મારો સલામત રસ્તો પાછો આવ્યો

મૈત્રીની આંગળીઓએ નિવેદનું ઢળી પડતું માથું દીવાલ સાથે અથડાય તે પહેલાં જ પકડી લીધું. સફેદ ટ્યુબલાઇટના ભણકતા અવાજમાં ક્લિનિકનો કોરિડોર એક પળ માટે ગડમથલ થયો; કાગળની ફાઇલ નીચે પડી, પાણીની બોટલ લપસી ગઈ, અને હેમાંગીભાભી તુરંત બોલી ઊઠ્યાં, “અરે, ઊભા રાખો એને—લોકો જોઈ રહ્યા છે. મૈત્રી, દુપટ્ટો સીધો કર, પહેલાં એને ઢાંકી.”

મૈત્રીના ખભા આખા દિવસની ફરજથી કઠણ હતાં; અમદાવાદની સેટેલાઇટ પાસેની એક કોલ સેન્ટરવાળી ઇમારતમાં સેવા ક્ષેત્રની સાંજની શિફ્ટ પૂરી કરીને તે સીધી અહીં આવી હતી. છતાં તેણે પોતાની થાકેલી કણીસ પર ભાર લીધો, નિવેદનો હાથ પોતાની ગરદન પાછળ ચડાવ્યો, અને વોર્ડ બોય રમેશને ઊંચા અવાજે કહ્યું, “સ્ટ્રેચર નહીં મળે તો ખુરશી લાવો. અને રજિસ્ટર ક્યાં છે?” હેમાંગીભાભી પાસે ઊભી રહીને લોકોની નજરથી બચવા કહેતી હતી, પણ ફોર્મ પર સહી માટે પેન મૈત્રીના હાથમાં જ ધકેલી દીધો. ઉપયોગ પણ તેનો, અપમાન પણ એની સામે.

ડૉક્ટર અંદર લઈ ગયા પછી પણ કામ છૂટ્યું નહીં. મૈત્રીએ ભરીને આપેલી માહિતી પરથી કાઉન્ટરવાળી બહેને કેસપેપર બનાવ્યું. હેમાંગીભાભીએ ફાઇલ ઝૂંટવી લીધી, પણ પૈસા જમા કરાવવાની વારે પર્સમાં ચેકબુક શોધતાં ગૂંચવાઈ ગયાં. “તું જ UPI કરી દે પહેલા,” એમણે દાંત ભીંસીને કહ્યું, “ઘરે પહોંચી જઈએ પછી આપી દઈશ.” મૈત્રીએ એક શબ્દ વગર ચુકવણી કરી. પછી હાથ ધોઈને ફરી કોરિડોરમાં આવી તો નિવેદ દરવાજાની ચીરમાંથી એને જ શોધતો હતો.

રાત ચડી. કાકી આવી, ફુસફુસાટ આવી, પ્લાસ્ટિકની બેન્ચો પર સંબંધોની ગોઠવણ આવી. “આ બાજુ વડીલો બેસે,” કાકીએ હાથથી ઈશારો કર્યો. મૈત્રી માટે દરવાજા સામેની ઠંડી દિવાલ પાસે જગ્યા રાખાઈ—જ્યાંથી જરૂર પડે તો દોડીને કામ થાય, પણ ભીતરનું કોઈ વર્તુળ એને ન મળે. તેણે નીચે મૂકેલો ટિફિન ખોલ્યો નહીં; શાકની હળવી વાસ ઠંડી થઈને સ્ટીલના ડબ્બામાં બંધ પડી રહી. જ્યારે નર્સે કહ્યું, “પેશન્ટને ઊલટી થઈ છે, કોઈ કપડું?” ત્યારે હેમાંગીભાભીએ ચોંકીને મૈત્રી તરફ જોયું. મૈત્રીએ પોતાનો રૂમાલ અને વધારાની દુપટ્ટાની ધાર કાઢી, પાણી લાવી, અને નર્સ સાથે અંદર ગઈ.

