આખું દૃશ્ય જ એની સામે ફરી ગયું

મહેન્દ્રભાઈએ ચેકલિસ્ટનો પાતળો કાગળ ટેબલ પર અડફેટે મારીને પાથરી દીધો. “અહીં સહી કર, નિરવ. મોડો પડેલો માલ તારા હસ્તે છોડાયો હતો, તો નોંધ પણ તારા નામે જ જશે.” લોડિંગ બેએની સ્લાઇડિંગ બારી અડધી ખુલી હતી; બહાર રિક્ષાવાળા અને બે હેન્ડકાર્ટ વચ્ચે ડીઝલની ગંધ અટવાઈ હતી. ટેબલની બાજુએ ઠંડી પડી ગયેલી ચાની વાટકીનો ગોળ દાગ હતો, અને એની આગળ મહેન્દ્રભાઈની લાલ નિશાનીવાળી ચેકલિસ્ટ — બે ખાણા પહેલેથી જ ટીક કરેલા.

નિરવે ચેકલિસ્ટ ઉપાડી નહીં. એની આંગળી ટ્રાન્ઝિટ કાર્ડના ઘસાઈ ગયેલા કિનારે અટકેલી. “માલ હું છોડ્યો નહોતો,” એણે સીધું કહ્યું, “હું તો રાત્રે આવરતી પાળી માટે બોલાવવામાં આવ્યો હતો.” “એ જ તો,” મહેન્દ્રભાઈ હસ્યા, પણ હાસ્યમાં ગરમી નહોતી, “જ્યારે કામમાં ઘૂસી જવું હોય ત્યારે પાળી, જવાબદારી, સીમા—બધું સમજવું પડે. ઘરવાળા પૂછે છે કે છોકરો સ્થિર છે કે નહીં. કંપની પણ એ જ જુએ.”

બે નંબરના બેએના દરવાજા પાસે હેમાંગી ઊભી હતી. એ બહારથી બિલ ફાઇલ લઈને આવી હતી, પણ પગ દરવાજાની જમણી આડે અટકાવી દીધા. આ માઇક્રો-થોભ એ રીતે દેખાતી હતી જેમ કે કોઈ મંદિરે અંદર જતાં પહેલાં ચપ્પલ સરખી ગોઠવે. પાછળ જગદીશ કાકા, જે હેમાંગીના મામેરા કાકા અને આ ગોડાઉનના જૂના વાહન-કરારિયા હતા, હાથે કાગળનું કવર દબાવીને ઊભા. કવર વળતાં કરકરો અવાજ થયો. મહેન્દ્રભાઈએ એ બંનેને જોઈ લીધા; એટલે જ એમનો અવાજ વધુ ગોઠવાયેલો થઈ ગયો.

“જુઓ, પ્રક્રિયા છે,” એમણે ચેકલિસ્ટ પર નખ ટપોર્યું. “પહેલાં સીલ-ચેક, પછી બોક્સ-કાઉન્ટ, પછી છોડાણ. રાત્રે તું હાજર હતો. જો નામ ટાળીશ તો વાત ઊંચે જશે. પછી લોકો પૂછશે—નોકરીમાં પણ ગોટાળો, અને કાલે લગ્નની વાત કરે છે?” હેમાંગીની આંખો એક પળ માટે નિરવ પર આવીને અટકી. એમાં વિનંતી નહોતી; ભય હતો—સામે કહેવાતી વાતનું વજન. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે બંને વચ્ચે વાત ચાલી રહી છે; એટલા માટે આવી જગ્યાએ નામ ખરડાઈ જવું ફક્ત કામનું નુકસાન નહોતું.

નિરવે કાગળ ઝૂકી વાંચ્યો. ત્રીજા ખાણાંમાં લખેલું હતું: “અગાઉની સીલ-તપાસ માન્ય માની છોડાણ.” એ લાઇનના આગળ ખાલી જગ્યા, નીચે રિલીઝ સહી માટે બોક્સ. બાકીના ઉપરના બે ટીક પહેલેથી હતા—સીલ ચકાસાઈ, ગણતરી પુષ્ટિ. એ બંને ટીક કાળી શાહીથી, એકસરખા ઝાટકે. મહેન્દ્રભાઈએ જ કરેલા. “આ ટીક કોણે માર્યા?” નિરવે પૂછ્યું. “ડેસ્ક પર બેસીને કાયદાની ભાષા શીખવી છે મને?” મહેન્દ્રભાઈએ વાંકો ઉછાસ લીધો. “તને જે કહું છું તે કર. બાકીનો ભાર હું છું ને.”

