કાઉન્ટરે આખરે મારા હાથને ઓળખ્યા

“મેહુલ, આ ફાઇલ પહેલાં છોડ—કાઉન્ટર પર ઊભો ન રહે,” જયાએ ગ્લાસની સ્લાઇડિંગ બારી અધધી ધપકાવી અને સામે ઊભેલી વૃદ્ધ દર્દીની છૂટાની ચિઠ્ઠી તેની આંગળીની નીચે દાબી દીધી. મેહુલે જવાબ આપ્યો નહીં; તેણે એક હાથથી લેબની રિલીઝવાળી લીલી ફોલ્ડરો ગોઠવી, બીજા હાથથી બારીની બહારના ટોકન નંબર બોલાવ્યા, અને ખુરશીની બાજુમાં પડેલો તેનો ઠંડો પડી ગયેલો ભાતનો ડબ્બો પગથી અંદર સરકાવી દીધો. કોરિડોરની ટ્યુબલાઇટ હંમેશાની જેમ ભણભણતી હતી. સાંજની શિફ્ટ બગડેલી હતી—નિશા આવી નહોતી, કમ્પાઉન્ડર વહેલો નીકળી ગયો હતો, અને આખું ભારણ પાછળથી મેહુલે જ પકડી રાખ્યું હતું—છતાં આગળના કાચવાળા કાઉન્ટર પર નામ જયા કાકીનુ જ ચમકતું હતું.

હીનલે દરવાજા પાસે ઊભી રહીને બધું જોયું. તે આજે પોતાના મામાના ઘેરથી સીધી આવી હતી; હાથમાં મેહુલ માટે લાવેલી થેલી હતી—થેપલા અને છાશની નાની બોટલ. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે હીનલ અને મેહુલ એકબીજાને પસંદ કરે છે, પણ એ વાત એવી હતી જે ઘરમાં ધીમી અવાજે ચાલે, કાઉન્ટર પર નહીં. જયાને એ ધીમોપણું ગમતું; તેના માટે મેહુલ “સારું છોકરું” હતો, કામનો, પણ આગળ મૂકવાનો નહિ. હીનલ બારીની બાજુ સરકી ત્યારે જયા તીખી હસીને બોલી, “તારા માટે બધે ઊભો રહે છે. દર્દી સમજે કે આ જ માલિક છે.”

મેહુલે વૃદ્ધ સ્ત્રીને પાણીનો ગ્લાસ આપ્યો. “રિપોર્ટ તૈયાર છે, બસ સહીની ચિઠ્ઠી જોડું છું,” તેણે શાંતિથી કહ્યું. વૃદ્ધ સ્ત્રીનો દીકરો ગુસ્સે હતો; “અડધો કલાકથી ઉભા છીએ.” જયા તરત જ બારી આગળ આવી. “હા હા, હું જોઈ રહી છું.” કહીને તેણે ચિઠ્ઠી પોતાની તરફ ખેંચી, પણ ઉપરના ખૂણે મેહુલના વાદળી પેનનો નાનો શાહીનો ડાઘ હતો—તેની રોજની નિશાની—અને કઈ ફાઇલ કોની સાથે છે એની કડી માત્ર એને જ ખબર હતી. જયા ચિઠ્ઠી ઉંચકી રાખી, છતાં દર્દીને દવા, બિલ, અને સીલ ત્રણેયમાંથી શું પહેલાં આપવું એ માટે પાછળ વળી ફરી મેહુલને જ પૂછવું પડ્યું. હીનલની આંખમાં એક ઝબકું આવ્યું—નામ નહીં, ભારણ તેની આંગળીમાં હતું.

સાત વાગતા પહેલાં જયા પાછળનાં સ્ટૂલ પરથી ઊભી થઈ. ફોન પર લગ્નની ખરીદી, હોલના એડવાન્સ, સોનાની સેટ—આજે આખો દિવસ એ જ ચાલતું. તે બોલી, “કાલથી મનન આવશે. આપણાં લોકોનો છોકરો છે. બહારના કોઈને આગળ બેસાડીએ તો પછી લોકો શું કહે? સગાઈનો સમય છે.” “બહારનો” શબ્દ મેહુલ પર ઈરાદાપૂર્વક પડ્યો. અમદાવાદમાં ભાડાના મકાનમાં રહેતો, બાઈક પર આવતો, સેવા ક્ષેત્રમાં નીચેથી ચઢેલો મેહુલ તેમને કદી પૂરો પોતાના માણસ જેવો લાગ્યો જ નહોતો.

