હવે પસંદ કરવો મોડો પડી ગયો
નિયતિએ રસોડાના કાઉન્ટરની કિનારે ભરેલી વાટકીઓ વચ્ચે હાથ ફેલાવીને કુરિયરવાળાનો ખાખી લિફાફો પહેલા જ અટકાવી લીધો. તડકા માટે ચડેલું તેલ ચટક્યું, ગેસ પાસે મૂકી દીધેલો અડધો વળેલો દૂધનો બિલ પવનમાં સરક્યો, અને હોલમાંથી હેમાંગી કાકીનો અવાજ આવ્યો, “કોણ છે? આટલા વેળાએ?”
કુરિયરવાળાએ બારણાંમાંથી અંદર ઝૂકી રજીસ્ટર આગળ ધપાવ્યું. “નિયતિબેન? સહી જોઈએ. મોકલનાર—મીત શાહ.”
પાછળ જમવાના થાળીઓ ગોઠવતી આશાબેનના હાથ એક ક્ષણ અટકી ગયા. બસ એટલી જ વાર. પછી તેમણે જાણે કશું નથી એવું મગની દાળનો વાટકો ટેબલ પર મૂકી દીધો, પણ નજર લિફાફા પર જ અટકી રહી. કુરિયરનું રજીસ્ટર નિયતિએ પકડ્યું ત્યારે તેના અંગૂઠા પાસે જૂનો નીળો શાહીનો ડાઘ દેખાયો—તે જ પેનનો, જેને એ વર્ષો પહેલા ઓફિસના ફોર્મ ભરતી વખતે રોજ વાપરતી. તેણે સહી કરી, લિફાફો પોતાની પાછળ ખેંચી લીધો, અને કુરિયરવાલાએ નિર્લિપ્તપણે કહ્યું, “એમણે ખાસ કહ્યું હતું, હાથમાં જ આપજો.”
“હા, આપી દીધું.” નિયતિએ બારણું બંધ કર્યું, પણ નામ રૂમમાં રહી ગયું.
ડાઇનિંગ ટેબલ પર ચાર લોકો માટે ભાખરી મૂકી હતી; પાંચમી થાળી હજી વાસણપેટીમાં ઊંધેલી જ હતી. કુણાલ, આશાબેનનો ભત્રીજો, પોતાના ફોનમાંથી માથું ઊંચું કરીને હળવાં આશ્ચર્યથી બોલ્યો, “અરે, મીત? એ જ ને કોલેજવાળો? બધાને ખબર હતી તમે બન્નેનું ચાલતું હતું, પણ આખરે તો એણે પોતાના ઘરવાળાંની પસંદગી લઈ લીધી. હવે ફરી શું કામ?”
આશાબેને તરત જ, “બેસીને જમો,” કહ્યું, પણ મોડું થઈ ગયું હતું. હેમાંગી કાકી હોલમાંથી આવી અને ખુરશી ખેંચતાં ખેંચતાં જ ઉમેર્યું, “એ વખતે પણ તું જ વધારે સમજી ગઈ હતી. સામેની બાજુએ તો સીધું કહેલું—છોકરો એમ.બી.એ. કરે છે, આગળ વધશે, તો વધુ ‘સુસંગત’ ઘર જોઈશું. તું તો નોકરીમાં જતી, ઘર અને ઓફિસ બંને sambhalે, એમ માને બેઠી.”
સાંભળતાં સાંભળતાં નિયતિએ લિફાફો વાળ્યો નહીં, ફાડ્યો પણ નહીં. એની બાજુમાં પાડેલો બાકી પડેલો ટિફિનનો ડબ્બો ઠંડો થઈ ગયો હતો; બપોરે સેવા ક્ષેત્રની ઓફિસમાંથી સીધી આવી ત્યારથી એને ખાવાનો વારો જ ન મળ્યો. તેણે ખુરશી ખેંચી, બેઠી નહીં. “કાકી, જમવાનું ઠંડું થાય છે.”
કાકી અટકી નહીં. “હું ખોટું શું કહું છું? તું જ એની આસપાસ ફરી. એના ઘરમાંથી તો તને કદી પહેલી પસંદ ગણ્યા જ નહોતા. એના પપ્પાએ મારી સામે કહ્યું હતું—છોકરાની પોસ્ટ મોટી થશે પછી વાત વિચારીશું. એટલે છોકરીએ સમજવું જોઈએ.”
કુણાલને ગપસપમાં મજા આવી. “હવે એની પોસ્ટ ગઈ લાગે છે, એટલે લિફાફો આવ્યો હશે.”
આશાબેને તીર જેવી નજર નાખી. “કુણાલ, પૂરું.”