જગદીશ કાકાએ ગળું સાફ કર્યું. એમને સીધું પડવું નહોતું, પણ સાંભળવાનું બંધ કરવું પણ નહોતું. “મહેન્દ્રભાઈ,” એમણે ધીમે કહ્યું, “જો નોંધ ખોટી જાય તો પછી વીમાવાળાઓ…” “કાકા, તમે તમારા ટેમ્પાની ચિંતા કરો,” મહેન્દ્રભાઈએ એમની વાત કાપી. “આ અંદરનું કામ છે.” પછી નિરવ તરફ વળ્યા. “અને તું વધારે કડક થવાનો નાટક ના કર. તારા પિતાએ લીધેલો જૂનો ઉધાર હું ભૂલ્યો નથી. એ વખતે મેં જ કહેલું—છોકરાને કામ શીખવીએ. આજે એક નોંધ લે તો આકાશ નથી તૂટતું.”

એ વાતે ચાની વાટકી પાસેનો ગોળ દાગ જાણે વધુ કાળો લાગ્યો. નિરવના પિતાનું નામ મહેન્દ્રભાઈએ ભાગ્યે જ લેવું; લે ત્યારે નીચે દબાવવા જ. અમદાવાદના આ સેવા ક્ષેત્રમાં લોકો ફાઇલો કરતાં સંબંધો વધારે યાદ રાખે. જૂનો ઉપકાર કહીને રોજનું વળતર કાપવું એમને આવડતું. હેમાંગીનું હાથ ફાઇલ પરથી સરક્યું. એણે કંઈ કહ્યું નહીં, પણ જગદીશ કાકાની બાજુ થોડું આગળ આવીને ઊભી રહી. આ ખસેડો નાનો હતો, પણ સ્પષ્ટ—એ જોયે છે, અને આ નોંધ એની સામે થઈ રહી છે.

મહેન્દ્રભાઈએ પેન નિરવના હાથમાં ઘુસાડી. “રિલીઝ લખ. નીચે તારી સહી. ઉપરનું બધું વિભાગે ભરેલું છે.” નિરવે પેન પકડી, પણ સહીના ખાણા સુધી ગયો નહીં. એણે એ જ ચેકલિસ્ટનો કિનારો ફેરવીને નીચેના નાનાં અક્ષર વાંચ્યા. “અગાઉની સીલ-તપાસ માન્ય માની છોડાણ માટે,” એ ધીમેથી બોલ્યો, “અંતિમ છોડાણ મંજૂર કરનાર અધિકારી ઉપરોક્ત સીલ-ચેકને સ્વીકારી સંપૂર્ણ જવાબદારી લેશે.” મહેન્દ્રભાઈ ઝાટકે બોલ્યા, “હા, તો? તું લખે છે કે મારી સૂચનાથી છોડાણ થયું.” “ના,” નિરવે પેન પાછી ટેબલ પર મૂકી, “અહીં તો છોડાણ મંજૂર કરનારની સહી જોઈએ. કામ કરનારની નહીં.”

એક પળ માટે બેએ પાછળના પેલેટ ખસેડતી ગાડી અટકી ગઈ. મહેન્દ્રભાઈએ તરત જ પાનાની નીચેની લાઇન અંગૂઠાથી ઢાંકી. એ ચાલ જેટલી ઝડપથી થઈ એટલી જ ખુલ્લી પડી ગઈ. હેમાંગીએ જોઈ લીધું. જગદીશ કાકાએ પણ. મહેન્દ્રભાઈનો અવાજ વધુ કઠણ થયો. “બરાબર. હું જ કરું મંજૂરી. તું હવે ખુશ? પણ પછી નોંધમાં ઓપરેશન સહાયક તરીકે તારું નામ જશે. આ લખ—‘માલ પ્રસ્થાન માટે તૈયાર’.” એમણે પોતાનું નામ ઊંડા દબાણથી સહીમાં ઉતાર્યું. શાહી ફાટી નીકળી અને ‘મહેન્દ્રભાઈ આર. વ્યાસ’ની નીચે નાનકડી જાંબલી છાંટ પડી.

