સ્પોટલાઇટ અચાનક વળી ગઈ

“મૈત્રી, સાઈડમાં થા. લાઇવ સ્લોટ હવે હીનાનો છે,” સંચાલકે કહેલું વાક્ય હજી હવામાં હતું અને તેના હાથમાંથી સંતૂરનો કેસ ખેંચાઈ ગયો. સ્ટેજની બાજુના પ્રવેશમાર્ગમાં પીળા ટેપની લાઇન હતી; તેને એની પારથી પાછી ધકેલી દેવાઈ. સામે પડદા વચ્ચેની ફાંટમાંથી પ્રકાશ પડતો હતો, જજ પેનલની ટેબલ દેખાતી હતી, અને ત્રીજી કતારમાં બેઠેલા મેહુલકાકા સીધું આ દૃશ્ય જોઈ રહ્યા હતા. મૈત્રીના ગળામાં લટકતો ઘસાઈ ગયેલો પાસ દોરી સાથે છાતી પર અથડાયો. સવારથી દોડધામમાં ઠંડો પડી ગયેલો નાનો ભોજનડબ્બો સાઈડ શેલ્ફ પર એવો જ પડ્યો હતો.

હીનાએ હોઠ પર તૈયાર સ્મિત ચડાવ્યું. “કંપનીનો પ્રીમિયમ ક્લાયન્ટ છે. પ્રેઝેન્સ પણ જોવે છે. તું ટેન્શન ન લે, તારી મહેનત વેડફાશે નહીં.” એણે એ રીતે કહ્યું જાણે દાન આપી રહી હોય. પછી સૌની સામે, ખાસ કરીને જજ પેનલ તરફ અડધી વળીને, બોલી, “મૈત્રી ટ્યુનિંગ કરી દેશે. તેને આ ભાગ બહુ સારું આવે છે.”

ટ્યુનિંગ. મૈત્રીએ બે અઠવાડિયા રાતે મેટ્રોથી ઘરે પાછી ફરીને, સેવા ક્ષેત્રની નોકરી પછી આ જ પસંદગી રાઉન્ડ માટે રિયાઝ કર્યો હતો. કંપનીના વાર્ષિક પ્રદર્શનમાંથી પ્રીમિયમ ક્લાયન્ટના મંચ સુધી પહોંચવું એ સામાન્ય શોખનો વિષય નહોતો; જેનું નામ આજે લાગશે, તેને આગળની ઇવેન્ટ, વધુ કામ, વધુ પગાર, વધુ દેખાવ—બધું મળશે. અને પરિવારે, ઓળખીતાઓએ, ખાસ કરીને મેહુલકાકાએ, કેટલાં દિવસથી ટેબલ પર એક જ વાત ચાવી હતી—“મૈત્રીનું નામ વાગશે તો વાત આગળ વધારવી સરળ પડશે.” પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે કાકા એમનાં મિત્રના ઘરમાં મૈત્રીનું નામ આબરૂ સાથે બોલે છે. આ મંચ પર થતી બેઇજ્જતી એ માત્ર નોકરીની ન હતી.

મૈત્રીએ કેસ પરની પકડ છોડીને પાછું હાથ ખેંચ્યું. “આ સ્લોટ માટે રિહર્સલ મેં પાસ કરી હતી.”

“પાસ?” હીનાએ હળવેથી હસ્યું. “અંદરના રાઉન્ડ અલગ હોય છે, બહારની પ્રેઝન્ટેશન અલગ. જા, પહેલા માઇક સ્ટેન્ડના નિશાન ચેક કર. અને સંતૂરનો પુલ થોડો નરમ રાખજે. મારે ટોન બ્રાઇટ જોઈએ.”