નિવેદ પથારીના છેડે પસીનામાં ભીનો પડ્યો હતો, આંખોમાં ચીડ અને શરમ ભેગાં. કોટની બટનો તૂટી ગયેલી, ટી-શર્ટ પર ડાઘ. મૈત્રીએ બીજાને બોલાવ્યા વગર ભીનું કપડું ફેરવ્યું, ગળા પાસે અટવાતું કાપડ ઢીલું કર્યું, અને પલંગની પડદાની આડમાં ઊભી રહી. “અહીં જો,” તેણે ધીમેથી કહ્યું, “શ્વાસ ધીમો.” નિવેદનો હાથ ઊંચકાયો અને સીધો એની કાળાઈ પકડી બેઠો. દરવાજા બહારથી હેમાંગીભાભીનો અવાજ આવ્યો, “બધું થયું? બહાર આવ. નર્સ છે ને.” પણ નિવેદે પકડ ન છોડી. એ જ પહેલી નાની, સ્પષ્ટ છૂટ હતી—આ બધાના વચ્ચે તે જે પહેલો માણસ શોધે, તે મૈત્રી હતી.

સવાર સુધી મૈત્રી દોડતી રહી—દવા, ચા, ફોર્મ, ટેસ્ટ માટે સ્લિપ, અને ક્યારેક માત્ર કોરિડોરમાં ઊભી રહીને લોકોની નજર અટકાવવી. હેમાંગીભાભી દરેકને સમજાવતાં હતાં, “પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે, એટલે આવી ગઈ છે. આજકાલ છોકરાં-છોકરીઓ મિત્ર તો હોય જ.” વાક્ય સાંભળવામાં બચાવ જેવું, અંદરથી કાપી નાખે એવું. જાણે નજીક છે એટલું સ્વીકારવું પડે, પણ સ્થાને નહીં. જ્યારે કાકી ઘરે જતા પહેલાં બોલ્યાં, “રાત તો હેમાંગીના ભાઈના ઘેર રહી જજે,” ત્યારે હેમાંગીભાભીએ તરત કટ કરી દીધું, “એની શું જરૂર? મૈત્રીએ તો હવે પોતાની રીતે જવું.”

ડિસ્ચાર્જનો સમય આવ્યો ત્યારે સાચું ઘા ખુલ્યું. ડૉક્ટરે બે દિવસ આરામ, ચક્કર માટે ધ્યાન, સીડીઓ ઓછી ચઢવા કહ્યું. નિવેદનું પોતાનું ભાડાનું રૂમ નવરંગપુરાની જૂની સોસાયટીમાં હતું—ત્રીજા માળે, પણ ઓફિસ અને કોલેજ બંને વચ્ચે સુગમ. મૈત્રીના પીજીનો માલિક ગઈ કાલે જ ફોન પર ચેતવી ચૂક્યો હતો: સમયસર ભાડું નહીં તો દરવાજો બંધ. એણે આ રાત ક્લિનિકમાં કાઢી, પછી સીધું શિફ્ટમાં જવું હતું. છતાં હેમાંગીભાભીએ ટેક્સીની ગોઠવણ કરતાં કહ્યું, “નિવેદ અમારા સાથે જ જશે. રૂમમાં એકલો રહી શકે નહીં. અને મૈત્રી, તું હવે ઘરે જા. આટલો સમય રહી એ બહુ થયું.”

“મારું ઘર?” મૈત્રીના હોઠ સુધી આવ્યું, પણ તે બોલી નહીં. તેની પાસે અત્યારે કોઈ સ્વચ્છ જગ્યા નહોતી—પીજીમાં કુલુપ પડે તો બસસ્ટેન્ડ, ઓફિસનો વિરામખંડ, કે કોઈ સખીનો સંકોચેલો ફોન. હેમાંગીભાભીએ જાણે એ સવાલ સાંભળ્યો જ નહીં. ફાઇલ, દવા, પાણીની બોટલ બધું મૈત્રીના હાથમાંથી લીધું; પછી કાકીને બેસાડતાં જે રીતે ખાલી ખુરશી પાછળ સરકાવી દે, તેવી રીતે બોલ્યાં, “બસ, હવે અમે sambhāḷī લઈશું.”

