એ ખાલી જગ્યા મારી જ હતી

માહી દોડતી આવી અને વરઘોડા પહેલાંના નાસ્તાના કાઉન્ટર પાસે ઢળી પડતા સ્ટીલના જળકુંભને બંને હાથથી પકડી લીધો. પાણી લાલ કાર્પેટ પર છલકાતું અટક્યું, આગળ બેઠેલી મોટી કાકીની સાડી પણ બચી ગઈ. એણે તરત બાજુની પ્લાસ્ટિકની ખુરશી સરકાવી, “કાકી, અહીં બેસો, પગ ભીંજાય નહીં.” એનાં ખભા પર આખો દિવસની દોડધામની કઠિનાઈ ગોઠવાયેલી હતી; કુર્તાની બાહુંઓ પર ચામડીમાં પડી ગયેલી સળવળ દેખાતી હતી. પણ ખુરશી સ્થિર થાય એ પહેલાં હેમાંગીભાભીનો કઠણ અવાજ કાપી ગયો—“માહી, પૂછ્યા વગર શા માટે ગોઠવણ બદલો છો? બધું કંટ્રોલમાં છે. તું બસ રસોડા તરફ જા.”

પાસે ઊભેલી બે મોસાળીઓએ આંખ ઉંચકી અને ફરી થાળીઓ તરફ જોયું. જે કામ હજુ જ ટળ્યું હતું, એનું નામ કોઈએ લીધું નહીં. માહીના હાથમાં હજુ જળકુંભનો ઠંડો લિસ્સો સ્પર્શ હતો, પણ હેમાંગીભાભીએ ખુરશી પાછી બે ઇંચ ખસેડી દીધી, જાણે માહીનું સ્પર્શ જ વધારે હોય. આ પ્રસંગ વાસ્તવમાં સગાઈ પછીનું પરિવારમેળાપું હતું, પણ લગ્ન જેવી જ ગણતરી હતી—કોણ ક્યાં બેસે, કોણ કોણને પિરસે, કોણનું નામ યાદીમાં ઉપર આવે. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે નીલ અને માહી એકબીજાને સરળ રીતે છોડવાના લોકો નહોતા; એટલા માટે જ હેમાંગીભાભી એની દરેક ચેષ્ટાને “હદ પાર” ગણે.

રજીસ્ટર ટેબલ પાસે ચા ઠંડી પડીને કાચના ગ્લાસ નીચે ધૂંધળો વર્તુળ છોડી રહી હતી. માહી પાણીનો ડાઘ સાફ કરવા વળી ત્યારે એની નજર સફેદ કાર્ડોની લીટી પર અટકી. દરેક કાર્ડ પર નામ, નીચે ટેબલ નંબર. “નીલ પટેલ”, “શિલ્પાબેન”, “માહી ત્રિવેદી”—હતું. હતું. હમણાં નહોતું. એની કાર્ડવાળી ક્લિપ કાઢી “સ્ટાફ/પિરસણ” લખેલી લીલી યાદીમાં ખસેડી દેવામાં આવી હતી. એની જૂની જગ્યાએ નાનકડી ગુલાબી ચિઠ્ઠી ટાંકી હતી—“દેવાંશીબેન (વરપક્ષ).”

માહીએ હાથ આગળ કર્યો નહીં. ફક્ત જોયું. ક્લિપના લોહમાં એનાં અંગૂઠાની ઓળખાણ હતી; સવારે આ બધું ગોઠવતી વખતે એણે જ કતાર સરખી કરી હતી. હેમાંગીભાભી બાજુમાં આવી, કાગળને સીધું કરતાં બોલી, “તારા માટે પાછળ વ્યવસ્થા છે. આગળ બેસાડીએ તો લોકો પ્રશ્ન કરે. કામ તો તું કરે જ છે, એટલે ત્યાં રહેવું વધારે સરળ.” પછી એમ જ ઉમેર્યું, “આવી વાતોમાં સમજદાર છોકરી પોતે જ સમજતી હોય.”

માહીએ ધીમે ધીમે પોતાના દુપટ્ટાનો છેડો ખભા પર ચઢાવ્યો. એણે લીલી યાદીમાંથી પોતાની ક્લિપ કાઢી નહીં, ગુલાબી ચિઠ્ઠી પણ ફાડી નહીં. માત્ર રજીસ્ટર પાસે રાખેલી પેન સીધી કરી અને કહ્યું, “પાછળ જ્યાં રાખ્યું છે ત્યાં હું નહીં બેસું. પિરસવાનું પણ હવે હું નહીં ગોઠવું.” અવાજ મોટો નહોતો, પણ રજીસ્ટર ટેબલ પર ઝણઝણાટ થયો. પછી એ પાછી વળી અને રસોડાની બાજુની દિવાલ પાસે ઊભી રહી, જ્યાં સસ્તી પ્લાસ્ટિકની ખુરશીની કોણિયાળી ધાર લોકોના રાહ જોવાના હક જેટલી જ ટૂંકી લાગતી હતી.

