પર સરકાવ્યું.

“પૂર્વવર્તી નોંધપોથીનો પૂરક હિસાબ,” એણે કહ્યું, “અને સ્થાપકપક્ષના હસ્તાંતરણપત્રની સત્તાવાર નકલ.”

હિતેશભાઈ તરત આગળ વધ્યા. “આ અંદરનો વિષય છે. મૌલી, તું બહાર—”

“મારું નામ પહેલું વાંચાવો,” મૌલીએ એમની ઉપરથી જ કહ્યું. એણે રજીસ્ટર પોતાની તરફ ખેંચ્યું. પાનાના ઉપરના ખૂણે જયંતિલાલ દેસાઈ ટ્રસ્ટના મોર સાથે લખાણ હતું. નીચે સભ્યોનાં નામ. સૌથી નીચે વધારાની નોંધ: ‘સ્થાપકપક્ષ પ્રતિનિધિત્વ—મૌલી જયંતિલાલ દેસાઈ, દત્તક પુત્રી, સંલગ્ન હસ્તાંતરણપત્ર મુજબ.’ રીના મેડમે પાનું ચશ્મા નજીક ખેંચ્યું. રમણલાલ કાકા ખુરશીથી ઊભા થવા જઇને ફરી બેઠા.

હોલમાં ગાદલાવાળી ખુરશીઓ ઘસાઈ. જે કાકીઓ પાંચ મિનિટ પહેલાં લેન્ડિંગ પરથી નજર ચોરી રહી હતી, એ હવે બારણાની બાજુથી અંદર ઝુકી. “દત્તક?” કોઈએ ધીમે કહ્યું. શબ્દ ઊંચો નહોતો, પણ પૂરતો હતો. વર્ષો પહેલાં જયંતિલાલભાઈએ બીમારીમાં વકીલ બોલાવી કાગળ કર્યા હતા; ત્યારે રસોડામાં દોડધામ કરતી મૌલીને “બાળકી જેવી છે” કહીને આગળ ધકેલવામાં આવી, અને પછી કાગળ કબાટમાં દબાઈ ગયા. હિતેશભાઈએ એ કાગળોને કદી જાહેર વાંચાવ્યા નહોતા. મૌલીને ઘરના કામ, ટ્રસ્ટના કામ, અને અનુકૂળ મૌન—ત્રણેય સોંપવામાં આવ્યા હતા.

હિતેશભાઈએ છેલ્લો બચાવ કર્યો. અવાજ નરમ પાડ્યો. “મૌલી, જે થયું તે ઘરઆંગણે ગોઠવી લઈએ. બધા સામે કાંઈ કાઢવાની જરૂર નથી. તારે માન જોઈએ છે ને? બેસ, વાત કરીશું. મતવિધિ પછી—”

“મતવિધિ પહેલાં,” મૌલીએ કાપી નાખ્યું. “અને અહીં જ.” એણે ચાવીનો ગોછારો કાવ્યાના હાથમાંથી લઈને ટેબલ પર મૂકી દીધો. “કબાટની ચાવી હિસાબ સાથે ચાલે છે. હિસાબ જ્યાં છે ત્યાં ચાવી જશે. હમણાં.”

રીના મેડમે ટેબલ પર આંગળી ઠોકી. “પ્રક્રિયા મુજબ સ્થાપકપક્ષના પ્રતિનિધિને મતમંચ પાસે બેઠક અને કાર્ડ મળશે. જો વાંધો હોય તો દસ્તાવેજી આક્ષેપ દાખલ કરો.” એની નજર હિતેશભાઈ પર જ અટકી.

હિતેશભાઈએ આસપાસ જોયું, જાણે કોઈ એમનો વાક્ય ઉપાડી લે. કોઈ બોલ્યું નહીં. તેમની બાજુ ઊભેલા બે સગાએ ખુરશીમાંથી હાથ ખેંચી લીધા. કાવ્યા સીધી પાછળ સરકી ગઈ. માર્ગ સાંકડો હતો; મૌલી મતમંચ અને બાજુના રસ્તા વચ્ચે એવી રીતે ઊભી હતી કે જેને કાર્ડ લેવું હોય એને એની સામે થઈને જ જવું પડે.

