એનો હિસાબ ગેટ પર જ વસૂલ થયો

“અરે, રોકો એને—આગળ નહીં.” ખાખી યુનિફોર્મવાળો ગાર્ડ મૈત્રીની આગળ લાકડી આડી રાખીને ઊભો રહ્યો. હેમાંગભાઇએ રજિસ્ટર પરની પેન ઠોકી અને પાછળના સાંકડા રસ્તા તરફ આંગળી ચીંધેલી. “પાછળના ગેટથી એન્ટ્રી. અહીં મહેમાનો અને ઓફિસવાળા જશે.” પીળી રેખા પાસે પ્લાસ્ટિકની તૂટી ખુરશીની બાજુએ તેને ઉભું રાખવામાં આવી. મૈત્રીના હાથમાં સ્ટીલનો નાનો ટિફિન ઠંડો પડી ગયો હતો. આજે એ દિવસે આ અપમાન વધુ કરકસરું લાગતું હતું, કારણ કે બપોરે ચિરાગના ઘરે વરખડો જોવા કોકિલાબેન અને બે મામીઓ આવવાના હતા, અને પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે ચિરાગ અને મૈત્રી વચ્ચે વાત આગળ વધી રહી છે.

અમદાવાદના એસ.જી. હાઇવે પાસેનો આ કાચ-પથ્થરનો કૉમ્પ્લેક્સ દેખાવમાં ચોખ્ખો, અંદરથી સાવ હિસાબી હતો. નીચેના બે માળમાં ફાઇનાન્સ કંપનીઓ, ઉપર તાલીમ કેન્દ્ર, પાછળના ભાગે સેવા ક્ષેત્ર માટે અલગ પ્રવેશદ્વાર—જેમાંથી કેટરિંગ, હાઉસકીપિંગ અને કોન્ટ્રાક્ટ સ્ટાફ આવે. મૈત્રી ચાર વરસથી આ જ બિલ્ડિંગના આર્કાઇવ કન્ટ્રોલ રૂમમાં કામ કરતી. જૂના કેસ, સ્કેન થયેલી ફાઇલો, સીલ કરેલી એન્ટ્રી-રિપોર્ટ—જેનું કાગળ ગાયબ થાય તો આખી ઓફિસ ગભરાય. પણ ગેટ પર એની ઓળખ આટલી જ: પાછળ.

ચિરાગે સામેથી “મૈત્રી!” કહ્યું પણ અવાજ ગળામાં અટકી ગયો. હેમાંગભાઇ એનો કાકા, કંપનીના વહીવટી પ્રમુખ, આજના સગપણના દેખાદેખી ભોજનનો અર્ધો ખર્ચ ઉઠાવનાર માણસ. તેણે ચિરાગ પર એક નજર કરી, પછી ગાર્ડને કહ્યું, “આગળથી નિયમ સખત રાખજો. કોન્ટ્રાક્ટ સ્ટાફને મુખ્ય દરવાજો નહીં. પછી ભલે કોણની ઓળખાણ બતાવે.” છેલ્લું વાક્ય એણે ઊંચું બોલ્યું, એવું કે રિસેપ્શન પર બેઠેલી છોકરી, બે ડ્રાઇવર, અને આવી પહોંચેલી કોકિલાબેન બધાએ સાંભળે.

કોકિલાબેનની સાડીના કિનારા હળવેથી અટકી ગયા. તેઓ કંઈ બોલે એ પહેલાં હેમાંગભાઇએ હસતાં ઉમેર્યું, “જગ્યા-જગ્યાનો ફરક હોવો જ જોઈએ ને, બહેન. ઘરમાં સંબંધ એક વાત, કામ પર હદ એક વાત.” પછી અંદરની બાજુ લાલ ગાદીવાળી ત્રણ ખુરશીઓ મૂકાશે ત્યાં કોકિલાબેન, ચિરાગ અને મોટા મહેમાનને બેસાડ્યા. મૈત્રીને પીળી રેખા પાસેથી હલવા પણ દીધું નહીં. “રાહ જો. પાછળથી ક્લિયરન્સ થાય, પછી ઉપર જજે.”