સૌથી પહેલો તકલીફનો ઘા પાંચ મિનિટમાં દેખાયો. દૂધવાળી ચા કોને જવાની, ખાંડ વગર કોને, જૈન નાસ્તાની ટોપલી કયા ટેબલે, એ બધાની ગોઠવણ માહીના માથે હતી. હેમાંગીભાભી એક પછી એક માણસને આંગળીથી બતાવે, પણ નામ અને ચહેરા ગૂંચાઈ જતા. બે થાળીઓ ખોટા ટેબલે ગઈ. એક બાળકના હાથમાંથી ગરમ ઢોકળાની થાળી સરકી ગઈ. કેટરિંગ સુપરવાઇઝર, જેને માહી સવારે જ મસાલાની કમી બતાવી ચુકી હતી, હવે તણાવમાં ભીનું રૂમાલ માથા પર ફેરવતો હતો. એ માહીની પાસે આવ્યો—“બેન, જરા જોઈ લો ને.”

માહીએ સીધી એની આંખમાં જોયું. “હમણાં નહિ. મેં કહ્યું છે.” એણે મોબાઇલ નહીં કાઢ્યો, ફરિયાદ નહીં કરી, કોઈને સમજાવ્યું પણ નહીં. બસ પોતાના ચંપલની પાસે પડેલી મેટ્રો કાર્ડની ઘસાઈ ગયેલી ધાર અંગૂઠાથી દબાવી. એ નાની ક્રિયા હતી, પણ પાછું કામ હાથમાં લઈ લેવાની ટેવથી પોતાને રોકતી શક્તિ પણ એ જ હતી.

નીલ ત્યારે અંદર આવ્યો જ્યારે બીજા રાઉન્ડના મહેમાનો હોલમાં ઘૂસી રહ્યા હતા. હળવા કુરતામાં પણ એની આંખ નીચે રાતભરની કાળી લીટીઓ હતી; ગઈકાલ સુધી એ પોતાના ઓફિસના કામ અને ઘરની ખરીદી વચ્ચે મોટરબાઈક પર દોડતો રહ્યો હતો. એણે પહેલા હેમાંગીભાભીનો ચહેરો જોયો, પછી ખોટી જગ્યાએ પડેલા કાર્ડો, પછી દિવાલ પાસે ઊભેલી માહી. વાત સમજવામાં એને બહુ સમય ન લાગ્યો. “માહી, તું અહીં કેમ?” એણે પૂછ્યું નહીં. સીધો રજીસ્ટર પાસે ગયો.

હેમાંગીભાભીએ તરત જ કહ્યું, “નીલ, અત્યારે ડ્રામા નહીં. વરપક્ષની દેવાંશીબેનને આગળ બેસાડવી પડી. માહીને પાછળ સ્ટાફ સાથે રાખી છે, તેમ છતાં એ કામ છોડીને ઊભી છે.”

નીલે એક કાર્ડ ઉઠાવ્યું, વાંચ્યું, અને દેવાંશીબેનનું ગુલાબી પત્રક બાજુએ મૂકી દીધું. પછી ખાલી પડેલી મૂળ ક્લિપ પાછી સફેદ કતારમાં ગોઠવી—“માહી ત્રિવેદી.” એ અવાજ વધાર્યા વગર બોલ્યો, “આ જગ્યાએ એની જ ચિઠ્ઠી રહેશે.” હેમાંગીભાભી આગળ વધી, “નીલ, લોકોને સમજાવવાનું કોણ?” નીલે રજીસ્ટર એની તરફથી પોતાની બાજુ સરકાવ્યું; કાગળનો આખો ભાર ટેબલ પર હળવો સરકાટો કરીને ગયો. “સમજાવવાનું હું જોઈ લઉં. એની જગ્યાને કામના બહાને બદલી ન શકાય.”

