કામ માર પર ઢોળ્યું, પછી મને જ બોલાવ્યા

“નિયતિ, ચાવી મૂકી દે. તું પાછળ જા—જિગ્ના કાઉન્ટર પર બેસશે.”

હેમલતા કાકીએ રજીસ્ટર બાજુની લોખંડની નાની ચાવી તેના હાથમાંથી એવી રીતે ખેંચી લીધી જાણે નિયતિએ કંઈક ઉછીનું પકડી રાખ્યું હોય. સામે કાચના શોમાં મોહનથાળ, કાજૂકતરી, ગરમ સમોસા, અને સાંજની આરતી પહેલાં પ્રસાદ માટેના બોક્સ લેવા આવેલા લોકોની અડધી લાઇન હતી. અમદાવાદની જૂની પોલ પાસેની “દિનેશ મિઠાઇ માર્ટ”માં આ જ વેળા શ્વાસ લેવા જેટલી પણ ખાલી જગ્યા રહેતી નહીં. છતાં કાકીના અવાજમાં ઉતાવળ કરતાં દેખાવ વધારે હતો.

“આજે મહેમાનો આવશે,” તેમણે ઊંચે કહ્યું, જેથી કાઉન્ટર પાસે ઊભેલી બે ઓળખીતિ મહિલાઓ પણ સાંભળે, “ફ્રન્ટ પર છોકરી સરસ દેખાતી હોવી જોઈએ.”

જિગ્ના, દિનેશભાઈની ભાણી, નવા ઇસ્ત્રી કરેલા કુર્તામાં આવીને સ્ટૂલ પર બેસી ગઈ. નિયતિનો અડધો ભરેલો ચાની સ્ટીલ કપ અને ઠંડો પડી ગયેલો ટિફિનનો ડબ્બો હજી કાઉન્ટર નીચે હતો. તેણે એક ક્ષણ માટે ચાવી તરફ જોયું, પછી ઓર્ડર સ્લિપનો પેડ, જે જિગ્ના હાથમાં ઊંધો પકડી રહી હતી, સીધો કરીને શાંતિથી કહ્યું, “ત્રીજો કૉલમ જમણા હાથનો છે. બોક્સના નંબર ત્યાં લખવાના.” પછી તે પાછળના ભાગે વળી ગઈ, જ્યાં તળવાના તેલની વાસ, મશીનનો ઘસારો, અને ગલીના બાજુના બારણામાંથી આવતો લાઈટનો સતત ગણગણાટ ભેગો થઈને માથા પર બેસતો હતો.

એ ક્ષણ નાની હતી, પણ આખી ગોઠવણ જણાઈ ગઈ—દેખાતું મુખ બીજીનું, ભાર તેના ખભા પર.

પાછળના રસોડા અને પેકિંગ વચ્ચે નિયતિ દોડતી રહી. એક તરફ પાવભાજી માટેના બન્સ કાપાવા, બીજી તરફ મંદિરના પ્રસાદની યાદી ગોઠવવી, ત્રીજી તરફ જિગ્નાના ખોટા લખાયેલા ઓર્ડરો સુધારવા. “દસ કિલો સુખડી”ને તેણે “દસ બોક્સ” લખી દીધું; “શુગર-ફ્રી”ના સ્ટિકર ગાયબ; એક ગ્રાહકને વધારાના પૈસા પાછા ન આપ્યા. દરેક વખતે કાઉન્ટર પરથી બોલાવવાનું નહીં—નિયતિ જ પાંજરાની અંદરથી જેમ હાથ લંબાવીને ખામી બંધ કરતી હતી. તેની આંગળીઓ પર જૂના પેનનો નીલો ડાઘ હતો; પેડ ફેરવતાં, બોક્સ બંધ કરતાં, પૈસા ગણતાં એ ડાઘ વધુ કાળો લાગતો.

મહિર ડિલિવરીવાળો છોકરો મોટરસાઈકલની ચાવી ફરકાવતો અંદર આવ્યો. “દીદી, કઈ ગાડી પહેલાં કાઢું?”

જિગ્નાએ તરત કહ્યું, “મારા કહેવા પ્રમાણે જા—પહેલા નવરંગપુરા.”

નિયતિએ માથું પણ ઊંચું ન કર્યું. તેણે સ્લિપ જોઈ. “પહેલા પાલડી. પ્રસાદનો સમય વટાવી જશે.” મહિરે એક ક્ષણ બંનેને જોયાં. પછી જિગ્નાને નહિ, નિયતિને પૂછ્યું, “પેટીઓ કેટલી બાંધી દઉં?”