તેણે ડેસ્ક પરથી તેની બેજ-ક્લિપ ઉઠાવી. તે ક્લિપ પર વર્ષો જૂનો ખંજવાળનો નિશાન હતો; મેહુલે જ પહેલી નોકરી વખતે પોતાની ખીસ્સાની પેનથી નંબર ખોદ્યો હતો. જયા એ ક્લિપ મનનની ફાઇલની ઉપર મૂકી. “તું બાજુના ટેબલ પર બેસ. અંદરથી ફોલ્ડર કાઢી આપજે. આગળનું કામ હવે મનન સંભાળશે.”

“પછી ભૂલ કોણ સુધારે?” મેહુલે પૂછ્યું.

“તું છે ને પાછળ.” એણે આટલું સહેલાઈથી કહ્યું કે જાણે માણસ નહિ, વધારાની દરાજ સરકાવી હોય.

મેહુલે એક પળ માટે જયા તરફ જોયું. પછી આગળની ખુરશીથી ઊઠીને બાજુના સાંકડા ટેબલ પાસે બેઠો. તે ચાલમાં દયા નહોતી, વાંધો પણ નહોતો—ફક્ત કઠિન સ્વીકાર. તેણે બહારની કતારને નહીં, અંદરની રેકને વળગી લીધા. જયા સમજી કે આ માન્યો. હીનલે થેલી નીચે મૂકી. એને એ પણ સમજાયું કે મેહુલે હજુ કામ છોડ્યું નથી; તેણે ફક્ત પોતાનું નામ છોડાવ્યું છે.

અડધા કલાકમાં મનન આવી ગયો—ઇસ્ત્રી કરેલો શર્ટ, નવા ચંપલ, અને “કાકી, તમે ચિંતા ના કરો,” જેવી તરત ચઢી આવતી આત્મવિશ્વાસભરી વાણી સાથે. તેણે કાઉન્ટર પર બેસીને બે દર્દીઓને ઝટપટ રિપોર્ટ આપ્યા; ત્રીજાએ ડિસ્ચાર્જ ફાઇલ માંગી. અંદરથી મેહુલે લીલી ફોલ્ડર સરકાવી, પણ સાથે કશું કહ્યું નહીં. મનને પાનાં વાળ્યાં, બિલ જોડ્યું, ટેસ્ટ રિપોર્ટ મૂક્યો—છૂટાની ચિઠ્ઠી ગાયબ. “ક્યાં છે?” તે બોલ્યો.

જયા સામેના દર્દીપક્ષને સ્મિત આપતી રહી. “મેહુલ, આપને.”

મેહુલે ફોલ્ડર હાથમાં લીધું નહિ. “ચિઠ્ઠી મેં અલગ રાખી છે. પહેલા ડૉક્ટરની સહી પછી સીલ, પછી બિલની એન્ટ્રી. નહીંતર નંબર સરખો નહીં આવે.”

“હવે શીખવાડવાનો સમય નથી,” જયાએ દાંત ભીંસીને કહ્યું. “આપ ને.”

આ દરમ્યાન બહાર કતાર વધી ગઈ. એક છોકરીના પિતાએ કહ્યું, “અમે રેલવે પકડીશું.” એક બીજાએ રિફંડની વાત ઉઠાવી. મનન ચકરાયો. તેણે બિલ રજીસ્ટર ખોલ્યું, પણ પાછળનું એન્ટ્રી નંબર છૂટાની ચિઠ્ઠીના કોડ સાથે બંધાતું નહોતું. કમ્પ્યુટર પર દર્દીનું નામ દેખાતું, પણ રિલીઝ સ્થગિત. “કાકી, આ અટકી ગયું.”

મેહુલે બાજુના ટેબલ પરથી પોતાની કોણી હલાવી. “ટ્રેસ મારી નોંધથી જાય છે.” તેના શબ્દો ઊંચા નહોતા, પણ બહાર સુધી સાંભળાયા. જયા એકદમ પાછી વળી. હીનલના હાથની છાશની બોટલ પર ભેજ સરકી રહ્યો હતો. તેણે પહેલી વાર વચ્ચે ન બોલીને જ મેહુલને સાથ આપ્યો—તે બારીના ખૂણે ઊભી રહી, જેથી જયા તેને સહેલાઈથી હટાવી ન શકે.

“મેહુલ, આવ આગળ. નાટક ન કર.” જયાનો અવાજ હવે કાચ પરથી અથડાઈ રહ્યો હતો.