નિયતિએ પહેલીવાર લિફાફા પર નજર કરી. મોકલનારનું સરનામું નવરંગપુરાની કોઈ ઓફિસ નહોતું; પાલડીની એક ભાડાની સોસાયટીનું હતું. અંદર કંઈ કઠોર વસ્તુ ખખડાઈ—ચાવી? એની આંગળીઓ કાગળ પર અટકી ગઈ. પહેલો વાંચી શકાય એવો ઇનામ કદાચ એ જ હતો: મીતે પોતે સંપર્ક કરવાની હિંમત નહોતી કરી; કોઈ વસ્તુ મોકલી હતી. મોડું પડેલું, પણ રૂમ સામે ખુલ્લું.
જમવાનું કાચું રહી ગયું. આશાબેને પછીથી રસોડામાં વાસણ ધોતાં ધીમેથી પૂછ્યું, “ખોલશે?”
“હમણાં નહીં.”
“જો આવવાનો હોય તો?”
નિયતિએ ઠંડો ટિફિન ડબ્બો ફ્રિજમાં મૂક્યો. “તો બારણાં સુધી જ.”
સાંજે સોસાયટીના કોરિડોરમાં લાઈટો વહેલી બળી ગઈ. અમદાવાદનો એ જૂનો ફ્લેટ-બ્લોક, જ્યાં ભાડે રહેનારાં લોકોના દરવાજા એકબીજાની આદતો જાણતા થઈ જતાં, ત્યાં અવાજ બહુ દૂર જતો નહોતો. હેમાંગી કાકી ચા લઈને હોલમાં બેઠી હતી, આશાબેન મંદિરેથી આવવાની તૈયારીમાં સાડી બદલી રહી હતી, અને નિયતિએ આખરે લિફાફો ખોલ્યો.
અંદર બે વસ્તુ હતી—નાના કાગળમાં વાળેલી એક ચાવી અને એક ટૂંકું પત્ર. “નિયતિ, વાત કરવી છે. આ ચાવી મેં નવા ફ્લેટ માટે લીધી હતી. તારી પાસે પહેલી આપવી જોઈતી હતી. બહુ મોડું થઈ ગયું છે. આજે આવી રહ્યો છું. એક વાર સાંભળજે.—મીત.”
પત્ર નીચે જ મોબાઈલ કંપ્યો. અજાણ્યા નંબર પરથી સંદેશો: “બેન, હું કૃપા, ઋદ્ધિની બહેન. મીતભાઈ ત્યાં જાય તો સાવધાન. આજે બપોરે પણ એ અમારા ઘરે આવ્યા હતા. ઋદ્ધિએ સ્પષ્ટ ના પાડી દીધી. એ લોકોનું નક્કી થયેલું લગ્ન બંધ થયું છે. પછી એ સતત જૂના સંપર્કો શોધી રહ્યા છે. તમને જાણ હોવી જોઈએ એટલા માટે લખું છું.”
નિયતિએ સંદેશો બે વાર વાંચ્યો. શબ્દોમાં કોઈ નાટક નહોતું, બસ વ્યવહાર હતો. આ વળતર પ્રેમથી નહીં, બીજા દરવાજા બંધ થયા પછી આવ્યું હતું. હોલમાંથી કાકીએ પૂછ્યું, “કોઈનો મેસેજ?”
નિયતિએ ફોન સ્ક્રીન બંધ કરી દીધી. એ જ સમયે ડોરબેલ વાગી.
બારણું ખોલતાં સામે મીત ઉભો હતો—જેટલો ગોઠવેલો તે એક કાળે રહેતો, એટલો નહીં. શર્ટ મોંઘું હતું, પણ કળી ઢીલી પડી હતી; આંખો નીચેની ઊંઘ ખસી ગઈ હતી. કોરિડોરમાં ઉપરની માળેથી પ્રેશર કૂકરની સિટી આવી રહી હતી. મીતે અંદર જોવા પ્રયત્ન કર્યો, પછી અવાજ ધીમો રાખ્યો. “એક મિનિટ મળશે?”
નિયતિ બારણાના પાટિયા વચ્ચે જ ઊભી રહી. “અહીં કહો.”
મીતે કોરિડોરમાં પગ સાવધાનો મૂક્યો, જાણે અંદર આવવાનો અધિકાર હજી ક્યાંક બચેલો હોય. “અંદર બે મિનિટ… આ રીતે નહીં.”
“આ રીતે જ.”
હોલમાંથી હેમાંગી કાકીનો ચમચો કપ સાથે અથડાયો. બધાને ખબર પડે એટલું અંતર હતું, સાંભળાય એટલું નહીં. મીતે ગળો સાફ કર્યો. “હું ખરાબ રીતે ગયો હતો. હું જાણું છું. પણ વાત એટલી સીધી નહોતી.”
