જે સ્લોટ એમણે પકડ્યો હતો, પૈસાની લીટિ વળી ગઈ

“અરે, નહીં, પહેલાં હેમાંગીબેનનું કામ,” વિન્ડો ક્લાર્કે હાથથી ઇશારો કરી જિજ્ઞાની ફાઇલને બાજુએ ધકેલી દીધી, અને જિજ્ઞાના હાથમાં ઝૂલતો જૂનો પટ્ટાવાળો ઓળખકાર્ડ-દોરો હવામાં જ અટકી ગયો.

નગરપાલિકાના સેવા કેન્દ્રની બેન્ચવાળી રાહલાઇનમાં પહેલેથી જ ગરમી ગાઢ હતી. છતનો પંખો કાગળ ઉડાડે તેટલો પણ નહોતો ફંટાતો. જિજ્ઞાએ સવારેથી ત્રણ વાર ચકાસેલી અડધી વાળેલી રસીદ, અરજી, આધારની નકલ અને લગ્નમંડપ માટેના તાત્કાલિક માર્ગ-પરમિટનું પ્રિન્ટઆઉટ ગોઠવી રાખ્યું હતું. આજ બપોરે સ્લોટ ન મળ્યો તો પરમદિવસે બારાતનું વાહન મંડપ સુધી નહીં જઈ શકે; ચુકવેલી અગ્રિમ રકમ પણ અટકી જાય. અને આ બધી વાત સામેની બેન્ચ પર બેઠેલા સગાંઓને ખબર હતી. કારણ કે પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—વિહાન સાથેની વાત આગળ વધેલી છે, પણ હજી ઘરની મંજુરીના દરવાજા અડધા જ ખુલ્યા છે.

હેમાંગીબેન, વિહાનની મોટી કાકી, બેન્ચ પર ચપટી મારીને બેઠેલી હતી. એમણે પોતાની સાડીની કિનારી સરકાવી, બાજુનો ખાલી પડતો અડધો સીટ પણ પાછળ બેઠેલી ભાભીને આપી દીધો. “તમે ઊભાં જ રહો જિજ્ઞા,” એમણે મીઠાશથી કહ્યું, “આ કામમાં વડીલો પહેલા. નિયમ સમજવો જોઈએ. કાલે જ આવવું હતું ને?”

જિજ્ઞાએ કંઈ કહ્યું નહીં. ફાઇલ કસીને પકડી. કવરનો ખૂણો ગસાઈ ગયો હતો; કેટલાય દિવસથી દોડધામનો વેર ચોંટેલો. કાચની વિન્ડો ઉપરના ઝાંખા અરીસા જેવાં સ્ટીલના પટ્ટામાં એની આકૃતિ વાંકી દેખાતી હતી—પાછળ બેન્ચ, આગળ કાઉન્ટર, અને વચ્ચે ઉભેલી એક જ વ્યક્તિ.

ક્લાર્કે હેમાંગીબેન તરફ જોયું, જાણે પહેલેથી નક્કી હોય એવું. “મહેન્દ્રકાકા આવ્યા છે ને? એમનું નામ નાખી દઈએ. સ્લોટ પકડી રાખ્યો છે.”

“હા,” હેમાંગીબેન ઊંચા અવાજે બોલ્યાં, જેથી આખી લાઇન સાંભળે, “ઘરનું કામ છે. છોકરીઓને ક્યાં આ કચેરીઓનાં ચક્કર ખબર પડે?”

સામે બેઠેલા મહેન્દ્રકાકાએ ખાંસી સાથે ગળો સાફ કર્યો. “જિજ્ઞા, દસ્તાવેજ હોય તો મને આપ. હું અંદર વાત કરીને લઈ લઉં.”

