મને પાછળ ધકેલ્યાં, બેઠક મારી થઈ

“અરે, એ બેઠક પર નહીં,” જિજ્ઞાસાબેને મનસીના ઘૂંટણ પાસે હાથ ઠેલી દીધો, “પહેલા ઘરવાળાં બેસે. તું ઊભી રહે, નંબર આવશે ત્યારે બોલાવી લઈશું.”

રજીસ્ટ્રેશન કાઉન્ટરની બહારની ધાતુની લાંબી બેચ પર મનસી પહેલેથી બેઠી હતી. હાથમાં ટોકન હતું—ચોવીસ. જિજ્ઞાસાબેને પોતાની ભાભીની દીકરી હેતલને ખેંચીને મનસીની જગ્યાએ બેસાડી દીધી; મનસીના ટોકન પર અંગૂઠો દબાવીને કહી દીધું, “આપણા બધા એક જ છે, ચિંતા શું?” કાચના ઝાંખા દરવાજા પાછળથી ક્લર્કે ઊંચે જોઈને બસ એટલું પૂછ્યું, “પક્ષ કયું?” અને જિજ્ઞાસાબેને ગળો સાફ કરીને જવાબ આપ્યો, “વરપક્ષ.” એટલામાં મનસી પાછળ સરકી ગઈ. તેની થેલીમાંથી ઠંડી પડી ગયેલી સ્ટીલની નાની ડબ્બી ઠણકાર મારીને વાગી. સવારે મેટ્રોમાં ઉભાં ઉભાં આવી હતી; ટ્રાન્ઝિટ કાર્ડનું ઘસાયેલું કિનારું થેલીના ચેઇનમાં અટવાઈને બહાર નીકળતું હતું. આજે ફક્ત મેન્યુ પસંદ કરવાનું નહોતું—સ્ટેજ, પ્રવેશક્રમ, મોખરાની ટેબલ, બધું અહીંથી બંધાવાનું હતું. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે દેવ અને મનસીનો સંબંધ ક્યાં પહોંચ્યો છે. છતાં જિજ્ઞાસાબેન માટે મનસી હજુ “પછીથી જોવાની” વસ્તુ હતી.

મનસીએ બેચનો કિનારો છોડી દીધો, પણ ટોકન પાછું ખેંચી લીધું. “મારો નંબર ચોવીસ છે,” એણે સપાટ અવાજે કહ્યું. જિજ્ઞાસાબેન હસી. “નંબરથી ઘર નથી બનતું.”

પાછળ ઊભેલી કાકી એકબીજાને નજર કરી ચૂપ રહી ગઈ. દેવનો કાકા ફોન પર હોલવાળાને કહેતો હતો, “લાઇવ વેચાણવાળા સ્ક્રીનનું સેટઅપ પણ જોઈ લેવું છે; છોકરાનો બ્રાન્ડ છે.” મનસીએ એ વાત સાંભળી. દેવના ઑનલાઇન કપડાંના જીવંત વેચાણને શહેરમાં ઓળખ મળેલી; મનસી તેની સાથે છેલ્લા બે વર્ષથી માલની ગોઠવણી, ગ્રાહક ચેટ, પાછા આવેલા માલનો હિસાબ—સેવા ક્ષેત્રની આખી થાકેલી, અદૃશ્ય મહેનત—કરતી આવી હતી. પણ અહીં, કાચ સામેની બેચ પર, એના માટે જગ્યા નહોતી.

ક્લર્કે અંદરથી નામ બોલ્યાં. “હેતલબેન, વરપક્ષ.” હેતલ ઊભી થઈ ગઈ. મનસીનો ટોકન હજી એની આંગળીઓમાં હતો. મનસીએ હાથ આગળ કર્યો. “આ મારું.” જિજ્ઞાસાબેને હેતલને આગળ ધકેલી દીધી. “પહેલા અમે વાત કરી લઈએ, પછી તને બોલાવીશું. નાનાં નાનાં મુદ્દા તને શું સમજાય?”

નાનાં મુદ્દા. મનસીને પેટમાં બેસેલી ભૂખે દાઝ માર્યો. સવારે બનાવેલી થેપલાની ડબ્બી ઠંડી થઈ ગઈ હતી, અને જિજ્ઞાસાબેન ગઈ અડધી કલાકથી બધા માટે ચા મંગાવી રહી હતી—હેતલ માટે, કાકી માટે, દેવના કાકા માટે—મનસી માટે કશું નહીં. ઊભી ઊભી ખભા કઠણ થઈ ગયા હતાં; કોટનનું કુર્તું ખભા પાસે સળવળી પડ્યું હતું. ક્લર્કની બાજુના સ્ટીલના પાણીના ડિસ્પેન્સરમાંથી ગ્લાસ ટકરાતાં અવાજ આવતા હતા, અને દરેક અવાજ મનસીને યાદ કરાવતો હતો કે કોણ રાહ જુએ છે, કોણ પહેલાં પસાર થાય છે.

