પહેલાં મને જ બોલાવ્યું

“અંદર નહીં, માહી, પહેલા આમંત્રિત લોકો,” દરવાજા પાસે ઊભેલી હેતલબેને હાથ આડો કરી દીધો. ચાંદીના કામવાળું દોરડું બાજુએ સરકાવતાં તેણે પાછળ ઊભેલી બે કાકીઓ સામે જ ઉમેર્યું, “તારો કાર્ડ પાછળના વર્ગમાં છે. અહીં અટક.”

માહીના ખભા આખા દિવસની દોડધામથી કઠણ થઈ ગયેલા; સલવારની બાંયે વળાંક પડ્યા હતા, જાણે ઓફિસની ખુરશી હજી ચોંટેલી હોય. અમદાવાદની સાંજમાં સગાઈના મંડપવાળું બંગલું લાઈટોથી ધબકતું હતું, પણ પ્રવેશવાળો આંગણિયો કડક હતો—કોણને પહેલા આવકાર, કોણને પછી. પરિવારમાં અને ઓળખીતાઓને ખબર હતી કે માહી અને અર્જુનનો સંબંધ ફક્ત હવામાંનો નહીં. છતાં આ સાંજ હેતલબેન એને “ઓળખીતાંમાંની છોકરી”ના દરજ્જે દબાવી રહી હતી.

માહી એના હાથમાંથી લિફાફો પાછો ખેંચી લીધો. “બરાબર,” એણે શાંત અવાજે કહ્યું, “પાછળ જ્યાં મારી જગ્યાને લાયક સમજાઈ હોય ત્યાં જ ઉભી રહું.” એણે આગળ ધકેલવાનું કર્યું નહીં. એની આ ઠંડી સ્વીકારથી હેતલબેનને જે રાહત થવી જોઈએ હતી, એ ના થઈ; કારણ કે નજીક ઊભેલા નોંધણી-ટેબલના છોકરાએ નજર ઉચકી. કિરણમાસી, જે હંમેશા મીઠું બોલતી, આ વખતે ગળું સાફ કરીને પણ કઈ બોલી નહીં.

આંગણિયાની જમણી દીવાલ પર મોટી ક્રમપટ્ટી ટાંગેલી હતી—મુખ્ય ટેબલ, વરપક્ષ, કન્યાપક્ષ, સગાં, સહકર્મીઓ. નામોની બાજુએ નંબર. હેતલબેને જાણે ખાસ સાંભળાય એટલા અવાજે કહ્યું, “જો, નંબર સત્તાવીસ. પાછળનો ખૂણો. એ જ યોગ્ય છે.”

માહીએ જઈને ક્રમપટ્ટી સામે ઉભી રહી. સફેદ કાર્ડ પર કાળી શાહીથી લખેલું—“માહી દેસાઈ, 27.” એની ઉપર “રીવા શાહ, 11,” “વિશેષ અતિથિ,” “મુખ્ય ટેબલ નજીક.” રીવા. બે મહિના થી હેતલબેન જે નામ ઘરઘર ફેરવતી હતી—સુરતના ઉદ્યોગપતિની દીકરી, યોગ્ય ઘર, યોગ્ય ગૌરવ, યોગ્ય દહેજની વાતો સાથે. માહીને જોઈને રીવાની મમ્મી હળવેથી સ્મિત કરી; દયા નહોતી, જીત હતી.

“માહીબેન,” નોંધણીવાળાએ અચકાઈને કહ્યું, “તમારો આવકાર-થાળીનો વારો પછી આવશે.”

“બેન નહીં,” હેતલબેન તરત સુધારી ગઈ, “માહી. બસ.”

માહીએ પોતાની હથેળીમાં ફોનનો ધીમો પ્રકાશ ઢાંકી દીધો. સ્ક્રીન પર અર્જુનના ત્રણ ન વાંચેલા સંદેશા હતા; એણે કોઈ ખોલ્યો નહીં. “થાળી પણ પછી,” એણે નોંધણીવાળાને કહ્યું, “જ્યાં નંબર સત્તાવીસ હોય ત્યાંથી શરૂ કરું.”

એણે ફરી વળીને પાછળના માર્ગે પગ વધાર્યા. બે પગલાં જ ભર્યાં હશે કે બહારના ગેટ પાસે બ્રેકનો ટૂંકો કરચલો થયો. કાળી ગાડીમાં થી મયંકભાઈ ઉતર્યા—અર્જુનના મામા નહીં, આ બંગલાના માલિક અને આજની સગાઈના મુખ્ય યજમાન. તેમની સાથે બે વૃદ્ધ મહેમાનો હતા, અને તેમની પાછળ અર્જુન, ગળામાં બાંધેલો સાફો થોડો ઢીલો, ચહેરા પર સીધી દોડનો પસીનો.

