એ ઓરડો મારી રાહ જોતો હતો

“એ થેલો અહિયાં ખોલવાની તારી શું જરૂર હતી?” હીરેનભાઈએ મીરાના હાથમાંથી દવાઓની કાગળવાળી પોટલી લગભગ ખેંચી જ લીધી. પાતળી કાગળની ખખડાટ હોસ્પિટલના કોરિડોરના સતત ગુંજનમાં પણ કટારી જેવી વાગી. મીરા સ્ટીલની બેન્ચની બાજુએ નમીને ફોરમબેન માટે ડૉક્ટરે લખેલી ઇન્જેક્શનની સ્લીપ, કૅશલેસ ન ચાલે તો રાખેલા નોટોનું કવર, અને ઠંડી પડી ગયેલો ભોજનનો ડબ્બો જુદા રાખી રહી હતી. સવારેથી દોડધામમાં તેના કુર્તાના હાથા કડક વળી ગયા હતા, ખભા નીચે ઉતરી ગયા હતા. “હું ફક્ત બિલ અને દવા અલગ કરી રહી હતી,” એણે શાંત રહીને કહ્યું, “રાત્રે ફરી કાઉન્ટર બંધ થઈ જાય તો—”

“અમને ખબર છે,” હીરેનભાઈએ કટકી. “બહારની છોકરીઓને બધું સંભાળવાનું બહુ શોખ હોય છે.”

બહારની. શબ્દ જાણે કોરિડોરના ટ્યુબલાઇટના ભણભણાટમાં ચોંટ્યો. ફોરમબેનની માસી એક નજર મીરા પર કરી ને તરત જ આંખ ફેરવી ગઈ, જાણે દવા નહીં, મર્યાદા ખોટી જગ્યાએ મૂકી હોય.

મીરાએ જવાબ આપ્યો નહીં. તેણે કવર ફરી સમાર્યું, સ્લીપ ઉપર દર્દીની ફાઇલ મૂકી, અને ડબ્બો બેન્ચ નીચે સરકાવી દીધો કે કોઈના પગમાં ન આવે. પછી ઊભી થઈને નર્સ ડેસ્ક પર ગઈ. “ફોરમબેનના વોર્ડમાં ગરમ પાણી મળશે?” તેણે પૂછ્યું. નર્સે થાકી આંખે જોયું, માથું હલાવ્યું. મીરા થર્મોસ લઈને ફરી દોડતી થઈ. અપમાન પછી પણ કામ અટકાવવું એને આવડતું નહોતું.

જયે આ બધું પાંચ પગલાં દૂરથી જોયું. રાતભર જાગ્યાની લાલી આંખમાં હતી, દાઢી વધી આવી હતી. તે કંઈ બોલ્યો નહીં; સીધો મીરા પાસે આવીને થર્મોસ તેના હાથમાંથી લઈને બોલ્યો, “તું બેસ. હું પાણી ભરી લઉં.” મીરાએ ‘રહવા દો’ કહે તે પહેલાં તેણે બેન્ચ પરનો ઠંડો ડબ્બો ઉંચકી એની બાજુમાં મૂકી દીધો. “આ ખાઈ લે. ખાલી પેટે ચક્કર આવશે.” પછી હીરેનભાઈ તરફ વળ્યો પણ નજર ટાળી ન. “દવાના કાગળ મીરા પાસે જ રહેવા દો. એને ખબર છે કયું શું છે.”

એ નાનું હતું, પણ બધાના સામે કહેવાયું હતું. મીરાએ પહેલી વાર બેન્ચના ખૂણે નહીં, સરખી વચ્ચે બેસીને ડબ્બો ખોલ્યો. ડબ્બામાં સવારના થેપલા હવે ચીકણા-ઠંડા હતા. છતાં એના અંદર કંઈક થોડું ગરમ થયું.