દેવ એ સુધી પહોંચ્યો ત્યારે જિજ્ઞાસાબેન કાચ પાસે વળી રહી હતી. તેની શર્ટની બાંય ચડી ગયેલી; આંખો નીચે થોડી કાળી કટાર. આખી સવાર સપ્લાયર સાથે ફોન પર હતો. મનસીએ એની તરફ જોયું નહીં. જિજ્ઞાસાબેને તરત જ કહ્યું, “તું આવ્યો સરસ. અમે અંદર જઈએ છીએ. મનસીને પાછળના સત્રમાં મૂકી દઈએ. આખું નામ હજી નક્કી ક્યાં થયું છે?”

દેવ અટક્યો. એક પળ માટે એણે કંઈ કહ્યું નહીં. બેચ પર હેતલ બેઠી હતી, મનસી ઊભી હતી, અને મનસીનો ટોકન હેતલના હાથમાં હતો. આખી લીટી એ જ દૃશ્યમાં અટકી ગઈ.

મનસીએ હાથ લંબાવ્યો. “ટોકન.”

હેતલ ગભરાઈને જિજ્ઞાસાબેન તરફ જોઈ. જિજ્ઞાસાબેને આંખ ચડાવી. “એટલું બધું જાહેરમાં ન કરાવડાવ, મનસી. સમજદાર છોકરી બની.”

એ જ પળે અંદરનો એક બીજો કર્મચારી ફાઇલ લઈને દોડતો આવ્યો. “વર-વધૂ સંયુક્ત પ્રવેશવાળો સલાહ સત્ર કોણનું?” ક્લર્કે કાગળ ફેરવ્યાં. “દેવ મહેતા.” કર્મચારીને સામે ઊભેલા બધાં ચહેરા ગૂંચવાયા. “તો બંને પક્ષમાંથી જેનું નામ જોડાયેલું છે એને સાથે હમણાં જ આવવું પડશે. સાત નંબર કેબિન ખાલી થયો.”

લીટીમાં એક ચીરો પડ્યો. કર્મચારીએ પીળી દોરી ખોલી, બાજુનો રસ્તો બનાવ્યો અને સીધું મનસી તરફ જોયું. “મનસીબેન? તમે આવો. વર સાથે.”

હેતલ હાથમાં ટોકન લઈને જ બેઠી રહી ગઈ. જિજ્ઞાસાબેન તરત બોલી, “અમે તો પહેલેથી—”

“માફ કરશો,” કર્મચારીએ હવે ઊંચા અવાજે કહ્યું, કારણ કે પાછળનાં પરિવારોએ પણ જોવાનું શરૂ કર્યું હતું, “સંયુક્ત નોંધણીમાં સંબંધિત નામવાળા પહેલા. બાકીના પછી.” એણે હાથથી માર્ગ બતાવ્યો. દેવથી પહેલાં મનસી પસાર થઈ. એની ચપ્પલનો સૂકો ઘસારો ટાઇલ પર સ્પષ્ટ સંભળાયો. બેચ પરનું પહેલું સ્થાન ખાલી રહી ગયું, અને આખી કતારે એ ખાલી જગ્યાને જોયું.

જિજ્ઞાસાબેનનો ચહેરો કઠણ પડી ગયો, પણ એ તરત જ સંભળી ગઈ. “હા હા, જાઓ. અંદર નામ લખાવવા માટે જ છે. બાકી મુખ્ય બેઠક તો ઘરના વડીલો નક્કી કરશે.” એણે પાછળ ઊભેલી કાકીને એમ કહ્યું કે બધાં સાંભળે, “ફોર્મમાં નામ ચડી જવાથી સ્થાન નથી મળતું.”