મયંકભાઈની નજર સીધી ક્રમપટ્ટી પર ગઈ, પછી માહી પર અટકી. “માહીબેન,” તેમણે ઊંચે બોલાવ્યું, એટલું ઊંચે કે દરવાજા પર અટવાયેલા બધા માથા વળ્યાં, “તમે અહીં પાછળ કેમ?”

એક પળમાં હેતલબેનનું શરીર કડક થયું. “ભાઈ, મેં તો—”

“માહીબેન,” મયંકભાઈ ફરી બોલ્યા, આ વખત હાથ જોડીને, “આવો. તમને બહાર કોણ ઊભું રાખે છે? મુખ્ય આવકાર તો તમારાથી શરૂ થવાનો હતો.”

હવા કચકચી ઉઠી. નોંધણીવાળો છોકરો સીધો થઈ ગયો. કિરણમાસીની આંખો પહોળી થઈ. અર્જુન એકદમ આગળ વધ્યો, પણ અટકી ગયો; માહી તરફ નહીં, મયંકભાઈની બાજુએ. મયંકભાઈએ નોંધણી-ટેબલ પર પડેલી ચાવીઓનો ગુચ્છો ઉઠાવ્યો—સ્ટોર, ભેટખંડ, મુખ્ય અંદરવાટો—અને સીધો માહી તરફ વધાર્યો. “આ રાખો. મુખ્ય ભેટ-સ્વીકાર અને કુટુંબ-બેઠકનો હવાલો તમારા હાથમાં છે.”

હેતલબેનના હોઠો સુકાઈ ગયા. “ભાઈ, એ કામ તો રીવા—”

“રીવા મહેમાન છે,” મયંકભાઈએ નજર પણ ન ફેરવી, “ઘરવાળું કામ ઘરનાં માનવાળાને આપીએ.”

માહીએ ચાવીઓ તરત લીધી નહીં. બધાની સામે એણે ફક્ત પૂછ્યું, “મારા નામની સામે સત્તાવીસ કેમ છે?”

આ સવાલે દોરડું, નોંધણી-ટેબલ, હળવો શેન્હાઈનો અવાજ—બધું એક જ વળાંકમાં ખેંચાઈ ગયું. મયંકભાઈ ક્રમપટ્ટી પાસે ગયા. “જેને લખ્યું હોય એ તરત બદલો,” તેમણે છોકરાને કહ્યું, “અને માહીબેન માટે મુખ્ય ટેબલની પહેલી લાઇન ખાલી રાખો.”

આ પ્રથમ ચીર હતો. હેતલબેનના ચહેરા પરથી નિયંત્રણનો રંગ ઉતરી ગયો, પણ એ હજી આખી હારી નહોતી. “પહેલી લાઇન?” એણે કડવાશ દબાવીને કહ્યું, “મુખ્‍ય ટેબલ તો બંને કુટુંબની માનપત્ર યાદી પ્રમાણે છે. જેવું નક્કી થયું એવું જ રહે. બહારવટાના સંબંધને આટલું આગળ—”

અર્જુનનો માથો વળ્યો. “મમ્મી.”

એ એક જ શબ્દ હતો, પણ નરમ નહોતો. હેતલબેને એને અવગણી દીધો. હવે એ વૃદ્ધો તરફ વળી. “જુઓ ને, આવતીકાલે છોકરાનું ભવિષ્ય છે. સેવા ક્ષેત્રમાં નોકરી કરતી છોકરી છે, સારું છે, પણ ઘરના દરજ્જા—”

માહીએ હવે ચાવીઓ લઈ લીધી. ઠંડા ધાતુનો ભાર હાથમાં પડતાં જાણે લાઇન સ્પષ્ટ થઈ ગઈ. “મયંકભાઈ,” એણે કહ્યું, “જો મને મુખ્ય આવકાર અને બેઠકનો હવાલો આપો છો, તો એક શરત છે.”

મયંકભાઈએ તરત કહ્યું, “કહો.”

“આ અડધી વાતમાં નહીં થાય. જાહેરમાં મને પાછળના નંબર પર મૂકી પછી અંદરથી માન આપવાનો નાટક હું નહિ કરું.” માહી ક્રમપટ્ટી પાસે ગઈ. “જો આ ઘર મને પોતાની માન્ય જગ્યાએ બોલાવે છે, તો અહીં લખાણ બદલાશે. અને મુખ્ય ટેબલના ક્રમમાં પણ.”

આ વખતે સીધો ઘા પડ્યો. રીવાના પિતાએ ગળું ખેંચ્યું. કિરણમાસીએ ચુપચાપ પોતાના પર્સની પટ્ટી મજબૂત પકડી. નોંધણીવાળા છોકરાના હાથમાં સ્કેચપેન ધ્રૂજ્યો.