રીના મેડમે કાર્ડનો ઢગલો ખોલ્યો. “સ્થાપકપક્ષ,” એણે કહ્યું.

મૌલીએ લીલું કાર્ડ ઉઠાવ્યું. એની આંગળીઓ પર શાહીનો જૂનો ડાઘ હતો. હિતેશભાઈ હજુ ઝુકીને બોલવા પ્રયત્ન કરતા હતા. “મૌલી, આ બગાડ છે. પછી તને જ—”

“મારું નામ વાંચાયું છે,” મૌલીએ કહ્યું. “હવે પક્ષ પણ હું જ જાહેર કરું.”

મતવિષય વાંચાયો: નવી કાર્યકારી સમિતિ, નાણાકીય દેખરેખ, અને કબાટ-રજીસ્ટર હસ્તાંતરણ. હિતેશભાઈએ તરત હાથ ઊંચો કરવા શરૂ કર્યો, જાણે જૂની ટેવ શરીરમાંથી અલગ ન પડે. “મારા પક્ષે—”

“થોભો,” મૌલીએ પહેલી વાર ઊંચા સ્વરે કહ્યું, પણ તેમાં કંપારું નહોતું. “સ્થાપકપક્ષનો મત હું આપું છું. વ્યક્તિગત રીતે કોણ શું કહે એ અલગ. નોંધમાં ‘હિતેશ દેસાઈ’ નથી. નોંધમાં ‘મૌલી જયંતિલાલ દેસાઈ’ છે.”

આ વખતે દેખાતું નુકસાન થયું. આગળની પંક્તિમાં બેઠેલા દાતાશ્રી મહેતા સાહેબે પોતાનો અડધો ઊંચકાયેલો હાથ પાછો ગોદમાં મૂક્યો. રમણલાલ કાકાએ હિતેશભાઈ તરફ જોવાનું બંધ કરીને રજીસ્ટર તરફ જોયું. હિતેશભાઈનો ચહેરો ઢીલો પડ્યો; આદેશનો ઢાંચો તૂટી ગયો પછી માણસનું સાચું વય દેખાય. “આ... આ રીતે નહીં ચાલે,” એમણે કહ્યું, પણ ‘નહીં ચાલે’ના પછી કશું નહોતું.

મૌલીએ મોડું પડેલું તેમની તરફથી મળતું સોદું ત્યાં જ કાપી નાખ્યું. “પછી ઘરે આવજો, વાત કરીએ”—એ શબ્દો એમના હોઠ પર બનતાં પહેલાં જ એણે કહ્યું, “ઘરનો દરવાજો અને ટ્રસ્ટનો દરવાજો અલગ છે. વર્ષો સુધી બંનેનો ભાર એક પાસે રાખ્યો. આજે હિસાબ જુદો છે.”

રીના મેડમે મતવિધી શરૂ કરી. “કાર્ડ ઊંચા કરો.”

હિતેશભાઈએ ફરી પ્રયત્ન કર્યો. “એક મિનિટ. સ્થાપકપક્ષ તરફથી મને બોલવાનો—”

“નથી,” મૌલીએ કહ્યું. એ મતમંચના બાજુના માર્ગમાં અડીખમ ઊભી રહી. “સ્થાપકપક્ષ તરફથી હું સમિતિ સુધારા, કબાટ-રજીસ્ટર તાત્કાલિક હસ્તાંતરણ અને પૂર્વવર્તી હિસાબના ફરી વાંચનના પક્ષમાં મત આપું છું.”

એણે લીલું કાર્ડ માથાની સમી ઊંચાઈએ ઊંચું રાખ્યું. કાર્ડની ધાર પર ટ્યુબલાઈટ પડતાં સફેદ ઝબક આવ્યું. બાજુના માર્ગમાં આવનજાવન એક ધબકામાં અટકી ગયું. જે હાથ હિતેશભાઈ તરફ જોઈને ઉપડવા લાગ્યા હતા, એ એક પછી એક થંભ્યા; પછી નમવા લાગ્યા. મૌલીનું ઊંચું રાખેલું કાર્ડ એક ક્ષણ માટે આખું હોલ રોકીને ઊભું રહ્યું. તેની આસપાસ, મતમંચની બાજુની આઈલમાં, બીજા હાથ ધીમે ધીમે નીચે ઉતરતા ગયા.