જજ પેનલના પાછળથી કાર્યક્રમ મુખ્ય નિષા ઝડપથી આવી. તે ફોન અને યાદી વચ્ચે ફસાયેલી હતી. “વિવાદ માટે સમય નથી. બાર મિનિટમાં લાઇવ રાઉન્ડ છે. મૈત્રી, તું સાઈડ વિંગમાં રહીને સેટઅપ પકડ. હીના, તારા નામની જાહેરાત થઈ ગઈ છે.” નામની જાહેરાત. સ્ટેજ પરના સંચાલકે ખરેખર કહ્યું—“આગામી પ્રસ્તુતિ: હીના ભટ્ટ.” ચોરીને કાગળ પર સત્તા મળી ગઈ.

મૈત્રી સાઈડ વિંગમાં વાંકી થઈને સંતૂરની તારો ખેંચવા લાગી. હીના એની બાજુ ઊભી રહીને પોતાના કંગણો ખખડાવતી સૂચનાઓ આપતી હતી. “જુઓ, પહેલી બંધિશ પછી હું સીધી તીવ્ર મધ્યમ પર સરકી જઈશ. ટોનમાં કાચાશ ન હોવી જોઈએ. જજોમાં દીપેનભાઈ બહુ પકડી લે છે.” હીનાની આંગળીઓમાં મીઝરાબ હતાં, પણ તેના હાથમાં વજન ન હતું. મૈત્રીએ ચાવી ફેરવી, એક-એક તાર સાંભળ્યો, પછી બ્રિજ નીચે નાનો કાગળનો પત્તો સરકાવ્યો. પાછળના કાઉન્ટર-એજ પર પાણીની બોટલ, વધારાનું મીઝરાબ, ક્લિપ, માર્કર ગૂંચવાઈ પડ્યાં હતા. હીનાએ એમાંથી એક મીઝરાબ ઉઠાવ્યો, આંગળીએ પહેર્યો, અને ઊભી ઊભી હવામાં હાથ ફેરવી દેખાડ્યું જાણે કૌશલ્ય પૂરતું છે.

મેહુલકાકા વચ્ચેના પડદા પાસે આવીને ઊભા રહ્યા. અંદર આવવાની તેમને છૂટ નહોતી, પણ નજર પૂરતી પહોંચી રહી હતી. તેમણે ધીમે કહ્યું, “મૈત્રી, શાંત રહેજે.” એ શાંતિ સલાહ ન હતી; ઘરનું ચહેરું બચાવવાનો પ્રયાસ હતો. મૈત્રીએ માથું નમાવ્યું, પણ તેની આંખો હીનાના હાથ પર જ રહી.

“ક્યૂ યાદ છે ને?” નિષાએ પૂછ્યું.

મૈત્રીએ કહ્યું, “જો એ વિલંબિતથી દ્રુત જાય તો ત્રીજી હરકત પર જમણી બાજુનો ચિકારી ખુલ્લો મૂકવો પડશે. નહીં તો અવાજ બંધ પડી જશે.”

હીનાએ તરત જ કાપી દીધું. “મને ખબર છે. પ્લીઝ. હું નાની છોકરી નથી.” અને પછી મૈત્રીને આદેશ આપ્યો, “તું મારી પાછળ ઊભી રહે. જો તાર ઢીલો પડે તો તરત પકડી લે.”

આ પ્રથમ નાનો ચીર હતો—જેને વાદ્ય ખરેખર આવડતું હોય તે કોઈને પાછળ ઊભું રાખી એ રીતે કહે નહીં. નિષાએ એક ક્ષણ હીનાને જોયું, પછી સમયની તાકીદે ફરી યાદીમાં જોઈ લીધું. કોઈએ કંઈ બોલ્યું નહીં, પણ મૈત્રીએ જોયું કે જજ પેનલમાંથી એક વડીલ સ્ત્રી આગળ ઝૂકી રહી હતી, જાણે કાનથી વધુ આંખથી સાંભળવા તૈયાર થાય છે.