ટેક્સી નીચે આવી. નિવેદ ધીમે ચાલતો હતો, પણ જિદ્દથી. સીડીઓના વળાંકે એનો ચહેરો પીળો પડી ગયો. “હું ચાલું છું,” એ બોલ્યો, અને એ જ પળે એની કમર વાંકી થઈ. ઊલટીનો ઝટકો આવ્યો. હેમાંગીભાભી એક પગ પાછળ હટ્યાં, “અરે, અરે, લોકો સામે—” શબ્દ પૂરું થાય તે પહેલાં મૈત્રી આગળ ઘુસી ગઈ. તેણે નિવેદનો છાતી આગળથી પકડીને દીવાલ તરફ વાળ્યો, પોતાની દુપટ્ટાની અંદરની સાફ ધારથી મોં ઢાંક્યું, બીજી હાથે પાણીની બોટલ ખોલી. વોર્ડ બોય રમેશે મોપ લાવ્યો ત્યાં સુધી મૈત્રી એના આગળ ઢાલની જેમ ઊભી રહી, જેથી રાહ જોતા લોકોનો સીધો નજરિયો બંધ થઈ જાય.

નિવેદનું આખું શરીર કંપતું હતું; અપમાનથી એની આંખો ઊંચી થતી ન હતી. મૈત્રીએ કાન પાસે કહ્યું, “મને જો. નીચે નહીં.” તેણે ભીનું મોં સાફ કર્યું, ગંદો કપડો પોતાની પ્લાસ્ટિકની થેલીમાં દબાવ્યો, અને એનો હાથ ફરી પોતાની ખભા પર ચડાવ્યો. આ વખતે નિવેદે હેમાંગીભાભી તરફ જોવાને બદલે સીધું કહ્યું, “મૈત્રી, ધીમે લઈ જા.” નબળા અવાજમાં પણ પસંદગી સ્પષ્ટ હતી. હેમાંગીભાભીના ચહેરા પર ક્ષણભર માટે ગુસ્સો અને અવિશ્વાસ ભેગા થઈ આવ્યા; છતાં તેઓ આગળ વધીને માર્ગ બતાવતાં રહ્યાં, કારણ કે ચાવી, વાહન, મોટાઓ સામેનો દેખાવ—બધું હજી એમની પાસે હતું.

નવરંગપુરાની સોસાયટીમાં પહોંચતાં સાંજ ગાઢ થઈ રહી હતી. નીચે પાનની દુકાન, ઉપર સાંકડી સીડીઓ, અને ગેલેરીમાં ટ્યુબલાઇટનો પીળો આળસુ પ્રકાશ. મૈત્રી પાછળ સરકી રહી—દવા અને ઠંડો પડેલો ટિફિન હાથમાં. ત્રીજા માળે પહોંચી હેમાંગીભાભી અચાનક અટક્યાં. દરવાજા પાસે એક મધ્યવયસ્ક સ્ત્રી અને એમનો દીકરો ઊભો હતો; સ્ત્રીના હાથમાં પુષ્પછાપ થેલો, દીકરાના માથે ઑઇલથી ચોપડેલા વાળ. “આ જ છે વૃંદાકાકીનો ભાણેજ,” હેમાંગીભાભીએ નિવેદને ઝડપી રીતે કહ્યું, “બે દિવસ એમના ઘરે નીચેનો ખાલી રૂમ છે. સંસ્કારી લોકો છે. ભોજન પણ મળશે. અહીં ઉપર કોણ રહેવાનું? અને...” એમણે નજર મૈત્રી પર ફેંકી, “વાતો પણ ન થાય.”