નિરવે તરત જ રિલીઝ સ્લિપ પકડી નહીં. એ સ્લાઇડિંગ બારીની બાજુ રાખેલી પ્લાસ્ટિક ફાઇલમાંથી પાતળી કાર્બન નકલ ખેંચી લાવ્યો. “પાછલી રાતનો સીલ-રજીસ્ટર,” એણે કહ્યું. ફાઇલના પાનાં વળતાં કરકરો અવાજ થયો. “બે નંબર બેએનો એન્ટ્રી નંબર બાવન. સીલ નંબર અહીં 8-4-9-6 છે.” ચેકલિસ્ટ પર ટીક કરેલા સીલ નંબર 8-4-9-8 હતા. માત્ર છેલ્લો અંક બદલાયેલો. પણ એવો બદલાયેલો કે હેન્ડઓવર પછી ગેરમિલ આખો નીચે ધકેલી શકાય. નિરવે એ રજીસ્ટર મહેન્દ્રભાઈની સહીવાળી ચેકલિસ્ટની બાજુ સરકાવી. બે અંકો બાજુબાજુ પડતાં જ તફાવત ચીસ વગર દેખાઈ ગયો.

“હેન્ડકાર્ટ અટકાવો,” નિરવે બહાર બોલાવ્યો. એની બોલમાં વિનંતી નહોતી; કામની કાપ હતી. દરવાજા પાસે ઊભેલો છોકરો પૈડાં પર પગ મારીને ગાડી સ્થિર કરી દીધો. માલ દરવાજા સુધી આવીને ઉભો રહ્યો. મહેન્દ્રભાઈ તૂટી પડ્યા. “કોણે કહ્યું તને અટકાવવા? હું ઇનચાર્જ છું.” “હવે આ છોડાણ તમારી સહી પર છે,” નિરવે શાંત કહ્યું. “અને સીલ નંબર ગેરમિલ છે. ગેરમિલ સાથે માલ બહાર જાય તો નોંધ સીધી મંજૂર કરનાર પર બંધાય.”

જગદીશ કાકાના ચહેરા પરનો રંગ બદલી ગયો. એ ગોડાઉનના ભાવે હિસાબ કરનારા માણસ હતા; નાના અંક ક્યાં મોટું ખાડું ખોદે એ જાણતા. એમણે આગળ વધી ચેકલિસ્ટને એક વાર પોતાની આંખે વાંચી. હેમાંગી દરવાજાની આડેમાંથી અંદર આવી. હવે એ દૂરની સાક્ષી ન રહી; ટેબલના ડાબા ખૂણે ઊભી રહી. એણે કોઈ પક્ષ લીધો નહીં, પણ એક વાક્ય પૂછ્યું: “ઉપરના ટીક પહેલાંથી કેમ હતા?”

મહેન્દ્રભાઈનો જવાબ તૈયાર નહોતો. “રાતની પાળીમાંથી… નિયમ મુજબ…” “રાતની પાળીમાં હું હતો જ નહીં,” નિરવે કહ્યું. “કૉલ રેકોર્ડ છે. મને એક વાગ્યે બોલાવ્યું, ત્યારે માલ સીલ થયો હતો એમ તમે જ કહ્યું હતું.” એણે ખિસ્સામાંથી નાનો મુલાકાત-પ્રવેશ કાર્ડ કાઢ્યો. ઘસાઈ ગયેલો કિનારો. સ્વાઇપ સમય છપાયેલો—1:07. એને ચેકલિસ્ટની બાજુ મૂકી દીધો. હવે ટેબલ પર ત્રણ વસ્તુઓ હતી: પૂર્વથી ટીક કરેલું કાગળ, ગેરમિલ બતાવતું રજીસ્ટર, અને પ્રવેશનો સમય.