ફોરમબેનને સાંજે ઑપરેશન માટે અંદર લઈ ગયા. કોરિડોર લાંબો થયો, ગુંજન વધુ સ્પષ્ટ. માસી થાકીને જપમાળા ફેરવતી બેઠી. હીરેનભાઈ ફોન પર ખર્ચની વાત કરે, પણ પૈસા ક્યાં નાખવા એ વખતે હંમેશા મીરાને બોલાવે: “એ કાઉન્ટર પર પૂછ, ડિસ્કાઉન્ટ છે કે નહીં.” “એટીએમમાંથી કેટલું ઉપડે?” “ફાર્મસીમાં કઈ કંપની સસ્તી પડે?” કામ બધું એની પાસે, માન ક્યાંય નહીં. મીરા સેવા ક્ષેત્રની એક નીચી પગારવાળી નોકરી કરતી; અમદાવાદના વસ્ત્રાપુરથી એલિસબ્રિજ સુધી બસ-મેટ્રો બદલીને ફરી સાંજે કૉલ સેન્ટરના ફ્લોર પર ઊભું રહેવું પડે. આજે શિફ્ટ છોડીને આવી હતી. છતાં અહીં એનું નામ બોલાતું કામ માટે જ.

જય વારંવાર એ ગેરસમાનતા પર નાનકડી ખાંચો પાડતો રહ્યો. એક વાર માસીએ મીરાને કહ્યું, “બેટા, બહાર ઊભી રહેજે, અંદર સગાં જ જાય.” જયે તરત જ વોર્ડબોયને કહ્યું, “એ મારી સાથે છે. ફાઇલ અને દવા એની પાસે છે.” એમ કહીને અંદર જવાના દરવાજા પાસે મીરા માટે જગ્યા રોકી રાખી. બીજી વાર હીરેનભાઈએ પૈસાવાળું કવર પોતાની પેન્ટની ખિસ્સામાં ઠાલવ્યું અને મીરાને માત્ર દોડધામ માટે રાખવા માગ્યું; જયે કવર પાછું કાઢી મીરાની હાથમાં આપ્યું. “તારા પાસેજ રહે. ત્રણ વાર હું ખોવી બેઠો છું.” આ વખતે હીરેનભાઈના હોઠ વાંકા થયા, પણ તેમણે કવર પાછું માંગ્યું નહીં.

રાત્રે દસ વાગ્યે ડૉક્ટરે વધુ બે યુનિટ લોહી માગ્યું. બ્લડ બેંક સુધી દોડધામમાં માસી રડી પડી. હીરેનભાઈનું ધ્યાન પહેલાંથી જ સગાં-સંબંધીઓને મેસેજ કરવા, કોણે કેટલું આપ્યું એની ગણતરી રાખવા. મીરા સીડીઓ ઉતરી રહી હતી ત્યારે ભૂખ, ઊંઘ અને દબાણે પગ લથડ્યો. હાથમાંથી સ્લીપ નીચે પડી. તરત જ હીરેનભાઈનો કઠોર અવાજ આવ્યો, “અરે, સમાળી ન શકતી હોય તો છોડ! બધું કામ લેવા કોણે કહ્યું હતું?”

આ વખતે જય અટક્યો નહીં. ભીડમાં જ તેણે આગળ વધી મીરાનો કોણો પકડી સીધી ઊભી રાખી, પછી પડેલી સ્લીપ પોતે ઉઠાવી. “બસ.” તેની વાણી નીચી હતી, પણ દાંત વચ્ચે દબાયેલી. “હવે મીરા એકલી ક્યાંય નહિ દોડે.” તેણે બ્લડ બેંકનો ટોકન મીરાના હાથમાંથી લઈને પોતાનાં વૉલેટમાં સરકાવ્યો. “તું ઉપર જા. માસીને બેસાડ. પાણી પિવડાવ.” હીરેનભાઈએ તરત વિરોધ કર્યો, “જય, બધાં કામમાં આટલી ઢીલ રાખીશ તો—”

“ઢીલ?” જયે પહેલી વાર સીધી આંખ મિલાવી. “જે રાત્રિથી ઊભી છે, જે દવા, બિલ, ખાવું, ફોર્મ બધું કરી રહી છે, એને તું ઢીલ કહે છે? હવે એ મારી બાજુએ રહેશે.” તેણે મીરાને આગળ કરી લિફ્ટ તરફ લઈ ગયો. એ ચાલતું નાનું ખસેડવું હતું, પણ એટલું જ પૂરતું કે કોણ ક્યાં ઊભું રહે એ બદલાઈ ગયું. માસીએ ચુપચાપ બેન્ચ પર પોતાનો થેલો ખસેડીને મીરા માટે જગ્યા બનાવી.