હેતલબેન આગળ ધસી આવી. “માહી, હદમાં રહે. આવી રીતે મોટાઓ સામે શરત મૂકે છે? અર્જુન, બોલ એને. આ સગાઈનો પ્રસંગ છે, બજાર નથી.”

અર્જુને માહીને જોયું. પહેલી વાર આખી સાંજે એની નજર સીધી અને ખુલ્લી હતી. “બોલવાની મારી વારે ઘણી વાર મોડું કર્યું છે,” એણે ધીમે કહ્યું, પછી ઊંચા અવાજે, “આજે નહીં. મુખ્ય ટેબલ પર જે નામ મારી બાજુએ હશે તે માહીનું રહેશે. રીવાના નામની પત્તી તરત હટાવો.”

હેતલબેનનો ચહેરો સખતથી ખાલી બન્યો. એણે અંતિમ દાવ ફેંક્યો. “એક છોકરાની જીદથી કુટુંબનો ક્રમ નથી બદલાતો. નામોની યાદી મેં તૈયાર કરાવી છે. આંગણિયાની દીવાલ પર જે ચડ્યું છે, એ જ વાંચાશે.”

“તો એ જ દીવાલ પર બદલાશે,” માહીએ કહ્યું.

એ આગળ વધી. ક્રમપટ્ટી કાચની ફ્રેમમાં હતી; નીચે ક્લિપ સાથે કાગળોની બે સ્તર. માહીએ નોંધણી-ટેબલ પરથી કાળો માર્કર લીધો, પણ લખવા પહેલા અટકી. “ના. ખોડકામ નહીં.” એણે છોકરાને કહ્યું, “નવો પ્રિન્ટ કાઢો. મારી આંખે. અને જૂનો કાગળ ઉતારો.”

“હમણાં?” છોકરો ગભરાયો.

“હમણાં,” મયંકભાઈએ કડક અવાજે કહ્યું, “મારા સ્ટડીમાં નાનો પ્રિન્ટર છે. પાસવર્ડ પૂછવો હોય તો મને પૂછ.”

હેતલબેન હવે લોકો વચ્ચે સમજૂતીનો ચહેરો મૂકવા લાગી. “આમ નાટક શું? અંદર જઈને શાંતિથી કરી લઈએ. મહેમાનો ઊભા છે.”

માહીએ સીધું એને જ જોયું. “મને પાછળ ઊભું રાખવું નાટક નહોતું? મારા નામની સામે સત્તાવીસ લખવું શાંતિ હતી?” એક પળ રોકાઈને એણે ચાવીઓનો ગુચ્છો હલાવ્યો. “મુખ્ય અંદરવાટાની ચાવી મારી પાસે છે. મુખ્ય ભેટખંડ, મુખ્ય આવકાર, મુખ્ય ટેબલ—જ્યાં સુધી યાદી સુધરશે નહીં, કોઈ અંદરનું પ્રવર્તન મારા હાથથી આગળ નહીં વધે.”

આ દાવે દેખાતું નુકસાન કર્યું. બે ભેટવાળા છોકરાઓ એકબીજા તરફ જોયા; અંદરથી આવતી ફૂલોની સજાવટ લઈ જતી છોકરીઓ થંભી ગઈ. વૃદ્ધ મહેમાનોમાંના એકે મયંકભાઈને પૂછ્યું, “તો હજી અંદર બેસવાનું શરૂ નહીં થાય?” આ પ્રશ્ન સીધો યજમાનની પ્રતિષ્ઠા પર વાગ્યો.

હેતલબેન પહેલી વાર ખરેખર અસ્થિર દેખાઈ. “ભાઈ, એને ચાવી શા માટે આપી? આ તો હાથમાંથી નીકળી રહ્યું છે.”

“હાથમાંથી પહેલેથી નીકળી ગયું હતું,” મયંકભાઈએ કડકપણે કહ્યું, “જ્યારે તું જ્ઞાતે નામ નીચે ધકેલ્યું.”

અર્જુન હવે માહી પાસે આવી ઉભો રહ્યો, બાજુમાં, આગળ નહીં. “જો તું કહે, તો હું હમણાં જ બધાની સામે કહી દઉં.”

“બધાની સામે નહીં,” માહીએ કહ્યું, “બધાના વાંચવામાં.” એણે દીવાલ તરફ આંગળી દેખાડી.

પાંચ મિનિટ પછી આંગણિયાની બાજુના ગલિયારા માંથી પ્રિન્ટરની સતત ગુંજ આવી. ટ્યુબલાઈટનો સૂર હવામાં કંપતો હતો. માહી ગલીયારા ના મુખે ઊભી રહી; હેતલબેન એક વાર અંદર જવા ધસી, પણ મયંકભાઈએ રોકી. “હવે જે થશે તે ખુલ્લું જ થશે.”