મહેન્દ્રભાઈએ ટેબલનો ખૂણો દબાવ્યો. “બસ ઘણું થયું. માલ છોડો.” એમણે દરવાજા તરફ વળી ઊંચે બોલ્યા, “લોડિંગ ચાલુ કરો. મારી ઓર્ડર છે.” એમનો અવાજ બેએના લોખંડી છતને અથડાયો. આ જ એ એક પગલું હતું જે એમણે પાછું ખેંચી શક્યાં હોત. પણ એમણે ખેંચ્યું નહીં. નિરવે તરત જ રિલીઝ સ્લિપ ઊંચી લીધી, નીચેના બોક્સમાં “મંજૂરી મુજબ તાત્કાલિક છોડાણ”ની સામે મહેન્દ્રભાઈની હમણાંની સહી બતાવી, અને ઉપરના ગેરમિલ સીલ નંબર પર આંગળી રાખી. પછી એ સ્લિપ, રજીસ્ટર અને ચેકલિસ્ટ ત્રણેયને ડેસ્કની મધ્યમાં સરકાવીને બોલ્યો, “બરાબર. તો નોંધ સંપૂર્ણ કરો. ‘ગેરમિલ હોવા છતાં મંજૂર કરનારના આદેશે છોડાણ.’”

મહેન્દ્રભાઈએ હાથ લંબાવ્યો, જાણે કાગળ ખેંચી લેવાના. નિરવે કાગળ છોડ્યો નહીં; ફક્ત ડેસ્ક પર જ દબાવી દીધો. “જો માલ હવે બહાર જશે,” એણે કહ્યું, “તો વીમા દાવામાં પહેલી જવાબદારી એ જ લાઇન પકડી લેશે. કારણ કે ઉપરના બે ટીક પહેલેથી તમારા છે, નીચે મંજૂરી પણ તમારી છે, અને ગેરમિલ સામે છોડાણનો આદેશ પણ તમારો.” એણે બાજુના સ્ટેમ્પપેડ તરફ હાથ લંબાવ્યો, કંપનીની રિલીઝ મુદ્રા ઉઠાવી, અને ખાલી નોંધ-બોક્સમાં ઘાટ્ટો ચોરસ મુક્યો. “લેખિત કરો,” એણે શાંતપણાથી કહ્યું, “અથવા માલ અહીં જ રહેશે.”

બહારના મજૂરે મહેન્દ્રભાઈ તરફ જોયું, પછી નિરવ તરફ. પહેલી વાર વજન કયા અવાજમાં છે એ ગૂંચવણભર્યું બન્યું. મહેન્દ્રભાઈએ મજૂરને ધમકારવા માટે મોં ખોલ્યું, પણ જગદીશ કાકાએ હળવેથી હાથ ઊંચક્યો. “રોકો,” એમણે કહ્યું. એ શબ્દ ન મોટો હતો ન નાટકીય; છતાં એમની ઉંમર અને વર્ષોનું લેવડદેવડ એની પાછળ ઊભું હતું. “હવે લખાણ પૂરું થાય પછી જ પૈડું ફરશે.”

હેમાંગીએ ચેકલિસ્ટનો ઉપરનો ખૂણો પોતાની તરફ ફેરવ્યો. “અહીં જુઓ,” એણે કહ્યું, અને એણે કશું જ વધાર્યું નહીં. એ ફક્ત બે ટીકની શાહી, ગેરમિલ અંક, અને સહીવાળી લાઇન એક સીધી નજરમાં ગોઠવી દીધા. મહેન્દ્રભાઈની ગોઠવેલી પ્રક્રિયા હવે એમની તરફથી બચાવ નહીં, પકડ બનતી જતી હતી. મહેન્દ્રભાઈએ પેન ઉઠાવી, પણ આ વખતે હાથમાં પહેલા જેવો દબદબો ન હતો. “આ માત્ર નોંધની ભાષા છે,” એમણે કહ્યું. “બાદમાં સુધરી જશે.” નિરવે એમને જોતાં જોતાં બીજી સ્લિપ ખેંચી, માલ અટકાવવાનો આંતરિક અહેવાલ ખોલ્યો. “બાદમાં નહીં,” એણે કહ્યું. “હમણાં. તમે છોડાણ જોરથી માંગો છો તો લખાણ પણ હમણાં જ.”