જિગ્નાના હોઠ બેચેનપણે ચપચપાયા. આ નાની વળાંક હતી, પણ સ્પષ્ટ. હેમલતા કાકી એ જોઈ ગઈ. “મહિર, જેને કાઉન્ટર પર બેસાડ્યું છે ને, એ જ સાંભળવાનું.”

“હા કાકી,” મહિરે કહ્યું, પરંતુ બહાર જતાં નિયતિ પાસેથી જ સરનામાંનો કાગળ લઈ ગયો.

રશ વધતો ગયો. એક બાજુ મંદિર માટેનું નાસ્તાનું ઓર્ડર, બીજી બાજુ નજીકની સોસાયટીમાં સાંજના સત્સંગ માટે જલેબી-ફાફડા. દિનેશભાઈ ઉપરના માળે પૂજાની તૈયારી જોતા હતા; નીચેનો ધમધમાટ હેમલતા કાકી અને જિગ્ના “દેખાડે” સંભાળતા હતા. નિયતિને પાછળ ધકેલી દેવામાં આવી હતી, પણ દરેક ગડબડનો અંત તેની પાસે જ આવી અટકતો. ચાસણીના ડોલ પાસે ઊભી ઊભી તેણે બે ખોટા બિલ ફાડી ફરી બનાવ્યાં; ગોળ પ્લાસ્ટિકના ડબ્બામાં મીઠું ઓછું ગયું હોય તો હાથથી જ સંતુલન કર્યું; અને જિગ્નાએ ગ્રાહકનું નામ “જશોદા”ની જગ્યાએ “યશોદા” લખીને ખોટા ઘર સુધી મોકલી દીધેલો પેકેટ મહિરે પાછો લાવ્યો ત્યારે તેણે ચુપચાપ નવા લેબલ ચોંટાડ્યા.

હેમલતા કાકીએ ઉપરથી આદેશો વરસાવ્યા કરતા રહ્યા. “ઝડપી હલ, લોકો ઊભા છે.” “નિયતિ, બાજુ સાફ રાખ.” “જિગ્ના, સ્માઇલ કર.” સ્માઇલ માટે સમય રાખનારને કદી ખબર પડતી નથી કે ગાંઠ ક્યાં પડે છે.

સાંજે સાત વાગ્યે મુખ્ય ગડબડ આવી. ઉપાસના સમિતિ માટેના પચાસ મિશ્ર નાસ્તાના બોક્સ, સાથે દુકાન પર આવનારા ગ્રાહકોનું સળંગ વેચાણ. કાઉન્ટર પાસે એકસાથે ત્રણ ચુકવણીઓ આવી. જિગ્નાએ એક ગ્રાહક પાસેથી ઑનલાઈન ભરતિયું થયેલું હોવા છતાં ફરી રોકડ લઈ લીધી, બીજા માટેનું બિલ અધૂરું છાપી દીધું, અને ત્રીજાને પ્રસાદનો ઓર્ડર સામાન્ય વેચાણમાં ચડાવી દીધો. રજીસ્ટરનો ડ્રૉર ખૂલ્યો, બંધ થયો, પાછો ખૂલ્યો. પૈસાની ગડમથલમાં તેની આંગળીઓ ગભરાઈ ગઈ.

“નિયતિ!” કાકીએ પાછળ વળી બોલાવ્યું.

નિયતિએ સાંભળ્યું, પણ તે જ ક્ષણે તેણે ચાસણીમાંથી બળતા તાપે ઉતારેલી તવી પાટીયા પર મૂકી. એક સેકંડ. બસ એક સેકંડ. વર્ષોથી જે તે અદૃશ્ય રીતે કરી આવતી હતી તે ન કર્યું—દોડીને ફ્રન્ટ બચાવવા ગઈ નહીં.

ગ્રાહક બોલ્યો, “બેન, મારું ભરતિયું બે વાર કેમ?” બીજી તરફથી અવાજ, “મારો બોક્સ ક્યાં ગયો?” ત્રીજી મહિલાએ હાથમાં આરતીની થાળી પકડી હતી; તેના ચહેરા પર ઉતાવળ હવે શંકામાં ફેરવાઈ.

જિગ્ના સ્લિપ અને નોટ વચ્ચે અટવાઈ ગઈ. “એક મિનિટ... એક મિનિટ...” તેણે ડ્રૉરમાં હાથ નાખ્યો, પણ કયો નોટ ક્યા બિલનો હતો તેની ગાંઠ છૂટી ન. છાપકામનું પેપર અટકી ગયું. મશીન ચડચડિયું બોલ્યું અને પાતળી પટ્ટી અંદર જ અટકી રહી.