“નાટક હું નથી કરતો,” મેહુલે શાંતિથી કહ્યું. “પાછળનું કામ હું કરું, આગળની જવાબદારી બીજાની—એ રીતે નહિ. જે મારું છે એ જ ઉઠાવીશ. પણ નામ વગર નહિ.”

દર્દીઓની નજર હવે જયા પર હતી. ભીડનો સહારો નહોતો; ભીડ ફક્ત દબાણ હતી. મનને બેજ-ક્લિપ ઉઠાવી, પછી મૂકી. “કાકી, સિસ્ટમ આગળ નથી વધી રહી,” તે ધીમે બોલ્યો. “રજીસ્ટરમાં છેલ્લો નિશાન આનો છે.”

જયા પળભર અટકી. તેના ચહેરા પર ગુસ્સો પહેલા આવ્યો, પછી હિસાબ. બહાર હીનલ ઉભી હતી. અંદર રમેશભાઈ, માલિકના જૂના ભાગીદાર, કોરિડોરમાંથી આવી રહ્યાં હતાં. લગ્નનો સમય, સગાઈની વાતો, કોણ આગળ બેસે છે, કોણના હાથમાં કામ ચાલે છે—આ બધું હવે કાચની બારી જેટલું ખુલ્લું થઈ ગયું હતું. જયા તાત્કાલિક હારવાની સ્ત્રી નહોતી; તે હારને પણ હુકમ જેવું દેખાડવા માગતી હતી.

“એક કામ કર,” એણે દબાઈ ગયેલા અવાજે કહ્યું, “હમણાં માટે લે. પછી જોઈશું.”

મેહુલ બેઠેલી જગ્યાથી ઊઠ્યો નહીં. “હમણાં માટે નહિ. કાઉન્ટર મારી સામે આવશે, રજીસ્ટર મારી બાજુ આવશે, ક્લિપ પાછી આવશે. પછી.”

એક ક્ષણ માટે માત્ર ટ્યુબલાઇટનો ભણકાર અને બહારના ઓટલા પર બાઈક સ્ટાર્ટ થવાનો કડાકો સંભળાયો. હીનલની આંગળીઓ થેલીના કાપડમાં ચોંટી ગઈ. જયા જોતી રહી; આ તે મેહુલ નહોતો જે હંમેશા ‘ચાલશે’ કહી નાખે. આ માણસે કામ છોડ્યું નહોતું; તેણે બિનનામું ભારણ ઊંચકવાનું બંધ કર્યું હતું.

રમેશભાઈ અંદર આવ્યા. “શું અટક્યું?”

મનન બોલી ગયો, “રિલીઝ આગળ નથી જાય. ચિઠ્ઠી, સીલ, એન્ટ્રીનો ક્રમ એને જ ખબર છે.”

“એને” શબ્દ હવામાં થોડો સમય અટક્યો. જયા તરત બોલી, “હા, એટલે બોલાવી રહી છું ને—”

“બોલાવી રહ્યા નથી,” મેહુલે પહેલી વાર સીધું રમેશભાઈને કહ્યું. “મારાથી કામ લેવો હોય તો કામ જે રીતે ચાલે છે એ રીતે જ લેવો. બાજુમાંથી નહિ.”

રમેશભાઈએ જયા તરફ જોયું, પછી કાઉન્ટર તરફ. “ક્લિપ આપો,” એમણે ટૂંકું કહ્યું.

જયા તડફડી, પણ મનનના આગળ વધતા હાથ પહેલા જ અટકી ગઈ. તેણે મેહુલની વાદળી બેજ-ક્લિપ ઊંચકી. તેનું ધાતુ કાચની ધાર સાથે અડકીને નાનો ટકોરો કરી ગયું. પછી તેણે રજીસ્ટર, લીલી ફોલ્ડર અને ક્લિપ ત્રણેય કાઉન્ટરની આ બાજુ, મેહુલ સામે સરકાવ્યાં. “બેસ,” રમેશભાઈએ કહ્યું.

મેહુલ ધીમે ઊઠ્યો. લાંબી શિફ્ટનો ભાર ખભામાં ગાઢ બેઠેલો હતો; શર્ટની બાંયે વાંકાચૂકા ઘા પડ્યા હતા. તે આગળ આવ્યો, ખુરશીમાં બેસ્યો, અને ક્લિપ હાથમાં લીધી. ધાતુ તેની હથેળી પર વાગી. હીનલએ શ્વાસ છોડી દીધો, જાણે એટલા સમયથી અટકાવેલો. પણ તેણે કશું કહ્યું નહીં.