કેબિનમાં મેન્યુ, પ્રવેશક્રમ અને મોખરાની ટેબલ માટેના નાનકડાં કાર્ડ હતાં. સફેદ જાડા કાગળ પર નામ છપાવવાના નમૂના. કર્મચારી સમજાવતો હતો—વરપક્ષ, વધૂપક્ષ, જોડિયું, માતાપિતા, ખાસ મહેમાન. દેવ સામે બેઠો. મનસી બાજુમાં. કાચના પાર્ટિશનની અંદરની બાજુએ જૂના સાફ કરેલા ડાઘ હતા; તેમાં જિજ્ઞાસાબેનની સાડીની હિલચાલ ઝાંખી દેખાતી હતી. એ બહાર ઊભી રહીને ફોન પર કોઈને કહી રહી હતી, “હજુ કશું નક્કી નથી. એમ જ અંદર બોલાવ્યાં છે.”

કર્મચારીને પૂછ્યું, “મોખરાની ટેબલ પર બંને તરફથી કેટલાં?” દેવ બોલે એ પહેલાં જ જિજ્ઞાસાબેન દરવાજો ધકેલી અંદર આવી. “એક મિનિટ. વહુની બાજુની અંતિમ ગોઠવણી પછી કરીશું. અત્યારે હેતલ અને આપણા વડીલોનાં નામ મૂકો. મનસીને બાજુની ટેબલ પર મૂકી દો. હજી રિવાજ બાકી છે.”

આખું વાક્ય કાગળ પર નહિ, મનસીના મોઢા પર ફેંકાયું. કર્મચારીનું પેન અટકી ગયું. પાછળથી બે કાકીઓ, દેવનો કાકા, અને મનસીની મામી દરવાજા પાસે જ ઊભાં રહી ગયા. હવે વાત ફક્ત કોણ બેસે તેની ન રહી; કોનું સ્થાન સ્વીકારવું પડે તેની હતી.

મનસી એ વખતે પહેલી વાર ખુરશી પરથી ઊભી થઈ. “મને બાજુની ટેબલ પર મૂકી દો તો પછી મેન્યુ, પ્રવેશ, સ્ક્રીન પર જોડિયું તરીકે મારું ચહેરું ન મૂકશો,” એણે શાંત રીતે કહ્યું. “મારા હાથના હિસાબથી ધંધો ચલાવવો, પણ મોખરે નામ ન આપવું—એ હું અહીં બેસીને લખાવી નથી દઉં.”

દેવની આંખ તેની તરફ ઉઠી. રૂમમાં કોઈએ ઉંચે બોલ્યું નહીં, પણ દરવાજા બહારનો ખખડાટ થંભી ગયો. જિજ્ઞાસાબેન ગુસ્સે ફફડાઈ. “ધંધાનો ઉપકાર ગણાવવાનું શરૂ ન કરતું. ઘરનો માન વડીલો રાખે.”

“તો રાખો,” મનસીએ કહ્યું, “પણ મારું સ્થાન મારા વગર નક્કી ન કરશો.”

કર્મચારી ગૂંચવાઈ ગયો. પેન હવામાં. દેવની મામીના હાથમાં ફાઇલ હતી; એણે તેને છાતી પાસે ચીપકાવી રાખી. બધાની નજર દેવ પર વળી. એ મૌન જે અત્યાર સુધી જિજ્ઞાસાબેનના કામ આવતું હતું, હવે એની સામે ઊભું થયું.

જિજ્ઞાસાબેને છેલ્લો ધક્કો માર્યો. એણે ટેબલ પરના છપાયેલા કાર્ડમાંથી એક ઉઠાવ્યો—“મોખરાની ટેબલ : જોડિયું”—અને બાજુએ સરકાવી દીધો. બીજા કાર્ડ પર આંગળી મૂકી. “અહીં. ‘વિશેષ મહેમાન’ની બાજુ. બસ.” પછી મનસી તરફ ન જોઈને દેવને કહ્યું, “બેટા, આ રીતે જ રાખ. બહાર લોકો ઊભા છે.”

દેવ ધીમે ઊભો થયો. ખુરશીની ઘસારે ટાઇલ પર રેખા ખેંચી. એણે પહેલા જિજ્ઞાસાબેનના હાથની નીચેનો કાર્ડ ખેંચી લીધો. પછી ટેબલ પરનાં બધા કાર્ડ ફરી ગોઠવ્યાં. એક-એકને સીધા કરી, મધ્યમાં મોટો સફેદ કાર્ડ મૂકી દીધો. ખાલી જગ્યા વચ્ચે પેનથી લખ્યું—“દેવ – મનસી.” પછી કર્મચારીને જોઈને સ્પષ્ટ બોલ્યો, “પ્રવેશક્રમમાં પ્રથમ નામ એની બાજુથી બોલશો. મોખરાની ટેબલ પર આ કાર્ડ રહેશે. અને બહાર જે ડિસ્પ્લે છે, એમાં પણ જોડિયું એમ જ જશે.”