નિયતિએ હાથમાં પત્ર અને ચાવીવાળો કાગળ જ રાખ્યો. “સીધી હવે થઈ ગઈ છે.”
એના ચહેરા પર ગૂંચ પડેલી. “તને કોણે શું કહ્યું?”
“જેટલું સમજવા માટે જોઈએ એટલું.”
તે પ્રથમવાર ડગમગ્યો. “ઋદ્ધિએ લખ્યું?” પછી જ સમજી ગયો કે પોતે જ કહી નાખ્યું. કોરિડોરમાં હવા હળવી ઠંડી થઈ હતી, છતાં એની કપાળે પરસેવાનો સૂક્ષ્મ ચમકારો દેખાયો. “હા, ત્યાં વાત તૂટી. પણ હું તારા પાસે એના પછીના વિકલ્પ તરીકે આવ્યો નથી. હું ઘણાં સમયથી—”
“ના.” નિયતિએ ખૂબ શાંત અવાજમાં કાપી નાખ્યું. “ઘણાં સમયથી હોય તો લિફાફો આજે ન આવતો.”
અંદરથી આશાબેન ચાલીને નજીક આવી, પણ હોલની રેખા પાર ન કરી. માત્ર હાજરી. મીતે તેમને જોઈને સાવ નમ્ર ચહેરો ગોઠવ્યો, એ જ જૂનો જાહેર ચહેરો, જે કદી દરેકને ભાવે એવો હતો. “માસી, હું માત્ર વાત—”
આશાબેને સીધું કહ્યું, “બારણાં પર જ કરો.”
તે વાક્યે મીતની પીઠ થોડુંક સીધી થઈ ફરી વળી ગઈ; અંદરનું બેઠકસ્થાન પાછું ખેંચાઈ ગયું. હવે આખી વાત ઊભા ઊભા જ કરવાની હતી.
“નિયતિ,” તે ફરી એની તરફ વળ્યો, “એ વખતે હું ડર્યો હતો. ઘરવાળાં, કામ, પૈસા… બધું એકસાથે હતું. મને લાગતું હતું કે પહેલા સ્થિર થઈ જાઉં, પછી—”
“પછી તને વધુ સારો વિકલ્પ મળ્યો.”
મીતે એક ક્ષણ માટે આંખો મીંચી. “હા. મેં એવું જ કર્યું. બસ એ શબ્દ તારા મોંથી સાંભળવો મુશ્કેલ છે.”
“મારા માટે જીવવો મુશ્કેલ હતો ત્યારે તારા માટે સરળ હતું.”
કોરિડોરના છેડે કોઈ બાળક દોડી ગયું અને તરત જ માની હાકલથી પાછું વળી ગયું. સોસાયટીની સાંજ હમણાં પણ ચાલતી રહી; અહીં જ માત્ર જૂનો હિસાબ ઊભો હતો. મીતે ખિસ્સામાંથી સફેદ જાડો લિફાફો કાઢ્યો. બીજી હાથે ચાવી આગળ ધરી. “હું આ માટે આવ્યો છું. નવાં નહીં—હાલ ભાડાનું છે, પણ પછી ખરીદી લઈશ. નીચે નાની ઓફિસ જગ્યા પણ જોઈ છે. તું પોતાનો કામકાજ શરૂ કરવા માગતી હતી ને? તારા માટે. આ વખતે હું કંઈક સીધું મૂકવા આવ્યો છું. કોઈ વાતો નહીં.”
ચાવી એની આંગળીઓ પર ઝૂલી. લિફાફાના ખૂણે બેંકનો ચિહ્ન હતો. હેમાંગી કાકી હોલની અંદરથી હળવી ઊભી થઈ; કુણાલનો ફોન હવે તેના હાથમાં સ્થિર હતો. બધા સમજી રહ્યા હતા કે શું ધકેલાઈ રહ્યું છે—માફી નહીં, વળતર.
નિયતિએ ચાવી લીધી નહીં. “તને કોણે કહ્યું કે મને હવે તારી પાસેથી ઘર જોઈએ?”
“ઘર નહીં—જગ્યા. સુરક્ષા. જે આપવી જોઈતી હતી…”
“ક્યારે? જ્યારે મારા મેટ્રો અને બસના ફેરા હતા, સવારે ઓફિસ, સાંજે અહીં ઘરની ફરજ, અને તું ફોન પર કહેતો હતો—‘થોડું એડજસ્ટ કર, હજુ સમય નથી’? કે પછી જ્યારે તારા ઘરવાળાં સામે મને ઓળખાણમાં પણ અડધું રાખતો હતો? પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર હતી, પણ તારી બાજુએ હું કદી નામથી ઊભી રહી નહીં. હવે ચાવીથી શું ખૂલે?”
