તેની માફી મને ચૂકી ગઈ

નિયતિએ સ્ટીલની થાળી હાથમાં લઈ જમણના પાથરા પાસે મૂકી ત્યારે મીતની કાકી બોલી ઊઠી, “આ બે થાળીઓ અંદર લઈ જા, બહારના ઓરડામાં મીત આવ્યો છે.” એક ક્ષણમાં નજરો બદલાઈ ગઈ. જે કૂશન પર હમણાં સુધી નિયતિને બેસાડવામાં આવી હતી તે પર માસીએ ચાદર સરકાવી દીધી; જાણે બેઠકો પણ લોહી અને ઓળખાણ જોઈને નક્કી થતી હોય. નિયતિએ થાળીની બાજુમાં પડેલી અડધી વાળેલી દવાખાનાની રસીદ ખીસ્સામાં દબાવી, ગળું કઠણ કર્યું અને અંદર વળી.

આ અમદાવાદનો નવરંગપુરાનો જૂનો મકાન હતો—નીચે દુકાન, ઉપર ભાડે આપેલા રૂમ, પાછળ સાંકડો વરાંડો. બે દિવસ પહેલાં માસાના અંતિમ ક્રિયા પછી ઘરે આવનજાવન બંધ થવું જોઈએ હતું, પણ મૃત્યુ ઘરમાં પણ સંબંધો ચા જેવાં ફરી ઉકળી ઊઠે. નિયતિ ત્રણ મહિના થી અહીં દોડતી હતી—હૉસ્પિટલની પળીઓ, દવાઓના બિલ, રસોડું, મહેમાનો, બધું. સેવા ક્ષેત્રની નોકરીમાંથી રજા કાપી કાપીને આવી હતી. છતાં જે સંબંધને પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એમ વર્ષો સુધી બધા બોલતા રહ્યા, એમાં તેણીનું નામ ક્યારેય પહેલી કતારમાં નહોતું.

બહારના ઓરડામાં મીત સફેદ કુરતા પર ગ્રે જૅકેટ ચડાવીને બેઠો હતો. હાથે ફોન નીચું પકડી રાખેલો; સ્ક્રીનની ઝાંખી રોશની હથેળીમાં ગૂંથાઈ રહી હતી. એની બાજુમાં રાખેલો મોંઘો ફળનો ટોપલો જાણે શોક નહીં, હાજરીનો પુરાવો હતો. નિયતિ થાળીઓ મૂકે એ પહેલાં જ મીતની કાકીએ કહ્યું, “ચા તાજી રેડજે. મીતને ઠંડી ન ગમે.” ત્યાર પછી હાર્દિકને, જે પાછલા ત્રણ દિવસથી રસોડામાં ઊભો હતો, કોઈએ પૂછ્યું પણ નહીં. હાર્દિક જેઠાના મિત્રનો દીકરો, માસાના દહેસંસ્કારથી લઈને લોકો છોડવા સ્ટેશન સુધી બધે દેખાતો હતો; પણ લોહી કરતાં ઓછો ગણી શકાય એવો.

મીતે નજર ઉચકી. “નિયતિ, બે મિનિટ બેસી શકીશ?” અવાજમાં હળવો અધિકાર હતો, પૂછવા કરતાં યાદ અપાવવાનો. જાણે બે વર્ષના મૌન વચ્ચે કોઈ ખાડો જ ન પડ્યો હોય.

“હમણાં કામ છે,” તેણીએ કહ્યું અને વળી ગઈ.

કાકી પાછળથી હસતાં બોલી, “કામ તો કરતી જ રહે છે. તું બોલે છે તો બેસી જ શકે. બધું જ એટલું મન પર લેવાનું નથી.” શબ્દો ભીના નહોતા; તીક્ષ્ણ હતા. નિયતિને પોતાની પીઠ પર જોતાં ચહેરાઓની ગરમી લાગતી હતી. એક જ ક્ષણે એને ફરી એ જ જગ્યાએ ધકેલી દેવામાં આવી—જેમાં એ સગાઈ પહેલાંની છોકરી, ઉપયોગી પણ ગણી ન લેવાતી.

રસોડામાં આવી ત્યારે હાર્દિક ગૅસ ધીમો કરી રહ્યો હતો. બાજુમાં એક ભોજનનો ડબ્બો ખૂલ્યો વગર પડ્યો હતો; સવારે મેટ્રોમાંથી ઉતરી સીધો આવ્યો ત્યારે લઈને આવ્યો હતો. “તું ખાધું?” તેણે પૂછ્યું.

“સમય નથી.” નિયતિએ કપમાં ચા છાની. હાથ કંપતા નહોતા; એને પોતે એની જ નવાઈ લાગી.