પ્રથમ ફાટ જિજ્ઞાએ ત્યાં પાડી. એણે ફાઇલ આગળ ન ધકેલી. બદલે અડધી વાળેલી રસીદ ખોલી અને સીધી કાઉન્ટર પર મૂકી. ઉપર લાલ શાહીમાં લખાયેલું હતું—“અગ્રિમ જમા: જિજ્ઞા દેસાઈ.” એની નીચે લાઇવ વેપાર પ્રસાર માટેનો વેપારી ઓળખક્રમ, કારણ કે મંડપની સજાવટ અને દુલ્હનના ઉપહારનો મોટો હિસ્સો એ જ ચલાવતી હતી; સેવા ક્ષેત્રમાં એની દોડધામનો કરાર એ જ નંબરથી જોડાતો. ક્લાર્કે રસીદ તરફ એક વાર વધારે જોયું. જિજ્ઞાએ પહેલી વાર બોલી, અવાજ સમતોલ, “જમા મારા ખાતેથી ગયું છે. માલવાહક રૂટ અને લગ્ન મંડપ પ્રવેશ-પરમિટનો સ્લોટ પણ એ જ બુકિંગ સાથે બંધાયેલો છે. ફક્ત પૂછો—માલિકી મંજૂરી કોની છે.”

ક્લાર્કે ચહેરો ભીંસ્યો, પણ તરત જવાબ ન આપ્યો. બેન્ચ પર બેઠેલી ભાભીએ હેમાંગીબેનને આંખે પૂછ્યું—આ શું?

હેમાંગીબેને તરત હાથ લંબાવ્યો. “રસીદ આ તરફ આપ. છોકરીઓ ઑનલાઇન કંઈક કરી દે, એટલે સમજતી થઈ જાય છે કે કામ એમનું. ઘરની ચુકવણી તો આખરે વિહાન તરફથી જ છે.”

“ઘરની?” જિજ્ઞાએ પહેલી વાર એમની આંખમાં સીધું જોયું. “મારી દુકાનના પ્રસારથી ગઈ કાલે રાત્રે જમા કરેલી રકમનો હિસાબ વિન્ડો પાસે છે. ઘરની વાત પછી.”

એટલું પૂરતું હતું કે બેન્ચ પર બેઠેલી રાહલાઇન થોડું આગળ ઢળી. કોઈએ પગ ખેંચ્યો, કોઈએ કાન તાક્યાં. પણ અપમાન હજી ખસ્યું નહોતું. હેમાંગીબેન ઊભી થવાને બદલે વધુ આરામથી ટેક લગાવી બેઠી. “હવે ક્લાર્કને શીખવાડશો? નામ તો મહેન્દ્રભાઈનું જ દાખલ છે.”

“હોલ્ડમાં છે,” ક્લાર્કે સ્ક્રીન તરફ જોઈને કહ્યું. “બુકિંગ પકડાયેલું છે. જેને નોંધાવ્યું હોય તેને જ આપાશે.”

“સાંભળ્યું ને?” હેમાંગીબેને બેન્ચ પર બેસેલાને કહ્યું. “વાત પૂરી.”

જિજ્ઞા ઊભી જ રહી. પગની પાસે મેટ્રો સ્ટેશનથી દોડીને આવતાં ચપ્પલના ધૂળિયા ચીંધા હતા. એની થેલીમાં એક ચાવી પડેલી હતી—વિહાને ગઈ રાતે પાછી આપવાની હતી તે ગોડાઉનની ડુપ્લિકેટ ચાવી; મોડે રાતે दरવાજા બહાર લિફાફામાં નાખી ગયો હતો. જિજ્ઞાએ તે ચાવી બહાર કાઢી, રસીદની બાજુમાં મૂકી. “આ ગોડાઉનનો પ્રવેશ પણ એ જ વેપારી નોંધણી પર છે. સજાવટનો સામાન, ઉપહારના હેમ્પર, લાઇવ વેચાણનો સ્ટોક—બધું. બુકિંગ મારી મંજૂરી વગર ચાલુ રહેશે તો માલ બહાર નહીં નીકળે. તમે સ્ક્રીનમાં માલિક-મંજૂરી ખોલો.”