ફોરમબેનને ભાન આવતાં મધરાત વટી ગઈ. અંદરનો ભય થોડો ઢીલો પડ્યો, બહારનો હિસાબ કઠોર બન્યો. હોસ્પિટલની કૅન્ટીન બંધ. પાર્કિંગમાંથી બાઈક કાઢવી કે કૅબ બોલાવવી, કોણ ક્યાં જશે—અચાનક બધું મીરા પર આવી અટક્યું. કારણ સરળ પણ ગંદું હતું: તેની ભાડાની પેઇંગ ગેસ્ટ વસ્તીમાં ગેટ અઢી વાગ્યા પછી બંધ થઈ જતો. એની પાસે પોતાની કી નહોતી; ઘરવાળી ફોન ઉઠાવે તો સારું. નહીં તો બાજુની સીડીઓમાં બેસી સવાર થવા રાહ જોવી. અમદાવાદની રાત્રે એ રસ્તો કોઈ બહાદુરી નહોતો, ફક્ત બેકાદી હતી.

હીરેનભાઈને ખબર હતી. એટલે જ તેઓ વધુ ઠંડા થયા. “હવે ઑપરેશન પૂરું. તું ઘરે જા,” તેમણે મીરાને કહ્યું. “અહીં આગળ સગાં લોકો રહી જશે.”

મીરાએ થાકેલી આંખે જોયું. “હમણાં જાઉં તો મારો ગેટ—”

“તો કોઈ સ્ત્રી સંબંધીએ મૂકી આવશે.” હીરેનભાઈએ માસી તરફ અડધી નજર કરી; માસી સ્પષ્ટ ગભરાઈ ગઈ. “અથવા ઓટો લઈને જા. એક રાતની વાત છે. અહિયાં ઘરની અંદર શા માટે લાવવી? લોકો શું બોલશે? પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે, એટલાથી લગ્ન થઈ ગયા ગણાય નહીં.”

વાક્ય સાવ ધીમે બોલાયું, પણ ગંદકી એમ જ વધુ દેખાય. ઉપયોગ થાય ત્યાં સુધી મીરા જરૂરી, હવે દરવાજા સુધી પણ અધિકાર નહીં. જય શાંત રહ્યો. એ શાંતિ મીરાને વધુ ડરાવી ગઈ. કેટલાંક પુરુષો ઝઘડો ટાળવા માટે ચૂપ રહે; પછી અડધી રાહત આપે—ગાડીમાં મૂકી દે, ગેટ સુધી પહોંચાડી દે—અને છોકરી ફરી એકલી.

મીરાએ પોતાની પીઠ સીધી કરી. “મારે ભીખમાં મૂકાવી આવવું નથી,” એણે કહ્યું. “હું કૅબ લઈ લઈશ.” એની પાસે એટલા પૈસા નહોતા. પણ હીરેનભાઈના માપેલા ઉપકાર કરતાં ખાલી થેલો સારો.

જયે તેની તરફ જોયું. હવે પહેલી વાર બંને વચ્ચે હોસ્પિટલનું બધું શોર થોડું પાછળ ખસ્યું. “તારી બેગ ક્યાં છે?”

“બેન્ચ નીચે.”

“અને પેઇંગ ગેસ્ટની કી?”

“મારી પાસે ક્યાંથી આવે.”

હીરેનભાઈ તરત બોલ્યા, “અરે, બે દિવસ માટે વારેવારે આવી ગઈ એટલે ઘર ખોલી આપવું? આવતી કાલે લોકો પૂછશે તો શું કહેશું? તાત્કાલિક મદદ કરી, બસ. હદ હોવી જોઈએ.”