સ્ટેજનો ભાગ દેખાતો હતો. હીના પ્રકાશમાં ગઈ. સંચાલકે તેનો પરિચય એવો કર્યો જેમ જીત નક્કી હોય—“સંસ્કારી અભિવ્યક્તિ, ગહન તાલીમ...” મૈત્રી સાઈડ વિંગમાં ઘૂંટણ ટેકી રહી. પહેલી બે લાઈનો હીનાએ કંઇક રીતે કાઢી લીધી; તૈયાર કરેલું સ્મિત કામ આવતું રહ્યું. પછી ઘોષિત બંધિશનો વળાંક આવ્યો—તીવ્ર મધ્યમ પર ઝડપથી સરકી દ્રુત ચાલમાં પ્રવેશ કરવાનો. હીનાનો જમણો હાથ અટકી ગયો. મીઝરાબ તાર પર ખોટી ઊંચાઈએ વાગ્યો. અવાજ સૂકો નીકળ્યો, અને પાછો આવવાનો રસ્તો એને મળ્યો નહીં.

હીનાએ તાબડતોબ ડાબા હાથથી બ્રિજ પાસે ટપલી મારી, જાણે ખામી વાદ્યમાં છે. “ટ્યુન—”

મૈત્રીએ શબ્દ સાંભળતા જ આગળ હાથ નાખ્યો. એણે કોઈ ભાષણ ન કર્યું. સ્ટેજની સાઈડ લાઇન પાર કર્યા વગર, ઘૂંટણિયે બેઠેલી સ્થિતિમાંથી જ વાદ્યનો ઉપરનો ચિકારી તાર આંગળીથી હળવો ખેંચ્યો, તરત જ નાનકડી ચાવી અડધી ફરવી, અને પછી એ જ જગ્યા પર મીઝરાબની બે ટકોર કરી—ટિંગ-ટિંગ—તીવ્ર મધ્યમ સ્પષ્ટ, કાચ જેવો સાફ. એ બે ટકોર સ્ટેજના માઇકમાં ફાટી નીકળ્યાં. અવાજે ખામીનું નામ લીધું નહીં; સીધું બતાવી દીધું કે ખામી ક્યાં નહોતી.

હીનાનો હાથ હવામાં જ અટકી ગયો. તેની આંખો પહેલા તાર પર, પછી મૈત્રી પર, પછી જજ પેનલ પર ફરી. જમણી કતારમાં બેઠેલા એક અધિકારીએ પોતાની ખુરશીનો હથ્થો છોડીને સીધા બેસી ગયા. પડદા વચ્ચે ઊભેલા મેહુલકાકાના ચહેરા પર પહેલી વાર દબાયેલો શરમ નહીં, તીખી ચમક આવી.

“ફરી લઈ,” જજ ટેબલ પરથી દીપેનભાઈનો અવાજ આવ્યો.

હીનાએ પ્રયત્ન કર્યો. આ વખતે એને જ ત્યાંથી પસાર થવું હતું જ્યાં મૈત્રીએ બે ટકોરથી રસ્તો ખોલી દીધો હતો. મીઝરાબ ઉતર્યો, પણ ચાલ ન આવી. બીજા જ સ્પર્શે તે દ્રુતના પ્રવેશદ્વારે બંધ પડી ગઈ. વાદ્ય હવે એની સામે સાબિતી બની ગયું હતું.

નિષા દોડતી આવી. એણે હીનાના ખભા પર હાથ મૂક્યો નહીં; સીધું વાદ્ય તરફ હાથ વધાર્યો અને મૈત્રીને જોયું. “તારે પૂરું પીસ આવે છે?”

મૈત્રીએ ઊભી થઈને માત્ર એટલું કહ્યું, “હા.”

નિષાએ મંચની બાજુ જ નિર્ણય લીધો. “કેસ અહીં. સ્ટૂલ બદલો. જાહેરનામું અટકાવશો નહીં.” પછી જજ પેનલ તરફ અડધી વળી, “સ્લોટ બદલાયો. પ્રસ્તુતિ ચાલુ રહેશે.” કોઈ સમિતિ, કોઈ ચર્ચા નહીં. એણે સંતૂર મૈત્રીની સામે ધકેલી દીધું. હીનાને પ્રથમ વાર સાઈડમાં થવું પડ્યું. ખરેખર સાઈડમાં—પીળા ટેપની બહાર.