એ પહેલી ચોટ હતી, પણ પહેલી સરકી પણ એ જ ક્ષણે. ગાર્ડની સામે પડેલું રજિસ્ટર પવનમાં થોડીક પલટી ગયું. ઉપરની પાનીએ લીલા સીલની નકલ સાથે આજનો તાત્કાલિક પરિપત્ર દેખાઈ ગયો. મૈત્રીની આંખ એક જ લીટી પર અટકી—“જૂના કેસ નં. 47/19 અને 12/21 માટે આર્કાઇવ મૂળ ફાઇલની ચકાસણી વિના કોઈ ઓડિટ પ્રતિનિધિ, વહીવટી અધિકારી અથવા બાહ્ય નિરીક્ષકને આંતરિક મંજિલ પર પ્રવેશ નહીં.” નીચે સહી—ટ્રસ્ટી મૈત્રીબેન દીપકરાવ દેસાઈ. એ જ એની સંપૂર્ણ સહી, જે ઓફિસમાં બહુ ઓછાને ખબર હતી. ગાર્ડએ ઝડપથી પાનું દબાવી દીધું, પરંતુ જોઈ લીધેલું પાછું ન જતું.

મૈત્રી શાંત રહી. “મારે આર્કાઇવ રૂમમાં જવાનું છે,” એણે સીધું કહ્યું.

“પાછળથી જશો,” હેમાંગભાઇ ફરી બોલ્યો. “આજે ખાસ દિવસ છે. ઉપર ટ્રસ્ટી લોકો પણ ફરશે. દરેકને જ્યાં મૂકવો હોય ત્યાં મૂકવો પડે.” એણે ચિરાગ તરફ જોઈને પૂછ્યું, “તારે સમજાવવું પડે છે એને?” આ વખતે અણગમો ચિરાગના ચહેરે ખુલ્લો દેખાયો, પણ એણે માતાને જોયા, હેમાંગભાઇને જોયા, અને ચૂપ રહી ગયો. મૈત્રીને તે ચૂપાઈ ગાળ જેવી વાગી, છતાં એણે એ દુખને ચહેરા પર ચઢવા દીધું નહીં.

પાછળનો માર્ગ બિલ્ડિંગની બાજુના સિમેન્ટના સાંકડા ગલ્લીમાંથી જતો. એક બાજુ જનરેટરનો ગરમ ધુમાડો, બીજી બાજુ સ્ટોરરૂમના લોખંડી દરવાજા. ગલ્લીના છેડે નાનું ચેકપોઇન્ટ: અડધી ઊંચાઈનું ગેટ, બાજુમાં રજિસ્ટર ટેબલ, ખૂણે કાળી પ્લાસ્ટિકની ખુરશી અને દિવાલમાં કી-બોક્સ. મૈત્રી ત્યાં પહોંચી ત્યારે જાડેજા સુપરવાઇઝર ફોન પર હતો. હેમાંગભાઇ પણ બે પગલાં પાછળથી આવી પહોંચ્યો, જાણે પોતે જ આખો માર્ગ દેખરેખમાં રાખે. “આને અહીં રોકજો,” એણે જાડેજાને કહ્યું. “ઉપરની મંજૂરી આવે ત્યાં સુધી પીળી નિશાની પાસે. અને મારા સાઇન વગર કોઈને લિફ્ટ તરફ ન કાઢતા.”

મૈત્રી પીળી ચોરસ અંદર ઊભી રહી. પગની બાજુએ ઝાંખું રંગ છૂટી રહ્યું હતું. ટિફિન હવે હાથમાંથી બે વાર સરકી ગયું. જાડેજા ટેબલ પાછળ વળ્યો. હેમાંગભાઇએ ગલ્લીના મોઢે પોતાનું શરીર એવું રાખ્યું કે અંદરથી બહાર કે બહારથી અંદર પસાર થવું એની આંખમાંથી બચી ન શકે. એને ખાતરી હતી—આ જગ્યા એની છે, આ રાહ એની બનાવેલી છે.