ત્યારે જયે પોતાની પેન્ટની ખિસ્સામાંથી ચાવીઓનો છલ્લો કાઢ્યો. ઘરાની મુખ્ય ચાવી, ઉપરના ગ્રિલની, અને નાની ચપટી સાઇડ દરવાજાની. તેણે એક ક્ષણ પણ સમજાવ્યું નહીં. છલ્લામાંથી નાની ચાવી કાઢી મીરાની હથેળીમાં મૂકી. ધાતુ ઠંડી હતી, પણ નિશ્ચય ગરમ. “આ સાઇડ દરવાજાની છે. મણિનગરના ઘરની.” હીરેનભાઈ હબકીને આગળ વધ્યા, “જય!”

જયે બીજી ચાવી પોતાની પાસે રાખી, પણ છલ્લો પાછો ખિસ્સામાં નાખ્યો નહીં. “રસોડા બાજુની ગેલેરીથી સીધી અંદર આવે છે. ઉપરનો મોટો કૂંડો વાગતો નથી. બાઈક હું લઈ જાઉં છું. તું મારી પાછળ નહીં આવતી; સીધી કૅબમાં બેસ. હું આગળ જઈને દરવાજો ખોલીને લાઇટ ચાલુ રાખીશ.” એની આંખ એક પળ માટે મીરા પર અટકી. “અને કાલે પણ જો અહીંથી મોડું થાય તો એ જ ચાવીથી અંદર આવજે. દરવાજા પર ઊભી નહીં રહેતી.”

હીરેનભાઈનો અવાજ હવે ગુસ્સા કરતાં વધારે ગભરાયેલો હતો. “આ બહુ થઈ ગયું. ઘરમાં માસી છે, પડોશી છે—”

“હા,” જયે કડક રીતે કહ્યું, “એટલે જ એને બહાર મોકલતો નથી.” તેણે મીરાના હાથને ચાવી બંધ થાય એમ આંગળીઓથી વાળી દીધી. આ સ્પર્શમાં પ્રેમનો દેખાવો ન હતો; બિનજરૂરી સાહસ પણ ન હતું. આ સીધો નિર્ણય હતો—અંદરનો માર્ગ હવે વારંવારનો.

હોસ્પિટલની બહાર ડિસેમ્બરનો પાતળો ઠંડો પવન હતો. કૅબના કાચમાંથી અમદાવાદની મધરાત જુદી લાગતી: બંધ સ્ટોલ, દૂધિયાં લાઇટવાળા ચોરાયા, મેટ્રોના થાંભલા નીચે અધવચ્ચે સૂતા કૂતરા. મીરાની હથેળીમાં ચાવી દબાતી રહી. તે ચાવીનો ખાંચો ચામડીમાં બેસતો હતો, જાણે શબ્દ વગરનું વાક્ય.

મણિનગરની સોસાયટી જૂની હતી; નીચે પાર્કિંગમાં અડધા શટરવાળી દુકાનો, ઉપર ગેલેરીઓમાં સુકાં કપડાં રાત્રે પણ લટકતાં. કૅબ વળી ત્યારે સાઇડ ગેટની પીળી લાઇટ ખરેખર ચાલુ હતી. લોખંડનો ગ્રીલ અધખુલ્લો. જયે કહ્યું હતું તેમ. મીરા ઉતરી. ગલી સૂની હતી, પણ પહેલી વાર ડર ખભા પર એકલો નહોતો.

ઉપરથી હીરેનભાઈનો અવાજ હજુ આવતો હતો. “આ રીતે નહીં ચાલે,” તેઓ અંદર હોલમાં કોઈને દબાવીને કહી રહ્યા હતા, “સાંભળે છે સોસાયટી. તાત્કાલિક માટે રોકીએ, પણ—”

મીરા સીડી ચઢીને ગેલેરી સુધી પહોંચી ત્યારે હીરેનભાઈ જ દરવાજા પાસે ઉભા મળ્યા. તેમણે અવાજ ધીમો કર્યો, પણ શરીરથી રસ્તો અડધો રોકી દીધો. “જુએ, ગેરસમજ ના થાય. આજે રાત માટે અંદર બેસી જજે. સવાર થતાં નીકળી જજે. આને કાયમી ના સમજતી.”

આ જ તે અડધું ઉપકાર હતું જે માણસ પોતાનું મોઢું પણ બચાવે અને બીજાને ફરી નમાવે. મીરાનો શ્વાસ એક ક્ષણ અટક્યો. હાથમાં ચાવી હતી, છતાં માણસ દરવાજા બની ઊભો.