હાર્દિકે ડબ્બો આગળ ધકેલ્યો. “મેથીના થેપલા છે. પછી ખજે.” પછી થોડું અટકી, ધીમેથી ઉમેર્યું, “બહાર તારા માટે કોઈ બેઠક નથી રાખી. તો ઊભી રહેવાની જરૂર પણ નથી.”

એ પહેલી નાની રાહત હતી—દયા નહીં, સાચી ઓળખ. નિયતિએ એની તરફ જોયું. હાર્દિકે વધુ કશું કહ્યું નહીં; ફક્ત ચાના ટ્રેની બાજુનો વજનદાર વાસણ દૂર કરી માર્ગ ખાલી કર્યો.

ચા લઈને બહાર આવી ત્યારે મીત ઊભો થઈ ગયો, જાણે ઘરના પુરુષપણે મહેરબાની દેખાડવી હોય. પણ કપ નિયતિના હાથમાંથી લેવા આગળ વધ્યો નહિ. કાકી બોલી, “અહીં મૂકી દે. અને પછી ઉપરની ચાવી હાર્દિક પાસે છે ને? એ નહીં, મીતને આપજે. માસાનું જૂનું સ્ટડીરૂમ ખોલાવવું છે. પેપરો જોવા છે.”

નિયતિએ નજર ઊંચી કરી. સ્ટડીરૂમની ચાવી છેલ્લા અઠવાડિયેથી એની પાસે હતી. માસાએ બીમારીમાં જ એને જ આપેલી—“ફાઈલો ગૂંચાઈ જાય તો કોઈને ના આપતી.” એ રૂમમાં બિલ, નોટબુક, જમીનના દસ્તાવેજ, અને માસાની નાની બચતના કવર હતાં. મીતે બીમારીના આખા મહિનામાં માત્ર બે વીડિયો કોલ કર્યા હતા; ત્યારે પણ બહારથી. હવે એ સીધો ચાવી માગતો હતો, પણ પોતાના મોઢે નહીં—કાકીના માધ્યમથી.

“હમણાં ખોલાવવું નથી,” નિયતિએ સપાટ અવાજે કહ્યું.

કાકીનો ચહેરો સરક્યો. “કેમ નહીં? મીત ઘરના દીકરા જેવો છે.”

‘જેવો.’ વર્ષો સુધી એ જ શબ્દથી નિયતિને બાજુએ રાખવામાં આવી હતી. દીકરા જેવો, વહુ જેવી, પણ ક્યારેય સ્પષ્ટ નહીં.

મીતે હળવો ઉછાસ લીધો, “નિયતિ, જિદ્દ ન કર. મને માસાના કેટલાક પેપરો જોઈતા છે. અને...” એ થોડી પળ અચકાયો, “અપણે પણ વાત કરવી છે.”

કાકીએ તરત તક લીધી. “હા, જે જૂની ગેરસમજો છે ને, આજે સેટલ કરી દેજો. છોકરીઓ પણ બધું દિલમાં રાખે તો ચાલે?”

ઓરડાની બારી પાસે ઊભેલી માસી એ સુધી ચૂપ હતી. હવે એણે પ્રથમ વખત નિયતિને નહીં, મીતને જોયું. “પેલા તું આવ્યો ત્યારે ફોન ન ઉઠાવતો હતો. હવે બહુ ઉતાવળ શેની?”

મીતે જવાબ આપવા હોઠ ખોલ્યા, પણ એ જ સમયે નિયતિના ખીસ્સામાં ફોન ધ્રૂજી ઉઠ્યો. એણે નજર કરી. સ્ક્રીન પર ટ્રસ્ટના સચિવનું નામ હતું—માસા જોડાયેલા કોલેજ ટ્રસ્ટનું. આવા સમયે કોલ આવવો અસ્વસ્થ કરતો, પણ અવગણવો પણ શક્ય નહોતો. નિયતિ થોડું સાઈડમાં ગઈ અને ફોન કાને મૂક્યો.

“નિયતિબેન, અમે નીચે પહોંચી ગયા. માસાની ફાઈલ અને ચાવી વિશે વાત કરવી હતી. હાર્દિક પણ છે ને? ટ્રસ્ટની નવી વિદ્યાર્થી સહાય યોજના માટે જે રૂમનો હિસાબ તમે બનાવીને મોકલ્યો, બોર્ડે મંજુર કર્યો. આજે જ કબજો લઈ રજીસ્ટર તમારે સોંપવું છે.”

નિયતિ એક ક્ષણ બોલી જ નહીં. “આજે?”

“હા. માસાએ છેલ્લી સહી પહેલાં જ લખાણ રાખ્યું હતું. એમણે સ્ટડીરૂમને ટ્રસ્ટની વાંચન કોઠી બનાવવા કહ્યું છે. સંચાલન માટે તમારું અને હાર્દિકનું નામ છે.”