પછી લિફ્ટમાંથી ત્રણ લોકો નીચે ઉતર્યા: ઓડિટવાળો પરીખ, એક જુનિયર એકાઉન્ટન્ટ અને ચિરાગ. સાંકડા ગલ્લીમાં એકસાથે ચાર માણસો ફસાયા. પરીખ આગળ વધવા માગતો, હેમાંગભાઇએ હાથ લંબાવ્યો, “રોકો. પહેલા આને સાઇડમાં કરો.” પણ અહીં સાઇડ જ ક્યાં હતી? મૈત્રી પીળી ચોરસમાં ઊભી, ડાબે જનરેટર, જમણે બંધ સ્ટોરરૂમ, સામે હેમાંગભાઇ, પાછળ ટેબલ. જાડેજાએ ખુરશી ખેંચીને બહાર મૂકી, રસ્તો વધુ ટૂંકો થઈ ગયો. હેમાંગભાઇને બે પગલા પાછળ ખસવું પડ્યું. પરીખનો બેગ એની ભુજાને અથડાયો. મૈત્રી હલી નહીં. પ્રથમ વખત ગલ્લીની રચના એને નહીં, એને અટકાવતી હતી.

“ઝડપ કરો,” હેમાંગભાઇ ચીડ્યો. “આર્કાઇવની કી મંગાવો. પરીખસાહેબે ઉપર જવું છે.”

મૈત્રીએ પહેલી વાર જાડેજાને સીધું કહ્યું, “જૂના કેસની મૂળ ફાઇલની નોંધ અહીંથી જ ખૂલે છે. કી-બોક્સ ખોલવા પહેલા નામ નોંધો.” અવાજ ન બળવો, ન વિનંતી. જાડેજા થોભી ગયો. કારણ કે આ કામની ભાષા હતી; અહીં કોણ કઈ ગલીથી આવ્યું એ કરતાં કઈ પ્રક્રિયા પહેલા થાય એ વધુ કઠણ હતું.

હેમાંગભાઇએ તરત રજિસ્ટર ખેંચી લીધું. “લખો—કોન્ટ્રાક્ટ સ્ટાફ મૈત્રીબેનને પાછળના ગેટ પર રોકી રાખવી. ઉપરની મંજૂરી સુધી આગળ પ્રવેશ નહીં. અને હમણાં પરીખસાહેબને આર્કાઇવ ચકાસણી માટે તાત્કાલિક પસાર કરવાં.” એણે પોતાનો જૂનો નીલપેન બહાર કાઢ્યો; પેનની બોડી પર વર્ષો જૂનો દાંતનો નિશાન હતો. ઝાટકાથી સહી મારી. પછી વધુ સ્પષ્ટ કરવા નીચે જ લખ્યું, “મારો આદેશ.”

જાડેજાએ પાનું એની સામે ફેરવ્યું. હવે બધું લખાઈ ગયું હતું. ચિરાગની આંખો એક પળ માટે મૈત્રી પર અટકી. એની અંદર કંઈક સમજાયું હોય એવું લાગ્યું, પણ મૈત્રી હજી એની મદદ માંગતી ન હતી.

પરીખે પૂછ્યું, “પણ ટ્રસ્ટી મંજૂરી?”

હેમાંગભાઇ હસ્યો. “મંજૂરી મારી પાસે છે. મકાનનું વહીવટ કોણ કરે છે એ ખબર રાખો.” એણે બાજુથી જાડેજાને કહ્યું, “ચાલો, ગેટ ખોલો. સમય બગાડશો નહીં.”