પાછળથી જય આવ્યો. કદાચ બાઈક પાર્ક કરીને, કદાચ આ વાક્ય પૂરું સાંભળીને. તેણે હીરેનભાઈને હાથથી ખસેડ્યા નહીં; ફક્ત સીધો અંદર ગયો, શૂ-રેક ઉપર પડેલું નાનું લાકડાનું ચાવીઓવાળું કુંડાળું નીચે ઉતાર્યું, અને તેની બાજુના ખાલી ખાંચામાં જગ્યા સાફ કરી. ત્યાં પહેલેથી સમાચારપત્રનો ચૂંદો, એક જૂનું બિલ અને રબરબૅન્ડ હતો. તેણે બધું એક તરફ કર્યું. પછી મીરા સામે આવીને કહ્યું, “પહેલા તું અંદર આવ.”

હીરેનભાઈ ફરી બોલવા ગયા, “જય, વાત સમજ—”

“સમજી ગયો.” જયે આ વખતે મુખ્ય દરવાજો પૂરો ખોલી દીધો. અંદર હોલનો પંખો ધીમો ગૂંજતો, રસોડામાં સ્ટીલના વાસણની સુગંધ, અને ફોરમબેન માટે બનાવેલો ખીચડો હજી ચુલ્હા પાસે ઢાંકેલો. “આજ માટે નહીં. જયારે રાત મોડે થાય, જયારે હોસ્પિટલમાંથી સીધી આવવું પડે, જયારે પોતાને ઊભું રાખવું મુશ્કેલ પડે—ત્યારે આ દરવાજો એની માટે બંધ નહીં રહે.” તેણે પોતાનો ફોન કાઢ્યો, સાઇડ ગેટના લોકનો ફોટો ખોલ્યો, પછી મીરાની હથેળીમાં ચાવી ફરી દબાવી. “આ રાખ. પરત ના આપતી.”

કોઈ જાહેરાત ન હતી. માસી રસોડાના મોખરે ઉભી રહી ગઈ; પડોશની બારી બંધ થવાનો અવાજ આવ્યો. હીરેનભાઈનું ચહેરું તંગ થઈ ગયું, પણ દરવાજો હવે તેમના હાથમાં રહ્યો નહોતો.

મીરાએ પહેલાં પોતાનો થેલો અંદર મૂક્યો. પછી જમણી ચંપલ ઉતારી, થોડીક અંદર સરકી, અને અટકી નહીં. જય બાજુએ થયો. રસ્તો આખો ખુલ્લો હતો. હોલ પાર કરી એણે ગેલેરી તરફ નજર કરી; પાછળનું સાઇડ દરવાજું ખરેખર અંદરથી જ ખુલતું હતું, બહાર ઊભા રહેવું પડે એવું નહીં. એ વળી. “મારો ડબ્બો કૅબમાં રહી ગયો હોત તો?” એણે થાકેલી અડધી હાસ્યથી પૂછ્યું.

જયે કહ્યું, “રહ્યો નથી. મેં લાવી દીધો.” પછી માત્ર એટલું જ ઉમેર્યું, “હાથ ધોઈ લે. ખીચડો ગરમ છે.”

મીરાએ જવાબમાં કંઈ મોટું કહ્યું નહીં. “હું આવતી રહીશ તો જ આ ચાવીનો અર્થ રહેશે,” એણે સીધું કહ્યું.

“હા,” જય બોલ્યો, “એટલે જ આપી છે.”

તે પોતાની હથેળી ખોલી, નાની ચાવીને દરવાજા પાસેના લાકડાના કુંડાળાના ખાલી ખાંચામાં એક વાર ટકોરથી બેસાડી, પછી તરત કાઢી પોતાના થેલામાં મૂકી. અંદર ચાલી ગઈ.

દરવાજા બાજુના શેલ્ફમાં એક ખાલી પડખું સાફ કરેલું હતું; ત્યાં એની સ્ટીલની ભોજનપેટી અને નાની ચાવી માટે જગ્યા તૈયાર હતી, માર્ગ ખુલ્લો રહ્યો.