હવે દુકાનનો શ્વાસ ખરેખર અટક્યો.

દિનેશભાઈ સીડી પરથી ઉતર્યા. “શું થયું?” હેમલતા કાકીના ચહેરા પરથી પ્રથમ વાર દેખાવ ઉતરી ગયો. “થોડી ગડબડ છે.” “થોડી?” ગ્રાહકના અવાજમાં તીખાશ હતી.

નિયતિ આગળ આવી, પણ કાઉન્ટરથી અડધો પગ દૂર અટકી. જિગ્ના તેના તરફ એ રીતે જોયું જાણે પાણીમાં ડૂબતી હોય અને કિનારો હાથ ન આપે. મહિર બારણાં પાસે ઊભો હતો; લોકોની લાઇન હવે સીધી જોવા લાગી—કોણ કામ જાણે છે, કોણ સ્ટૂલ પર બેસાડાયું છે.

“નિયતિ, જરા જોઈ લે,” હેમલતા કાકીએ દબાવેલું કહ્યું.

નિયતિએ સીધું જ તેમની આંખમાં જોયું. “જોઈ લેવું હોય તો પૂરું આપો.”

કાકી એક ક્ષણ સમજી જ ન શક્યાં. “એનો શું અર્થ?”

“ચાવી. શિફ્ટની સ્લિપ. ડ્રૉર.” નિયતિનો અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ એટલો સ્થિર હતો કે આસપાસના ઘસઘસાટમાં પણ કાપી નીકળ્યો. “પાછળથી ગાંઠ ઉકેલવી નહીં. કાઉન્ટર મારી બાજુ વગર નહીં ચાલે—તો અડધી રીતે નહીં.”

દિનેશભાઈએ હેમલતા કાકીને જોયાં. કાકીનું ગૌરવ અને ગભરાટ એકબીજા સાથે અથડાયા. “હવે અહીં શરત મૂકે છે?”

નિયતિએ ખભો સીધો કર્યો. આખા દિવસની શિફ્ટની કઠિનતા તેની કળાઈમાં બેઠેલી હતી, કપડાની બાંય મીઠાઈની ધૂળથી સફેદ થઈ ગઈ હતી. “શરત નહીં. જેમ કામ છે એમ. પાછળનું બધું હું જ બાંધી રહી છું. ફ્રન્ટ પર નામ બીજું હોય તો ગડબડ ફરી આવશે.”

જિગ્નાએ ધીમેથી સ્ટૂલ પરથી ઉતરવાનું શરૂ કર્યું. એમાં નાટક નહોતું; ફક્ત ઘબરાયેલું સ્વીકાર. પરંતુ હેમલતા કાકીની આંગળીઓ હજી ચાવી પર કઠણ જ હતી.

ગ્રાહકોએ બેચેનીથી ઘડિયાળ જોઈ. મંદિર માટેના બોક્સ પેલાં તરફ તૈયાર પડ્યાં હતાં. વધુ પાંચ મિનિટ મોડું થયું તો આખી દુકાનની બોલતી ફરી વળે એવી વેળા હતી. એ જ દબાણે અંતે નિર્ણય કર્યો. દિનેશભાઈએ કાકીના હાથમાંથી ચાવી લીધી નહીં. તેઓ સીધા રજીસ્ટર સુધી ગયા, ડ્રૉર બહાર ખેંચ્યો, નોટોની ગોઠવણી સાથે આખું ધાતુનું ખાનું ઊંચકી નિયતિ તરફ સરકાવ્યું. બીજી હાથે શિફ્ટની વાંકી પાડીેલી સ્લિપ પણ તેની સામે મૂકી.

“લે,” તેમણે ફક્ત એટલું કહ્યું. “આ પૂરુ કર.”

નિયતિએ તરત હાથ ન વધાર્યો. પહેલા તેણે જિગ્ના પાસેનો સ્ટૂલ બાજુ ધકેલાવ્યો, પછી પોતાના ઠંડા પડી ગયેલા ટિફિનને કાઉન્ટર નીચેમાંથી પગથી અંદર સરકાવ્યો, અને ત્યારબાદ ડ્રૉર બંને હાથથી પકડ્યો. ધાતુની ઠંડક હથેળીમાં આવી. ભાર પાછો ઓળખાણના વજનની જેમ બેઠો.