મૈત્રીએ તે વખતે પોતાની થેલીમાંથી લાલ કવર બહાર કાઢ્યું. સામાન્ય કાગળ, ખૂણે ટ્રસ્ટનું એમ્બોસ્ડ ચિહ્ન, અંદરથી કી-કાર્ડ અને મોહરવાળું પત્ર. જાડેજાની નજર એ પર અટકી ગઈ. મૈત્રીએ કવર ખોલ્યું, પત્ર ટેબલ પર સમતલ મૂક્યો. “આજે સવારે ટ્રસ્ટી મીટિંગમાં જૂના કેસ ફરી ખોલાયા છે,” એણે કહ્યું. “મૂલ ફાઇલ કસ્ટોડીયન તરીકે અંતિમ સત્તા મારી છે. દીપકરાવ દેસાઈ મારા પિતા હતા. એમના મૃત્યુ પછી આર્કાઇવ ટ્રસ્ટની સહી મારી ચાલે છે. ઉપરના પરિપત્ર પર મારી સહી છે.” છેલ્લું વાક્ય એણે હેમાંગભાઇને ન જોઈને જાડેજાને કહ્યું. કામના માણસને.

ગલ્લીમાં ક્ષણભર ગરમી વધુ પડી ગઈ હોય એમ લાગ્યું. પરીખનો હાથ બેગની પટ્ટી પરથી ઢીલો થયો. ચિરાગે પહેલી વાર પોતાની કાકાને સીધું જોયું. હેમાંગભાઇએ તરત ચડભડ કરી, “હું આ બધી કાગળબાજી માનતો નથી. આજે સુધી આ છોકરીએ પોતે કદી કહ્યું નહોતું. હજુ પણ પ્રવેશ મારી મંજૂરીથી જ—”

“તમારી સહી પ્રમાણે જ,” મૈત્રીએ વચ્ચે જ કાપી. એણે રજિસ્ટર પર એની જ તાજી નોંધ તરફ આંગળી મૂકી. “તમે લખાવ્યું છે—મારી નોંધ વિના કોઈ ઓડિટ પ્રતિનિધિ, વહીવટી અધિકારી અથવા બાહ્ય નિરીક્ષકને આગળ પ્રવેશ નહીં. હું અહીં નોંધ ખોલ્યા વગર પરીખસાહેબ જઈ શકતા નથી. અને હું જ્યાં ઊભી છું ત્યાંથી હલતી નથી, જ્યાં સુધી યોગ્ય ક્રમ લાગુ ન પડે.”

હેમાંગભાઇએ અવાજ ઊંચો કર્યો, “જાડેજા, ગેટ ખોલો. મેં કહ્યું ને!”

જાડેજાએ પ્રથમ વાર એની તરફ નહીં, મૈત્રી તરફ જોયું. “મૈત્રીબેન, આદેશ?”

આ પ્રશ્ન સાંકડા ગલ્લીમાં જોરથી વાગ્યો. કોકિલાબેન અને બે મામીઓ પણ હવે પાછળના વળાંક સુધી આવી ગઈ હતી; શું ચાલે છે તે જોવા માટે. પરિવારનો દેખાદેખી ચહેરો હવે પાછળના દરવાજે ઊભો હતો, જ્યાં હેમાંગભાઇએ મૈત્રીને નીચે મૂકવાની ગણતરી કરી હતી.

મૈત્રીએ રજિસ્ટર પોતાની તરફ ખેંચ્યું, નીચે નાની, ચોક્કસ નોંધ ઉમેરેલી—“સહી કરનાર વહીવટી અધિકારીને જ, મૂળ નોંધના અનુસરે, ચકાસણી પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી પાછળના ગેટ ક્ષેત્ર બહાર જ રોકવા.” પછી લાલ કવરવાળી કી-કાર્ડ જાડેજાને આપી. “જાડેજાસાહેબ, કાર્યકારી કસ્ટોડી આદેશ. આ ગલ્લી હાલ પ્રતિબંધિત છે. પરીખસાહેબ બહાર રાહ જુએ. ચિરાગ ઉપર નહીં જાય. અને હેમાંગભાઇ—પાછળ ખસો. તમે જ ઘડેલો માર્ગ હવે તમારી પર લાગુ છે.”