મીતનો હાથ હજી આગળ જ હતો. હવે તેમાં બળ નહોતું, માત્ર વિનંતીનો ભાર હતો. “હું મોડો આવ્યો છું, હા. પણ ખોટું સમજ્યો એને સુધારવા તો—”
“સમજવામાં તું મોડો નથી.” નિયતિનો અવાજ પહેલી વાર થોડો નીચે ઉતર્યો, વધુ કઠોર નહીં, વધુ સ્પષ્ટ. “સમજવા માટે આજનો દિવસ પૂરતો છે. પણ અહીં આવવામાં તું મોડો પડી ગયો.”
એ બોલતાં જ તેણે પોતાના હાથ પાછળ ખેંચી લીધા. લિફાફો તેની હાથમાં જ રહ્યો, ચાવી પણ. કોઈ ધડાકો ન થયો, કોઈ રડવું નહીં; બસ આપ-લે અટકી ગઈ. આ સૌથી ઠંડી અસ્વીકાર હતી—કાગળ બહાર, માણસ બહાર, અંદરની જગ્યા બંધ.
મીતે તૂટતી નમ્રતા સાથે એક પગ આગળ કર્યો. “એક વાર બેસીને— માત્ર દસ મિનિટ. હું ખાલી હાથ નથી આવ્યો.”
“હું પણ ખાલી નથી.” નિયતિએ પોતાની પાછળનો દરવાજાનો પાટિયો થોડોક વધુ ખેંચ્યો. “મેં જે વર્ષો એકલી ઉઠાવ્યાં છે ને, એનું ભાડું તારા લિફાફામાં નહીં આવે. અને જે જીવન હું ઊભું કરી ચૂકી છું, તેમાં તારા મોડા સમજાણાને બેઠકો નથી.”
હેમાંગી કાકીએ પહેલીવાર કંઈક કહેવા મોઢું ખોલ્યું, પણ આશાબેને હાથથી રોકી દીધાં. witness પૂરતો હતો. કોઈને ભાષણની જરૂર નહોતી. કોરિડોરમાં મીતનો આગળ વધેલો હાથ હવે અસંગત દેખાતો હતો—જાણે ખોટા દરવાજા પર ખોટી ડિલિવરી લઈને ઉભો હોય.
“નિયતિ…” એ નામમાં હવે આગ્રહ નહોતો; સસ્તી પડી ગયેલી આશા હતી. “હું તને ઓછું ગણતો હતો. હવે નથી ગણતો.”
“હવે મને એની જરૂર નથી.”
તેણે બારણું પૂરેપૂરું બંધ કર્યું નહીં; પહેલાં એટલું જ કર્યું કે લિફાફો અને ચાવી અંદર આવવાનો રસ્તો તૂટે. પછી સ્પષ્ટ રીતે કહ્યું, “આ પાછું લઈ જા.”
મીતે કંઈક વધુ કહેવા માટે હોઠ હલાવ્યા. નિયતિએ સાંભળ્યું નહીં. તેણે બારણું બંધ કર્યું. બહાર બેલ ફરી વાગી નહીં.
હોલમાં પાછી ફરી ત્યારે ચાની કપમાં ઉપર પાતળી છાલ પડી ગઈ હતી. કુણાલે ફોન નીચે મૂકી દીધો; તેની આંખોમાં પહેલીવાર મજાથી વધુ સંકોચ હતો. હેમાંગી કાકી બોલવા માગતી હતી, પણ શબ્દો માટે યોગ્ય સૂર મળતો ન હતો. આશાબેને માત્ર પૂછ્યું, “ચા ગરમ કરું?”
“રહવા દો.”
નિયતિ હોલની બાજુના સાંકડા માર્ગમાં આવી ઊભી રહી. દિવાલ પાસેની નાની શેલ્ફ પર ચાવીઓ, અડધો વળેલો દવાની પર્ચી અને બપોરનો ભૂલાયેલો ટિફિનનો ચમચો પડ્યો હતો. ફોન ફરી કંપ્યો. સ્ક્રીન પર મીતનું નામ નહીં, નંબર જ હતો. પછી બીજો કંપ. પછી એક ટૂંકો સંદેશ: “કૃપા કરીને એક જવાબ.”
નિયતિએ કપ શેલ્ફ પર મૂકી. ચા હવે સાચે ઠંડી હતી. તેણે ફોન હાથમાં લીધો, સંદેશ ખોલ્યા વગર જ સ્ક્રીન તરફ જોયું, પછી બાજુનો બટન દબાવી દીધો. હોલની અડધી અંધારી રેખામાં કપ બાજુમાં રહ્યો, અને ફોનનો પડદો ધીમે ધીમે કાળો થઈ ગયો.