હીનાના ગળાનો શણગાર પ્રકાશમાં ચમકતો રહ્યો, પણ અવાજનો કેન્દ્ર એની પાસે ન રહ્યો. એણે કંઈક કહેવા માટે હોઠ ખોલ્યા, “આ... આ તો—”

“સમય ગયો,” નિષાએ ઠંડકથી કહ્યું. “જગ્યા છોડ.”

મૈત્રીએ ઘસાઈ ગયેલો પાસ ગળાથી ઉતાર્યો નહીં. તે જ પાસ છાતી પર હતો જ્યારે એ સ્ટૂલ પર બેઠી. ઘૂંટણ પાસે ઠંડો પડેલો ડબ્બો, શેલ્ફ પર વાંકો પડેલો, એની નજરમાં એક પળ આવ્યો અને ગયો. પછી બધું સીધું થયું—વાદ્યની ઊંચાઈ, ખભાની રેખા, શ્વાસનો સમય.

પ્રકાશ પડતાં પહેલાંની એક કાળી પટ્ટી હોય છે; ત્યાંથી આગળ વળતાં મૈત્રીના ચહેરા પર કોઈ નાટક ન આવ્યું. એણે સંતૂર પર હાથ મૂક્યો અને પહેલી લય એવી સચોટ ઉતારી કે થોડી વારમાં પહેલાં થયેલી ખેંચતાણ પોતે જ નીચે પડી ગઈ. વિલંબિતના ખુલ્લા સૂર હોલમાં ફેલાયા, મોહક બનવા નહીં, હક જમાવવા. ડાબા હાથની નાની હિલચાલથી એણે બ્રિજ પાસેનો નરમ વજન પકડી રાખ્યો; જમણા હાથની ટકોરે સ્પષ્ટતા ઊભી કરી. એક પછી એક પડાવ એમ બંધાતાં ગયા જેમ અમદાવાદની સાંજના ટ્રાફિક પછી અચાનક ખૂલેલો ફ્લાયઓવર—અટકાટ વગર.

જજ પેનલ સામેની ટેબલ પર પેન હલવા લાગી. કોઈએ માઇક પર પરિચય સુધાર્યો નહીં; જરૂર રહી નહોતી. મૈત્રી બીજા ચક્રમાં પ્રવેશી ત્યારે એ જ તીવ્ર મધ્યમનો વળાંક આવ્યો જેના પર થોડા પહેલાં હીનાની પોલ ખુલી હતી. મૈત્રીએ ત્યાં અટકીને બતાવ્યું નહીં. એણે વાક્યને લંબાવ્યું, ઝીણો મીંડ કાઢ્યો, પછી દ્રુતમાં એવી સ્વચ્છ ઉતરાણ લીધી કે સાંભળનારને ટેકનિક યાદ રહે, પ્રદર્શન નહીં. સાઈડ વિંગમાં નિષાએ પોતાની યાદી બંધ કરી દીધી. હીના હવે પડદા પાસે ઊભી હતી, પણ કોઈ તેની પાસે સૂચના લેવા જતું નહોતું.

મૈત્રીએ ત્રીજા વિભાગમાં ઝડપ વધારી. મીઝરાબની ટપકારો હવે જોરથી નહીં, કાબૂથી પડતી હતી—દડદડાટ વગરની દહેશત. જ્યારે ચિકારી ખુલ્લો પડ્યો ત્યારે અવાજનું જાળું આખા હોલ પર ખેંચાઈ ગયું. ત્રીજી કતારમાં મેહુલકાકા એક ઇંચ આગળ વળ્યા; તેમના હાથમાં પકડી રાખેલો રુમાલ ગોઠવાતો ગોઠવાતો અટકી ગયો. જજ પેનલની વડીલ સ્ત્રીએ પોતાના ચશ્મા થોડા નીચે સરકાવ્યા અને સ્કોર શીટ પર સીધી લીટી ખેંચી. કાગળનું સરકવું પણ સાંભળાય એમ હતું.