એણે ફોન ધીમેથી નીચે કર્યો. ઓરડામાં બધા એનાં ચહેરા પરથી અર્થ વાંચવા માગતા હતા. દરવાજા બહારથી ચપ્પલોના અવાજ અને પુરુષોના સંકોચાયેલા ‘જય શ્રીકૃષ્ણ’ અંદર તર્યા. કાકીએ પહેલી પ્રતિક્રિયામાં ઓઢણી સીધી કરી. મીત સીધો ઊભો રહી ગયો, જાણે અચાનક કોઈ મંચ બદલાઈ ગયો હોય.

બે માણસો અંદર આવ્યા—ટ્રસ્ટના સચિવ અને તેમની સાથેના કલાર્ક. સચિવે માસીને નમન કર્યું, પછી સીધું કહ્યું, “નિયતિબેન ક્યાં? હાર્દિકભાઈ ક્યાં? માસાનું લખાણ છે. ચાવી એમની પાસેથી લઈ એન્ટ્રી કરવી છે.”

કાકીએ ઝડપી સ્મિત ચોંટાડ્યું. “અરે, બધું તો ઘરના લોકો જ છે. મીત પણ પેપરો જોતો હતો.”

“મીતભાઈ?” સચિવે ભ્રૂકુટી ચડાવી. “માફ કરજો, અહીં સોંપણી નામાવલી મુજબ થશે.” તેણે ફાઇલ ખોલીને નકલ બહાર કાઢી. ઉપર માસાની સહી, નીચે બે નામ—નિયતિ દેસાઈ, હાર્દિક પટેલ. “બન્ને હાજર હોય તો સારું.”

હવામાં કોઈ ભારે ભાષણ નહોતું, છતાં ઘણું સરક્યું. માસીએ તરત ખુરશી હાર્દિક તરફ ખેંચી. “અહીં બેસ, બેટા.” થોડા સમય પહેલાં જ હાર્દિકને રસોડામાં રાખવામાં આવ્યો હતો. હવે એ આગળ આવ્યો. મીતનો હાથ, જે ટેબલના ખૂણે આરામથી પડ્યો હતો, ધીમે પાછો ખેંચાઈ ગયો.

નિયતિએ ચાવી કાઠિયાવાડી ચાવડીવાળી ગોચીમાંથી બહાર કાઢી. એ ક્ષણે મીતે આંખ ઉચકી; પહેલી વાર એના ચહેરા પર વિશ્વાસ ખસી પડતો દેખાયો. “તારે... મને કહ્યું નહોતું?”

“તું પૂછવા આવ્યો નહોતો,” નિયતિએ કહ્યું. અવાજ બહુ ઊંચો નહોતો, પણ કાકી સુધી પહોંચ્યો.

ઉપરના રૂમમાં સોંપણીની એન્ટ્રી થઈ. જૂના લોખંડના કબાટનો કડકો, ધૂળની ગંધ, ટ્યુબલાઇટનો સતત ઘુંઘાટ. હાર્દિક રજીસ્ટર પકડીને ઊભો હતો, નિયતિ ફાઈલ કાઢી આપતી હતી. વચ્ચે વચ્ચે સચિવ સીધી એને પૂછતા—કેટલી પુસ્તકો, કયા શેલ્ફ, કઈ મરામત. જવાબો નિયતિ પાસે હતા. મીત દરવાજા પાસે ઊભો રહ્યો; અંદર આવી શકે એટલો નજીક, પણ બોલાવવામાં ન આવ્યેલો.

નીચે ઉતરતી વખતે દાદરાના વળાંક પાસે એણે અટકાવ્યું. ઉપરથી ટ્યુબલાઇટનો ઘુંઘાટ, નીચે રસોડાની વાસ, બાજુના સાંકડા ગેલેરીમાં એક પાટીયાવાળી બેંચ. “એક મિનિટ,” મીતે કહ્યું. આ વખતે અવાજમાં અધિકાર નહોતો, ઉતાવળ હતી. “મને ખબર નહોતી માસાએ આવું લખ્યું છે. અને... મારી ભૂલ પણ હતી. હું ત્યારે—”

“ત્યારે?” નિયતિ અટકી. “ત્યારે તારી કાકી કહેતી હતી કે તારી નોકરી સ્થિર થાય પછી ઘરમાં વાત કરશો. પછી તને સુરતમાંથી વધુ પેકેજ મળ્યું. પછી તું કહ્યું કે થોડો સમય થંભીએ. પછી તું બીજી છોકરી જોઈ રહ્યો છે એવી ખબર મને તારી પાસેથી નહીં, બીજા પાસેથી પડી. હવે માસા ગયા પછી, જ્યારે ચાવી અને કાગળ દેખાય છે, ત્યારે તને વાત યાદ આવી?”