નવો કાગળ બહાર આવ્યો. નોંધણીવાળાએ ગભરાઈને વાંચ્યો—“મુખ્ય ટેબલ: 1. મયંકભાઈ અને કિરણમાસી. 2. વર-વધૂ. 3. અર્જુન શાહ – માહી દેસાઈ.” નીચે, પહેલાં જ્યાં રીવા હતી, હવે “વિશેષ મહેમાન” વિભાગમાં નંબર 12.

રીવાના પિતાએ તરત કહ્યું, “આ અપમાન છે.”

“જેનું નામ ખોટી લાઇનમાં મૂકાય તેને અપમાન કહેવાય,” માહીએ વળીને કહ્યું, “યોગ્ય વિભાગમાં મૂકાય તેને નહીં.”

હેતલબેન છેલ્લી વાર તૂટી પડ્યાં. “અર્જુન, સમજ. હજી મોડું નથી. નામ પછી બદલાવી દઈએ. પહેલા કાર્યક્રમ પાર પડે.”

આ અવાજ હવે આજ્ઞાનો રહ્યો નહોતો; વિનંતી અને ભય વચ્ચે અટકેલો હતો. એ જ તેનો સૌથી મોટો પરાજય હતો. અર્જુને કશું બોલ્યું નહીં. એણે પોતાની ખિસ્સામાંથી મુખ્ય ટેબલની બે પત્તીઓ કાઢી—એક પર એનું નામ, બીજી પર રીવાનું. કદાચ અંદર જતાં બદલી દેવાનું જૂનું આયોજન. એણે રીવાનું કાર્ડ સીધું નોંધણી-ટેબલ પર મૂકી દીધું. બધાની સામે. પછી પોતાના નામવાળી પત્તી માહીને આપી.

માહીએ એ પત્તી લીધી, પણ બેઠકોનો અંતિમ ઘા હજી બાકી હતો. “ક્રમપટ્ટી દીવાલ પર ફરી ચઢાવો,” એણે છોકરાને કહ્યું. “જૂનો કાગળ ઉતારી નાખો. અને મુખ્ય ટેબલની બાજુની પાંખમાં મારી પત્તી તમે નહીં, હું મૂકીશ.”

નોંધણીવાળો લગભગ દોડ્યો. ક્લિપ ખૂલી. જૂનો કાગળ નીચો ઉતરતાં એની ખડખડ સાંભળાઈ—નાના, પરંતુ આખા આંગણિયે સાંભળેલા અવાજ જેવો. નવો કાગળ ચડ્યો. નંબર સીધા થયા. કાચની ફ્રેમમાં ટ્યુબલાઈટનો સ્ફટિકી પડછાયો પડ્યો. બધા નામ હવે ફરી વાંચવા પડતા હતા.

માહી અંદર ગઈ નહીં તરત. એ મુખ્ય ટેબલ સુધી પહોંચી, સોનેરી કિનારાવાળી કપડાની કવર પર પત્તીઓ ગોઠવતી છોકરીને બાજુએ કરી, અર્જુનની બાજુનું ખાલી સ્ટૅન્ડ ખેંચ્યું, પોતાની પત્તી તેમાં સરકાવી. પછી જૂની યાદીના થપ્પામાંથી “રીવા શાહ” લખાયેલું કાર્ડ કાઢ્યું અને મુખ્ય ટેબલથી ત્રણ ટેબલ દૂર “વિશેષ મહેમાન”ની લાઇનમાં ઊભેલા સ્ટૅન્ડમાં નાખી દીધું.

પાછા આંગણિયામાં આવી, એ ક્રમપટ્ટી સામે ઊભી રહી. હેતલબેનના હોઠ ખૂલ્યા, પણ શબ્દ બહાર આવ્યા નહીં. મયંકભાઈએ પહેલી વાર હળવેથી માથું ઝુકાવ્યું. માહીએ કાચની ફ્રેમની નીચલી ક્લિપ પોતાનાં હાથથી દબાવી બંધ કરી, પછી માર્કરથી બાજુના ખૂણે નાના અંકમાં સુધારાની ઘડીએ લખી—“20:47”.

દીવાલ પર ચડેલી ક્રમપટ્ટીમાં હવે સ્પષ્ટ વાંચાતું હતું—

૧. મયંકભાઈ – કિરણમાસી ૨. વર – વધૂ ૩. અર્જુન શાહ – માહી દેસાઈ ૧૨. રીવા શાહ

કાચ પર ટ્યુબલાઈટનો કંપતો પ્રકાશ થોડી પળ ધ્રૂજ્યો, પછી અંકો પર સ્થિર થઈ ગયો.