મેહુલે પહેલા ખોટી ગોઠવાયેલી ચિઠ્ઠી બહાર ખેંચી. “આ દર્દીની નહિ,” તેણે મનનને દેખાડ્યું. બીજી ચિઠ્ઠી લીધી—ઉપર પોતાના વાદળી શાહીનો ડાઘ. “આ પહેલાં.” તેણે ડૉક્ટરની સહી ચકાસી, લાલ સીલનો સ્ટેમ્પ દબાવ્યો, રજીસ્ટરમાં યોગ્ય નંબર લખ્યો, દર્દીના પુત્રને કાગળ આપ્યો. “હવે જજો.” એ માણસે કાગળ પકડીને તરત પાછળ ખસી જતાં કતાર ફરી ચાલવા લાગી.

એક પછી એક ફાઇલ તેની બાજુ આવી. કોઈ જોરદાર ઘોષણા નહોતી, પણ ચાલ સ્પષ્ટ હતી: ફોલ્ડર મેહુલ સુધી આવ્યા વગર આગળ જતાં નહોતાં. મનન હવે સામેથી નામ બોલાવતો, પરંતુ અંદરની ગાંઠો ખોલવાનો અધિકાર પાછો અહીં હતો. જયાએ બે વાર વચ્ચે બોલવાનો પ્રયત્ન કર્યો; મેહુલે માથું ઊંચું કર્યા વગર કહ્યું, “પહેલા ક્રમ.” અને કાગળો એની આંગળી નીચે જ ચાલ્યા. કાઉન્ટર પર કોણ સાચું ભારણ ઉપાડે છે એ વાત હવે સમજાવવા જેવી રહી નહોતી.

છેલ્લી પહેલાંની ફાઇલ હીનલના મામાના ઓળખીતાની નીકળી. જયા થોડું સીધી ઊભી રહી; કદાચ આમાં ફરી પોતાનો વશ જમાવી શકે. “આ હું આપી દઉં,” એણે હાથ લંબાવ્યો.

મેહુલે ફાઇલ બંધ રાખી. “સહી જ્યાં બાકી છે ત્યાં મારી નોંધ વગર બહાર જશે નહિ.”

હીનલ આગળ આવી. બહુ નજીક નહીં, ફક્ત જેટલું સમાજ સહે એટલું. “પાણી પી લે,” એણે નરમ અવાજે કહ્યું અને છાશની નાની બોટલ કાઉન્ટરના ખૂણે મૂકી. એ એક સામાન્ય કાળજી હતી, પરંતુ આજે તેમાં પહેલી વાર દયા નહોતી; જાણે તેણે આગળ ઊભેલા માણસની જગ્યા ખોટી નથી એમ નિઃશબ્દ સ્વીકારી. મેહુલે બોટલને સ્પર્શી પણ નહીં. પહેલા ચિઠ્ઠી પર સહી લેવડાવી, પછી જ એ ફાઇલ બહાર સરકાવી.

સવા નવ વાગ્યે કતાર ઊતરી. મનન કોઈ બહાનું કર્યા વગર પાછળ સરકી ગયો. જયા ફોન પર ધીમે અવાજે કોઈને કહી રહી હતી, “હા, થોડી દેર થઈ.” એ દેરનો સાચો અર્થ હવે રૂમમાં રહેલા ચાર લોકોએ જુદાં જુદાં રીતે સમજ્યો હતો. રમેશભાઈ નીકળતાં પહેલાં ફક્ત એટલું બોલ્યા, “આજથી સાંજનો રજીસ્ટર મેહુલ જ રાખશે.” એટલું કહીને તેઓ વળી ગયા; કોઈ પ્રશંસા નહીં, કોઈ સમારંભ નહીં. પણ કાઉન્ટર પર રાખેલો રજીસ્ટર હવે બીજી બાજુ ન સરક્યો.

ક્લિનિક બંધ થયા પછી કોરિડોરની ટ્યુબલાઇટ હજુ ભણભણતી હતી. કાચની બારી અડધી બંધ હતી, સફાઈવાળાએ ઝાડુ મારી દીધો હતો, અને મેહુલનો ભાતનો ડબ્બો હજી ઠંડો જ પડ્યો હતો. મેહુલે લીલી ફોલ્ડર પોતાની બાજુ કાઉન્ટર પર સીધી મૂકી, રજીસ્ટરની ઉપર સહી કરેલું એક કાગળ સમાન કરી રાખ્યું, અને બેજ-ક્લિપ હથેળીથી દબાવી તેના કિનારે ટકોરો પાડી. પછી એ જ કાગળ ક્લિપની નીચે રાહ જોતો રહ્યો.