આ ‘સંસ્કારી’ શબ્દે કોરિડોર કરતાં ઊંડો ધક્કો માર્યો. ઉપયોગી હો ત્યાં સુધી નજીક, અને રહેવાનું થાય તો અચાનક અયોગ્ય. નિવેદ દરવાજાના ફાટક પાસે થંભી ગયો. ચક્કર હજી ઉતર્યાં નહોતાં; તાળું ખોલવા માટે ચાવી એની જીન્સની ખિસ્સામાંથી બહાર કાઢતાં હાથ ધ્રૂજી રહ્યો હતો. હેમાંગીભાભીએ તરત ચાવી ખેંચવા હાથ વધાર્યો. “હું ખોલું? અંદરથી કપડાં લઈ લઈએ, પછી નીચે જઈએ.”

મૈત્રીએ એક પગ પાછળ લીધો. આ એની ઓળખાયેલી હરકત હતી—કોઈ દરવાજા આગળ પોતે જ સરકી જવી, જેવું કે એને કદી અંદર માગ્યું જ ન હોય. પણ નિવેદે ચાવી છોડીને નહીં. તે દીવાલને અડકી ઊભો રહ્યો, શ્વાસ ખેચ્યો, અને સીધું મૈત્રીને જોયું. એ નજરમાં પહેલી વાર ન મદદ માંગવાની બેચેની હતી, ન પરિવાર સામેની ગોઠવણી; માત્ર થાક અને એક કડક સમજ—આખી રાત કોને એની ગંદકી, પસીનો, ભય, બેઇજ્જતી બધું ઉપાડ્યું.

“મૈત્રી,” એ બોલ્યો, “તું જ ખોલ.”

ગેલેરીમાં પંખાનો ખડખડાટ ચાલી રહ્યો હતો. હેમાંગીભાભી તરત ચીસ કાપે એમ આગળ વધ્યાં, “નિવેદ, શું બોલે છે? પાડોશી સાંભળશે. નીચે તૈયાર વ્યવસ્થા છે. આ રીતે—”

“આ રીતે શું?” અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ પહેલી વાર એમના વાક્યમાં એ અટક્યો નહીં. “ક્લિનિકમાં ફોર્મ કોણે ભર્યાં? પૈસા કોણે આપ્યા? ઊલટી વખતે કોણે ઢાંક્યો? હવે રૂમમાં પ્રવેશવાની વારે એ બહાર?”

મધ્યવયસ્ક સ્ત્રીની આંખો એક પળ માટે મૈત્રી તરફ સરકી. કોઈ જાહેર ન્યાય થયો નહીં; ફક્ત ગેલેરીમાં ઊભેલા લોકો હવે સાચું ગોઠવણ જોઈ રહ્યા હતાં. હેમાંગીભાભીએ અવાજ દબાવ્યો, “અમે તારું ભલું જ વિચારીયે છીએ. છોકરીની પણ ઇજ્જત—”

નિવેદે ચાવી મૈત્રીની હથેળીમાં મૂકી દીધી. “એની ઇજ્જત મેં ઘણાં સમયથી ઉછીની રાખી છે,” એ ધીમેથી બોલ્યો, “હવે દરવાજો એના હાથથી જ ખુલશે.”

મૈત્રીના હાથમાં ધાતુ ઠંડી લાગી. પળભર માટે એને ખરેખર સમજાયું નહીં કે ચાવી વાળી દેવી કે પાછી આપી દેવી. હેમાંગીભાભીનો શ્વાસ તીખો બનતો હતો; નીચેના ઘરમાં તૈયાર રાખેલા ‘સારાં’ લોકોને રાહ લાગતી હશે. પણ હવે ગેલેરીનો સૌથી કિંમતી અધિકાર—આ દરવાજાનો—એની હથેળીમાં હતો. તેણે તાળામાં ચાવી નાખી. જૂનું તાળું પહેલી વાર અટક્યું, પછી ઘસાઈને ફરી વળ્યું. ક્લિક.