જિજ્ઞાસાબેન થથરી. “દેવ!”

દેવે એની તરફ જોયું જ નહીં. એણે ટેબલની ડાબી બાજુએ રાખેલા નાનાં લાલ સ્ટૅન્ડ ઉઠાવ્યાં, જે પર સામાન્ય રીતે મોખરાની બેઠકના કાર્ડ ચોંટાડાતા. જિજ્ઞાસાબેને હમણાં જ “વિશેષ મહેમાન” આગળ ધકેલેલો સ્ટૅન્ડ એણે સીધો મનસીની સામે મૂકી દીધો. પછી બીજો સ્ટૅન્ડ, જે વરપક્ષના વડીલ માટે હતો, થોડો પાછળ સરકાવ્યો. આ નાની હરકત એટલી સ્પષ્ટ હતી કે કર્મચારીનો પેન તરત જ દોડ્યો. દેવે દરવાજા બહાર ઊભેલા સ્ટાફને ઊંચે અવાજે કહ્યું, “જાહેરાતમાં નામ લો—મનસીબેનની બાજુ પહેલાં.”

આ વાર બોલાયો અવાજ સીધો હોલમાં ગયો. બહારના રજીસ્ટર ક્લર્કે પોતાના રજિસ્ટરમાં લીટી ફેરવી. “મનસીબેન અને દેવભાઈ—સાત નંબર કેબિનથી આગળ.” મનસીની મામી અનાયાસ એક પગ અંદર આવી. દેવનો કાકા, જે હમણાં સુધી ફોન પર હુકમ આપતો હતો, ફોન નીચે મૂકી દીધો. જિજ્ઞાસાબેન બોલવા માટે મોં ખોલે એ પહેલાં કર્મચારીએ મોખરાની ટેબલ માટેનું અંતિમ પ્રિન્ટ ઓર્ડર સ્લિપ દેવની સામે ધરી. “હસ્તાક્ષર?”

મનસીએ સ્લિપ ખેંચી. “એક સુધારો,” એણે કહ્યું. એણે ‘વિશેષ મહેમાન’વાળો છપાયેલો નાનો ચીઠ્ઠો પકડીને બે વાંકા કરી નાખ્યો અને કચરાપેટીમાં નાખી દીધો. પછી પોતાનો હાથ આગળ વધારી દેવની બાજુની લીટી નીચે સહી કરી. “હવે.”

દેવએ એની નીચે સહી કરી. કાગળ પર શાહી ભીની ચમકી. જિજ્ઞાસાબેનનો હાથ હવામાં રહ્યો—કે રોકે, કે ખેંચે, કે ઢાંકે—પણ કોઈએ એ હાથને માન આપ્યું નહીં. કર્મચારીએ પ્રિન્ટ માટે સ્લિપ ઉપાડી, મોખરાના સ્ટૅન્ડ સાથેનો કાર્ડ મનસીની સામે રાખ્યો અને પૂછ્યું, “પ્રવેશ સમયે કાર્ડ કોણ લઈ જશે?”

મનસીએ સ્ટૅન્ડ પકડી લીધો. “હું.”

પછી બધું ઝડપથી ખસ્યું. બહારથી બે છોકરીઓ માળા અને કાર્ડ માટે આવી. દરવાજા પાસે ઊભેલા લોકો આપોઆપ જરા બાજુએ થયા. જિજ્ઞાસાબેનનો અવાજ હવે વિનંતી જેવો પાતળો લાગતો હતો. “ઓછામાં ઓછું વડીલોની સામે ધીમેથી—”

મનસીએ એની તરફ વળી જરા પણ સ્મિત કર્યા વગર કહ્યું, “વડીલોના સામે જ.”

પ્રવેશલાઇન ગોઠવાતી હતી. સફેદ કપડાં ઢંકાયેલાં લાંબા ટેબલ પર નામવાળા સ્ટૅન્ડ મૂકાતા હતાં. મનસી સીધી આગળ ગઈ, પોતાના હાથથી “દેવ – મનસી” લખેલો મોખરાનો સ્ટૅન્ડ મધ્યમાં મુક્યો, અને જિજ્ઞાસાબેન જ્યાં પહેલાંથી પોતાની બાજુનો સ્ટૅન્ડ રાખાવડાવવા માગતી હતી ત્યાં ખાલી જગ્યા છોડી. બાજુના ટેબલની કિનારે સફેદ કપડું હળવેથી સરક્યું, પછી એની નવી ગોઠવણ પર સ્થિર થતું ગયેલું.