પછી બધું ઝડપથી થયું, પણ ગભરાટ વગર. તેણે અટકેલું પેપર સીધું ખેંચીને ફાડ્યું, નવો રોલ સરખો બેસાડ્યો, એક નજરમાં ત્રણ સ્લિપ અલગ ગોઠવ્યાં. “આ ભરતિયું બે વાર ગયું છે—એક રોકડ પાછી.” “આ પ્રસાદ છે, વેચાણ નહીં.” “મહિર, પાલડી વાળો બોક્સ પહેલો.” નોટો તેની આંગળીઓમાં સ્થિર થઈ. ગણતરી પૂર્ણ. પાછા આપવાના રૂપિયા કાચ પર ટકોરા સાથે સરક્યા. ગ્રાહકે ચકાસ્યા, માથું હલાવ્યું, બાજુ સરક્યો. બીજા ગ્રાહકને તેણે ખોટું છપાયેલું બિલ ફાડી હાથથી નવું એન્ટ્રી કર્યું. ત્રીજા માટે નામ, સંખ્યા, સમય—ત્રણેય એકસરખી લીટીમાં બેસી ગયા.

હેમલતા કાકી હવે બાજુએ ઊભી હતી, પણ સૂચના આપવાનો તેમનો અવાજ ક્યાંક ગળી ગયો હતો. જિગ્ના પાછળ પેકિંગ પાસે ખસી ગઈ; પહેલી વાર તે નિયતિ પૂછે ત્યારે જ બોક્સ આગળ ધપાવતી હતી. દુકાનમાં હમણાં કોઈએ ખુલ્લેઆમ કંઈ કહ્યું નહીં, છતાં ગોઠવણ બદલાઈ ગઈ હતી—કોણ કોને પૂછે છે, કયો કાગળ કયા હાથેથી પસાર થાય છે, કોણ સીધી લાઇનમાં ઊભેલા માણસની આંખમાં જોઈને જવાબ આપે છે.

મહિર દોડતો આવ્યો, “દીદી, બાહ્ય ઓર્ડરનો કોડ—” “નીચે જમણી બાજુ,” નિયતિએ કહ્યું, અને લખતા લખતા ડ્રૉરમાંથી ચોક્કસ છૂટા કાઢી દીધા. “અને મંડપવાળાને કહે, મીઠું-મરચું અલગ છે.”

દિનેશભાઈ થોડા સમય સુધી કાઉન્ટરની અંદર જ ઊભા રહ્યાં. એક ગ્રાહકે તેમને પૈસા આપવાનો હાથ આગળ કર્યો, પણ તેમણે એ હાથ નિયતિ તરફ વાળી દીધો. “અહીં.” એટલું જ. જાહેર જાહેરાત નહોતી, પણ જે લોકો નજર રાખી રહ્યા હતા તેમને માટે પૂરતું હતું.

ઉપરના માળેથી ઘંટનો અવાજ આવ્યો. નીચે સમોસાની નવી થાળ બહાર આવી. ગરમ તેલનો વાસ, છાપકામની તાજી શાહી, અને ખૂલતા-બંધ થતા ડ્રૉરની ટકોરા વચ્ચે દુકાન ફરી પોતાના લયમાં આવી ગઈ. નિયતિએ બોલતી વધારી નહીં, ચહેરો કઠણ પણ ન કર્યો. એના હાથમાંથી ફ્લો ફરી ચાલવા લાગ્યો એટલું જ.

છેલ્લી મોટી લાઇન છૂટી ત્યારે રાત ઘણી અંદર આવી ચૂકી હતી. ગલીની બહાર પીળી લાઈટ ભીંજાઈને પડતી હતી. કાઉન્ટર પાછળ ઊભી ઊભી તેની પીઠમાં શિફ્ટનો આખા દિવસનો ભાર ખેંચાઈ રહ્યો હતો. કાકીએ કંઈક કહેવા માટે હોઠ ખોલ્યા, પણ દિનેશભાઈએ ફક્ત બાકી રહેલી સ્લિપો તેની બાજુ મૂકી દીધી. મહિર દરવાજો અડધો આડકો કરીને ડિલિવરીથી પરત આવેલા ખાલી ટોપલા ઉતારી રહ્યો હતો.

નિયતિએ દિવસનું અંતિમ હિસાબ મિલાવ્યો, છેલ્લી એન્ટ્રી ચડાવી, ડ્રૉરમાં રહેલી નોટોની ગાંઠ સમારી. પછી તેણે રજીસ્ટર બાજુ લટકતી પાતળી કાગળની પટ્ટી સરખી ખેંચી, વાંચી શકાય તેવી એન્ટ્રી ઉપરથી અંગૂઠો ફેરવી, રજીસ્ટર રોલને ખુલ્લા ડ્રૉર પાસે શાંતિથી મૂકી દીધો.