દરવાજો ખૂલ્લો થયો તો અંદર નાનું, સાફસૂથરું એક રૂમ દેખાયું—એક બાજુ સમારેલી પથારી, ગાદી પર ખેંચેલી સસ્તી પણ સીધી ચાદર; લોખંડના સ્ટૅન્ડ પર સુકાવા મૂકેલો એક કપ; ખિડકી પાસે પાણીની કુંડી; અને કોણે ચાર્જર વળગેલું. કોઈ ઉતાવળમાં છોડેલું ગોટાળું નહીં—રહેવાનું મન રાખીને જાળવેલું સ્થાન. મૈત્રી થ્રેશોલ્ડ પર જ અટકી ગઈ.

નિવેદે એક હાથ દરવાજાની કડી પર રાખ્યો, બીજો દીવાલ પર. ચક્કર હજી હતું, છતાં તે સીધો ઊભો રહ્યો. “અંદર જા પહેલા,” તેણે કહ્યું.

“નિવેદ—” હેમાંગીભાભી હવે વિનંતિ અને ધમકી વચ્ચે અટવાઈ ગયાં, “પછી શું સમજાવશું? કાકી પાસે શું કહેશું?”

“જે કહેશો એ તમારું,” એ બોલ્યો. “હું નીચે નહીં જાઉં. અને મૈત્રી ક્યાં જાય એનો નિર્ણય તમે હવે નહીં કરો.”

આ વાક્ય બાદ કોઈ મોટો દ્રશ્ય થયો નહીં. ન પડોશીઓએ ટિપ્પણી કરી, ન મધ્યવયસ્ક સ્ત્રીએ ઉપદેશ. ફક્ત ગેલેરીમાં ઊભેલી ગોઠવણ તૂટી ગઈ. મૈત્રીએ અંદર પગ મૂક્યો. તેની ચપ્પલની ધૂળ ચોખ્ખા ફ્લોર પર નાની રેખા જેવી રહી. નિવેદ એની પાછળ આવ્યો, દરવાજો સંપૂર્ણ બંધ નહીં કર્યો—અડધો ખેંચીને રાખ્યો, જાણે બહારની હવામાંથી પોતાને છુપાવતો નહીં, પણ અંદરનું સ્થાન પાછું સોંપતો. પછી તેણે મૈત્રીના હાથમાંથી ઠંડો ટિફિન લીધો, ટેબલ પર રાખ્યો, અને પોતે પથારીના છેડે બેસી ગયો. એક ક્ષણ માટે એની આંખો બંધ થઈ, પછી ખૂલતાં એણે જગ્યા બતાવી—પલંગની બાજુનો ખાલી ભાગ, કોઈ ઉછીની દયા તરીકે નહીં, સાથે રોકાવાની સીધી જગ્યા તરીકે.

મૈત્રીએ દરવાજાની અંદરથી કુંડી ચડાવી નહીં. તેણે ફક્ત અંદરથી કડી હળવે ધકેલી, જેટલીથી બહારનો અવાજ મુંદાઈ જાય. પછી ટિફિન ખોલવા જતી હતી, પણ નિવેદે માથું હલાવ્યું, “પહેલા બેસ.” એ અવાજમાં આદેશ નહોતો; અંદર રહેવાની પરવાનગી હતી. મૈત્રી પથારીની ધારે બેસી. આખા દિવસની શિફ્ટ, કોરિડોરની દોડધામ, સીડીઓનો ભાર—બધું અચાનક શરીરમાંથી તૂટી પડ્યું. નિવેદે પાણીનો ગ્લાસ ભર્યો, એની તરફ લંબાવ્યો, અને બીજી બાજુનો નાનો ટેબલ લેમ્પ ચાલુ કર્યો.

પથારી સમારેલી જ રહી. ઠંડો પડેલો ભોજનનો ડબ્બો ટેબલ પર સરકાવી મૂકાયેલો હતો. પીળું દીવટું સાવ તૈયાર અંદરખાને શાંત પ્રકાશ પાથરતું રહ્યું, અને દરવાજાની અંદરની દીવાલ પર બે થાકેલી છાયાઓ એક જ રૂમમાં અટકેલી રહી.