મીતે ગળું દબાવ્યું. “એવુ નથી. હું દબાણમાં હતો. ઘરે બધું મારા પર—”

“મારા પર શું ન હતું?” નિયતિએ પહેલી વાર એની વાત કાપી. “હૉસ્પિટલમાં રાત, બિલ, મેટ્રોની છેલ્લી ટ્રેન, નોકરીમાં કપાત, લોકોના પ્રશ્નો—આ બધું તને દેખાતું ન હતું. તને ફક્ત એટલું દેખાતું હતું કે હું રાહ જોઉં.”

ગેલેરીના પ્રવેશ પાસે હાર્દિક અટક્યો હતો. અંદર ન આવ્યો, પાછો પણ ફર્યો નહીં. એની હાજરી ખુલ્લી સાક્ષી જેવી હતી; કોઈ ઢાલ નહીં, કોઈ દાવો નહીં.

મીતે નીચે જોયું, પછી જૅકેટની અંદરથી નાની કીચેનવાળી ચાવી અને એક નાનું કવર બહાર કાઢ્યું. કીચેન પર જૂની નીળી પટ્ટી હતી—વસ્ત્રાપુરની ભાડાની ચાવી. વર્ષો પહેલાં મીતે કહ્યું હતું, “આપણે પછી સાથે શિફ્ટ થઈશું,” અને નિયતિએ પોતાની બચતમાંથી જ ડિપોઝિટનો અડધો ભાગ આપ્યો હતો. પછી મીતે ફ્લેટ છોડી દીધો; ચાવી પાછી આવી નહોતી, પૈસા પણ નહીં. હવે એ ચાવી એની હથેળીમાં પથારી હતી, સાથે કવર. “આ તારું છે,” એ બોલ્યો. “ડિપોઝિટનો હિસાબ કર્યો છે. અને જો તું ઈચ્છે તો... આપણે ફરીથી—ધીમે, સાચે, ઘરે કહીને—”

નિયતિએ ચાવી જોઈ. જેટલી નાની, એટલી મોડે આવતી. કવરનો ખૂણો થોડો વાંકો હતો; બહુ વાર હાથમાં પલટાયું હોય એમ. એની અંદર શું હતું તે હવે અગત્યનું નહોતું. બેંચ પર ચાની પ્યાલી હતી; કોઈએ અડધી પી ને મૂકી દીધી હતી. ઉપર હજી વરાળો હતો, પાતળો.

હાર્દિક આગળ આવ્યો નહીં. ફક્ત બેંચની બાજુના નાનકડા ટેબલ પર ટ્રસ્ટનું રજીસ્ટર મૂકી પાછો એક પગથિયો દૂર થયો. જગ્યાએથી જ સમજાઈ ગયું—અહીં નિયતિને કોઈ માટે ઝૂકવું નહીં પડે.

“મીત,” નિયતિએ ધીમેથી કહ્યું, “આ ચાવી ત્યારે આપવાની હતી જ્યારે હું દરવાજા બહાર ઊભી હતી. હવે મારા માટે બીજા દરવાજા ખુલ્લા છે.”

એણે હાથ આગળ વધારી કવર લીધો નહિ. મીત ગૂંચવાઈને ચાવી એની તરફ ધપાવતો રહ્યો. નિયતિએ પોતાની ગોચીમાંથી સ્ટડીરૂમની સત્તાવાર નકલ ચાવી અલગ કરી, ટેબલ પર રજીસ્ટર પાસે મૂકી. પછી મીતના હાથમાંથી નીળી પટ્ટીવાળી જૂની ચાવી બે આંગળીએ પકડી, કવર અસ્પર્શિત જ રાખીને, એ જ ટેબલ પર રાખી દીધી—બે ચાવીઓ વચ્ચે પૂરતું અંતર રાખીને. “જે હિસાબ મોડો આવે,” એણે કહ્યું, “એ વસૂલાત નથી બનતો.”

એ વળી. ગેલેરીની બહાર જવા માટે માત્ર ત્રણ પગલાં હતાં, છતાં એ રસ્તો વર્ષો જેટલો લાંબો લાગ્યો. પાછળથી મીતે નામ લીધું, બહુ ધીમે, પણ હવે એ અવાજમાં પ્રવેશ ન હતો. નિયતિ નીચે ઉતરી ગઈ.

બાજુના દાળાનની બેંચ ખાલી રહી. ટેબલ પર ચાની પ્યાલી ઠંડી પડતી ગઈ. પાતળો વરાળો ધીમે ધીમે મરી ગયો.