પાસે ઉભેલા એક કાકાએ ગળું ખંખેર્યું. કોઈએ જોરથી પક્ષ લીધો નહીં, પણ દેવાંશીબેનને પાછળના ગોળ ટેબલ પર બેસાડવામાં આવી ગઈ. હેમાંગીભાભીના ચહેરા પરના સંયમમાં પહેલી વાર ઝીણી ચીર પડી. માહી હજી દિવાલ પાસે જ હતી. નીલ એની પાસે આવ્યો નહીં; એની તરફથી બચાવની ઢાલ બનીને ઊભો પણ રહ્યો નહીં. ફક્ત રસોડા તરફ જઈ કેટરિંગવાળાને કહ્યું, “ખાંડ વગરની થાળીઓ પહેલી લીટીમાં મોકલો. જૈન નાસ્તો જમણી બાજુ. અને નામ પૂછો તો માહીને નહીં, યાદી જુઓ.”

આ નાની ગોઠવણથી માહીને એક તીખો, અણધાર્યો શ્વાસ મળ્યો. એની જગ્યા પર કાર્ડ પાછું ગયું હતું—એ પહેલો દેખાતો ફેરફાર હતો—પણ એણે તાત્કાલિક આગળ વધીને બધું માફ પણ ન કરી દીધું. એ જ એની હદ હતી. નીલ થોડું દૂર રહીને કામના પ્રવાહને એ રીતે વાળતો રહ્યો કે “માહી વગર પણ ચાલશે” નો દેખાડો તરત તૂટી પડે.

જમણની વેળા સુધી હોલ ગરમ થઈ ગયો. સ્ટીલની થાળીઓના અથડાવાના અવાજ, ફૂલોના સૂકા સુગંધ, ગેસની ઉપર ચઢતી કઢીની વરાળ, અને લોકોના નામ બોલાવતી કંટાળેલી ગળીઓ—બધું ભેગું થઈ ગયું. માહીની મા આવીને ધીમેથી બોલી, “બેટા, બસ બેસી જા. વધારે ન ખેંચતી.” એ અવાજમાં પ્રેમ કરતાં વધુ ભય હતો; અમદાવાદમાં ભાડાના ઘરે રહેનારી સ્ત્રીઓને ખબર હોય કે સગાઈ-લગ્નની ગપસપ કેટલા દિવસ સુધી રસોડાંમાં ફરી વળે.

માહીએ માતાના હાથ પર હાથ રાખ્યો, પણ ઊભી જ રહી. “અડધી કૃપા પર નહીં.” શબ્દો એટલા હળવા હતા કે મા સિવાય કોઈએ સાંભળ્યા નહીં.

પછી નિર્ણાયક ક્ષણ એ રીતે આવી કે પહેલા સામાન્ય લાગી. મુખ્ય પિરસણીની લીટી ગોઠવાઈ રહી હતી. જે લોકો પરિવારના ગણાતા, તેઓ અંદરથી ભરેલી થાળી લઈને વડીલો સુધી પહોંચાડતા; બાકીનાં લોકો બહારની ટેબલ પરથી ખાતા. હેમાંગીભાભી પાસે ક્લિપબોર્ડ હતું. એણે નામ બોલાવ્યાં—“શિલ્પા, દર્શન, નીલ…” અને માહી સામે જોઈને કહ્યું, “તું પછી આવજે. જો વધારાની થાળી રહી જશે તો લઈ લે. અત્યારે અંદરની લીટી ભરાઈ ગઈ.”

આ જ હતો એનો સાચો અપમાન: મોડું પડેલું અડધું આમંત્રણ, જે આમંત્રણ નહોતું, બચાવેલી શરમ હતી. અંદરની લીટી પાસે, જ્યાં પરિવારના લોકો થાળી લઈને એક જ વારમાં ફરતા, ત્યાં માહીની માટે વર્ષોથી ગોઠવાતી સાંકડી જગ્યા હતી—જમણી બાજુના ટ્રે સ્ટૅન્ડ પાસેથી ત્રીજા નંબરે. આજે ત્યાં નીલનો હાથ ખાલી હતો, પણ હેમાંગીભાભી એ ખાલીપાને “સુવિધા” માનેને બીજા માટે સરકાવતી હતી.

નીલે ક્લિપબોર્ડ તરફ હાથ વધાર્યો. “માહીનું નામ બોલી દે.” હેમાંગીભાભીએ કડક સ્મિત કર્યું, “હવે સૌની સામે જિદ્દ રાખવી છે? હમણાં જગ્યા નથી. પછી—”

“પછી નહીં.” નીલનો અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ એણે પોતાની ભરવાની થાળી ઉઠાવી જ ન હતી. એની સામે રાખેલી જગ્યા ખાલી રહી. હેમાંગીભાભી બીજી છોકરીને એ ખાલી સ્થાને ધકેલવા લાગી, પણ નીલે ટ્રે સ્ટૅન્ડ થોડું ડાબે સરકાવી દીધું. એટલું જ. એક વ્યક્તિ ભરાય એટલી જગ્યા ફરી ખૂલી ગઈ. “આ જગ્યા રોકી રાખો,” એણે કેટરિંગના છોકરાને કહ્યું, “હજી એક થાળી અંદર જવાની છે.”