“તમે મારી સાથે આ રીતે—” હેમાંગભાઇ આગળ ચઢ્યો, પણ જાડેજાએ હાથ આડો રાખ્યો. નિયમનો નહીં, આદેશનો હાથ. “સાહેબ, કૃપા કરીને પાછળ.” ચેકપોઇન્ટનું અડધું ગેટ અંદરથી ધડાકે બંધ થયું. પરીખ ઝડપથી બાજુ સરકી ગયો. ચિરાગ દિવાલ સાથે ચોંટ્યો. હેમાંગભાઇને પાછા જવા સિવાય જગ્યા રહી નહીં. એના સફેદ મોજાં સિમેન્ટના ભેજમાં ચાંપા પડી ગયાં.

“આ તો દાદાગીરી છે,” એણે ગાળો ગળમાં દબાવી.

મૈત્રીએ એની તરફ જોતા પણ નહીં કહ્યું, “રજિસ્ટરમાં જે લખાયું છે એ જ અમલમાં આવશે.”

હેમાંગભાઇએ છેલ્લો બચાવ કર્યો. “હું વહીવટી પ્રમુખ છું. કી-બોક્સ ખોલવાનો આદેશ હું પાછો ખેંચું છું.”

“મૂળ કેસ ફરી ખૂલ્યા પછી પાછો ખેંચવાનો અધિકાર નથી,” મૈત્રીએ કહ્યું. “અને તમે હમણાં જ ઓડિટ પ્રવેશ દબાણથી માંગ્યો. નોંધ સીલ થઈ ગઈ.” એણે જાડેજાને જોયું. “બહારની લેનનો લોક બદલો. હાલનો માર્ગ બંધ.”

જાડેજાએ કી-બોક્સમાંથી બીજી ચાવી કાઢી. જૂની ચાવીમાં કાળું ટેપ ચોંટેલું, જેવી મોડી પરત આવેલી ચાવી પર હોય. એણે બહારની લેનનું સાઇડ ગેટ ખોલીને હેમાંગભાઇને ઈશારો કર્યો. “સાહેબ, બહારથી વળી જશો. આ ભાગ હવે બંધ પ્રક્રિયામાં છે.”

“મને બહાર કાઢો છો?” હેમાંગભાઇએ આસપાસ જોયું—કોકિલાબેનનો ખૂલેલો ચહેરો, મામીઓનું ખેંચાયેલું મૌન, ચિરાગનો ઉતરેલો રંગ, પરીખની નીચે પડેલી નજર. જે માણસ થોડા મિનિટ પહેલાં લોકોને ક્યાં બેસાડવા તે નક્કી કરતો હતો, એ હવે પોતે રસ્તો શોધતો હતો.

મૈત્રીએ જાડેજાને છેલ્લું કહ્યું, “બહારની લેનમાં લોક ચઢાવી દેજો. નોંધ પૂરી થાય ત્યાં સુધી કોઈ વળાંક નહીં.”

એણે લાલ કવર ફરી સમેટ્યું, ટિફિન ઉઠાવ્યો અને અંદરની તરફ વળી. પાછળના સાંકડા દરવાજાની બહારની લેનમાં હેમાંગભાઇએ ગુસ્સે ભીનાશવાળા હાથથી તાળું પકડી વાળ્યું. એક વાર. પછી વધુ જોરથી. લોખંડી ગેટના કાળા લોકમાં ચાવી અડધી ફરી અને અટકી ગઈ. મૈત્રીએ અંદરથી પોતાનો કી-કાર્ડ સ્વાઇપ કર્યો, લોકની લીલી બત્તી એક પળ ઝબૂકી અને પછી આખી પ્રણાલી બંધ સ્થિતિમાં ઊતરી ગઈ. બહાર લેનમાં હેમાંગભાઇનો હાથ ફરી વળ્યો. તાળું ખૂલ્યું નહીં.