હીનાએ છેલ્લો બચાવ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. સાઈડ વિંગમાંથી એણે વધારાનું મીઝરાબ ઉપાડી નિષાને કહ્યું, “તેનો ટોન બહુ ક્લાસિકલ જઈ રહ્યો છે, ક્લાયન્ટને લાઇટર જોઈએ—” પણ વાક્ય અધૂરું રહી ગયું. જજ ટેબલ પરથી દીપેનભાઈએ હાથ ઉંચકી એને રોકી દીધું, નજર પણ તેની તરફ ફરી નહીં. કોઈએ એને ઉત્તર આપવાની જરૂર માની નહીં. બોલવાનો અધિકાર જે ચમકદાર રીતે એણે લૂંટી લીધો હતો, તે હવે સૂર વચ્ચે ખોવાઈ ગયો.

મૈત્રી દ્રુત સમાપન તરફ ગઈ. ત્યાં ગડબડ માટે જ જગ્યા સૌથી વધુ હોય; નકલી તાલીમ એ જ વળાંકે બૂમરે છે. એણે જમણી કણીને ઢીલી રાખી, ડાબા હાથથી સૂક્ષ્મ દબાણ જાળવ્યું, અને અંતિમ ચાલ એવી ભરી કે દરેક પડઘો આગળના પર ચડીને મજબૂત થતો ગયો. છેલ્લી ત્રણ ટકોર પછી એણે અચાનક રોકાણ લીધું—ખાલી દેખાવ માટે નહીં, બંધિશની માન માટે—અને પછી એક ટૂંકો, નિશ્ચિત આવર્તન કરી સમ પર આવી બેઠી.

તુરંત કંઈ નહોતું થયું. કોઈએ “વાહ” બોલીને ક્ષણને હળવી કરી નહોતી. જજ પેનલ સામે પેન ઝડપથી ચાલ્યાં. નિષાએ મંચપ્રવેશ લેન બંધ કરી દીધી; આગળનો સ્પર્ધક રાહ જોતો હતો, પણ કોઈને ઉતાવળ નહોતી. હીનાનો ચહેરો હવે પ્રકાશમાં નહોતો, છતાં તેની ગળાની ચમક વ્યર્થ રીતે પડદા પાસે ઝળહળી રહી હતી. મૈત્રીએ સંતૂર પરથી હાથ ઉઠાવ્યા ત્યારે માત્ર પોતાનો શ્વાસ સાંભળ્યો.

જજ પેનલની ટેબલ પર એક શીટ બીજી ઉપર સરકી. વડીલ સ્ત્રીએ પોતાનું પાનું સીધું કરીને દીપેનભાઈ તરફ ધકેલ્યું. દીપેનભાઈએ વાંચ્યું, પેન મૂક્યો, અને લાલ દોરાવાળી ફાઈલની બાજુમાં તે શીટ અલગ રાખી. અલગ. દેખાતું એટલું પૂરતું હતું. કોઈ ઘોષણા હજી થઈ નહોતી, છતાં રૂમનું વજન એક જ કાગળ તરફ વળી ગયું.

મૈત્રી ઊભી થઈ. સ્ટૂલથી નીચે ઉતરી, સંતૂરનો કેસ ખોલ્યો, વાદ્ય નરમાઈથી અંદર મૂક્યું. મીઝરાબ ઉતારીને નાના ખિસ્સામાં સરકાવ્યાં. ઘસાઈ ગયેલો પાસ હજી ગળામાં હતો. એણે કેસનું ઢાંકણ બંધ કરીને કળી દબાવી. પછી વળ્યા વગર બહાર નીકળી ગઈ.

જજોની ટેબલ પર સ્કોર શીટ જ્યાં મૂકી હતી ત્યાં જ રહી, હલ્યા વગર.