હવે બધા જોઈ રહ્યા હતા, પણ કોઈ જાહેર નિવેદન માટે નહીં—કારણ કે લીટી અટકી ગઈ હતી. એક વડીલ બોલ્યા, “ચાલો ને ભાઈ, મોડું થાય છે.” હેમાંગીભાભીના હાથમાં ક્લિપબોર્ડ કઠણ થઈ ગયું. એણે બચાવ માટે છેલ્લો રસ્તો અજમાવ્યો, “માહી, હવે આવ ને. બગાડ શા માટે કરે છે?”

માહી લીટીની બહારથી આગળ આવી. એણે હેમાંગીભાભીને જોયું જ નહીં. ટ્રે સ્ટૅન્ડ પાસે રોકાઈ, ખાલી પડેલી જગ્યાને માપી, પછી ધીમેથી કહ્યું, “વધારાની જેમ નહીં. મારી જગ્યાએ.” એક ક્ષણ માટે એની આંખ નીલ સાથે મળી. એમાં કોઈ જાહેર પ્રેમનો ચમકારો નહોતો; ફક્ત બે દબાયેલા લોકો વચ્ચેનો સાદો ખાતરીભર્યો સંકેત હતો—હું અડધી પર નહીં આવું, અને તું મને અડધી પર ધકેલશે નહીં.

પછી માહીએ પોતાની થાળી જાતે ઉઠાવી. હેમાંગીભાભી કંઈ બોલે એ પહેલાં જ એ ટ્રે સ્ટૅન્ડ પાસેથી ત્રીજા નંબરે ઊભી રહી ગઈ—જે જગ્યાએ એની ચિઠ્ઠી સવારે હતી. નીલે પોતાની જગ્યા એની જમણી બાજુ લઈને લીટી સીધી કરી દીધી. કોઈ ઘોષણા ન થઈ, કોઈ માફી ન આવી. બસ પિરસવાની ચાલ ફરી શરૂ થઈ. અંદરની લીટી હવે એમ જ વહેતી હતી જાણે માહીને કાઢી મૂકવાનો પ્રયાસ જ બંધબેસતો ન હતો.

મોટી કાકીએ થાળી લેતા માહીને એક ક્ષણ જોયું, પછી કોઈ વધારાની ટિપ્પણી કર્યા વગર શાક માગ્યું. એ ક્ષણમાં ઓળખાણ ભીડની મંજૂરી બનીને આવી નહીં; રોજબરોજની સરળ માંગણી બનીને આવી. માહીએ શાક નાખ્યું, આગળ વધારી દીધું. ખભાની કઠિનાઈ હજી હતી, પણ હવે એ માત્ર કામનો ભાર નહોતો; એ ભારની બાજુમાં પોતાની ઊભી રહેલી જગ્યા પણ હતી.

જમણ પૂરું થાય ત્યાં સુધી હેમાંગીભાભી ફક્ત વહેવારમાં વ્યસ્ત રહી. નીલ વચ્ચે એકવાર માહીના હાથ પાસે થાળી થોડી સ્થિર કરવા આવ્યો; એની આંગળી માહીની કળીના બહારના ભાગને અડકી અને તરત દૂર થઈ ગઈ. એટલું જ, પણ એમાં વિનંતિ નહોતી—સરહદની સાથેની સાથગીરી હતી. માહીએ નજર ઊંચી કરી નહીં, તેમ છતાં એ અડકણ આખી સાંજની સૌથી નરમ વસ્તુ રહી.

અંતે લોકો ટ્રે પરત મૂકવા લાગ્યા. હોલની પાછળની દીવાલ પાસે સ્ટીલની ટ્રે માટે લાંબી રેક હતી—એક પછી એક ચોરસ ખાંચા, જેમાં ભરેલી ટ્રે આવે, ખાલી જાય, ફરી આવે. લીટી ધીમે ધીમે હળવી થતી ગઈ. માહીના હાથમાં છેલ્લી વપરાયેલી ટ્રે હતી. એ આગળ વધી. રેકમાં એક ખાંચો ખાલી હતો—જમણી બાજુથી ત્રીજો, એની ઊંચાઈએ, જેમ સાંજભર એની માટે જગ્યા અટકાવી રાખવામાં આવી હોય એમ. માહીએ ટ્રે એ જ ખાંચામાં સરકાવી. ધાતુનો ટૂંકો અવાજ થયો, લીટી ફરી સમાન આકારમાં આવી ગઈ.