ડીઝલની ગંધ વચ્ચે એક બોક્સની પટ્ટી ક્યાંક ઢીલી પડીને ટકાટક બોલી. પેલેટ પર ઊભેલો માલ અટકેલી શ્વાસ જેવો લાગી રહ્યો હતો. મહેન્દ્રભાઈએ આસપાસ જોયું—દરવાજા પાસેના છોકરાથી લઈને જગદીશ કાકા સુધી, અને હેમાંગી સુધી, જે હવે આડે નહોતી. આ દૃશ્ય એમણે બનાવ્યું હતું: ડેસ્ક, ચેકલિસ્ટ, સાક્ષીઓ, સમયની હડબડ. હવે એ બધું એમની સામે ગોઠવાયેલું. એમણે લખવાનો પ્રયત્ન કર્યો: “સીલ ફરી તપાસાશે…” નિરવે તરત જ કહ્યું, “ના. તમે તો માલ હમણાં છોડવાનો આદેશ આપ્યો.” એણે ખાલી બોક્સની બાજુએ પોતાની આંગળી ટેકવી. “અહીં એ જ જશે.”

મહેન્દ્રભાઈના હોઠ કંપ્યા. પેનની નિબ કાગળમાં થોડી ચીરી પડી. પછી એમણે પોતાની જ બોલેલી લાઇન ઉતારી—ટૂંકી, કાપેલી, પણ સાફ: “ગેરમિલ હોવા છતાં મારા આદેશે છોડાણ.” નીચે ફરી સહી. આ વખતે શાહી પહેલી સહીની ઉપર ભીંજાતી ગઈ. નિરવે તરત જ માલ છોડ્યો નહીં. એણે રિલીઝ સ્ટેમ્પને બાજુમાં રાખી, અટકાવ અહેવાલની નકલ પલટાવી, અને તેમાં નોંધ્યું: “મંજૂર કરનાર દ્વારા ગેરમિલ સ્વીકાર્યું.” પછી ત્રણેય પાનાં—રજીસ્ટર, અટકાવ અહેવાલ, અને ચેકલિસ્ટ—એક સરખી લીટીમાં ગોઠવ્યાં. “હવે,” એણે બહાર કહ્યું, “માલ બહાર નહીં જાય. ગેરમિલ નોંધાઈ ગઈ છે. આગળની તપાસ સુધી દરવાજો બંધ.”

આ વાક્યે બેએના લોખંડી દરવાજા પાસે ઊભેલો છોકરો તરત સાંકળ ખેંચવા વળ્યો. મહેન્દ્રભાઈએ “બંધ ના—” કહીને આગળ પગલું ભર્યું, પણ મોડું થઈ ગયું; દરવાજાની સ્લાઇડિંગ પટ્ટી ખખડાટ સાથે અડધી સરકી ગઈ. આ અવાજમાં જ એમની આજ્ઞા તૂટી ગઈ. નિરવે મહેન્દ્રભાઈ તરફ જોયું પણ નહીં. એણે ચેકલિસ્ટ ફરી ખેંચી. ઉપરના બે જૂના ટીક સામે, નોંધ-બોક્સમાં નવી લાઇન પછી, નીચેની મંજૂરીની સહી જોડાઈ ગઈ હતી. એણે લાલ પેન લઈને બાજુમાં નિયંત્રણ ચિહ્ન નાખ્યું—“જવાબદારી મંજૂર કરનાર પર સ્થિર.” પછી કાગળ ટેબલના મધ્યમાં ખુલ્લો મૂકી દીધો.

ચેકલિસ્ટ ડેસ્ક પર ખુલ્લી રહી. ઠંડી ચાની વાટકીનો ગોળ દાગ એની બાજુએ સૂકાઈને કઠણ થઈ ગયો હતો. ઉપર મહેન્દ્રભાઈએ મારેલા ટીક હવે સીધી લાઇનમાં નીચે ઉતરી એમની જ બીજી સહી સુધી પહોંચતા હતાં, અને લાલ નિયંત્રણ ચિહ્ને એ ચેકમાર્કોને વાળીને પાછાં એમની જ રિલીઝ લાઇન તરફ ફેરવી દીધાં.