ક્લાર્કનો હાથ માઉસ પર અટકી ગયો. હવે વાત ફક્ત સીટની નહોતી; પુરવઠાની હતી. મહેન્દ્રકાકા ઝટકાથી ઊભા થયા. “અરે, એટલી કડક થવાની શું જરૂર? ઘરનું જ કામ છે.”

“ઘરનું હોય તો ઊભી હું જ કેમ?” જિજ્ઞાનો સ્વર ઠંડો રહ્યો.

ક્લાર્કે બુકિંગ નંબર માગ્યો. હેમાંગીબેન વચ્ચે બોલ્યાં, “મારે છે મેસેજમાં.” એમણે ફોન કાઢ્યો, પણ સ્ક્રીન લોકમાં અટવાઈ ગઈ. જિજ્ઞાએ પોતાનો પ્રિન્ટઆઉટ સરકાવ્યો. કાળા અક્ષરોમાં નંબર, નીચે “માલિક-પક્ષની ડિજિટલ મંજૂરી બાકી.” ક્લાર્કે એ નંબર નાખ્યો. વિન્ડો અંદરના પ્રિન્ટર પાસે બેઠેલો બીજો કર્મચારી આગળ વળ્યો. સ્ક્રીન પર ચમકતી લીટી ક્લાર્કે ધીમી અવાજે વાંચી—“અગ્રિમ રકમ જિજ્ઞા દેસાઈ તરફથી. વાણિજ્ય પુરવઠા જોડાયેલ. માર્ગ-પરમિટ સ્લોટ રોકાયેલ. માલિક-મંજૂરી બાકી.”

હેમાંગીબેનનો ચહેરો પહેલી વાર ઢીલો પડ્યો. “પણ લગ્ન તો અમારા ઘરના છે.”

જિજ્ઞાએ પોતાના ફોનમાં સંદેશ ખોલ્યો. “મંજૂરી લિંક મારી પાસે આવી હતી. અટકાવી હતી. હવે ખોલું?”

જવાબની રાહ જોયા વગર એણે અંગૂઠો સ્ક્રીન પર ફેરવ્યો. એક નાનું નીલું ચિહ્ન લીલું થયું. સાથે વિન્ડો અંદરથી ટકનો અવાજ આવ્યો. ક્લાર્કની સ્ક્રીન પર “હોલ્ડ રિલીઝ્ડ” ચમક્યું. મહેન્દ્રકાકાએ તત્ક્ષણે કાઉન્ટર પર હાથ માર્યો. “એક મિનિટ, પહેલું નામ તો મારું હતું.”

“હતું,” ક્લાર્કે આ વખતે સીધું કહ્યું, “હવે નિયંત્રણ જિજ્ઞાબેન તરફ ગયું.”

આ ફેરફાર કાગળ પર જ ન રહ્યો. ક્લાર્કે મોટું રજિસ્ટર પોતાની જમણી તરફથી ખેંચીને ડાબી તરફ, જિજ્ઞા સામે લાવ્યું. નામ બોલાયું—“જિજ્ઞા દેસાઈ.” બેન્ચ પર બેઠેલા બે માણસો અનાયાસ ઊભા થયા અને પછી સમજાઈને પાછા બેસી ગયા. જિજ્ઞા હજી ઊભી હતી, પણ હવે ઊભાં રહેવાનું કારણ બદલાઈ ગયું હતું; વિન્ડો એની રાહ જોતું હતું.

“બેસો જિજ્ઞા,” પાછળથી કોઈ સગીએ ઢીલું કહ્યું.

જિજ્ઞાએ પાછળ જોયું જ નહીં. “દસ્તાવેજ.”

ક્લાર્કે અરજી પાનાં ફેરવ્યાં, સહીની જગ્યાએ અંગૂઠો રાખ્યો. “માર્ગ-પરમિટ અને મંડપ પ્રવેશ સ્લોટ એક સાથે જ છોડાશે. માલવાહક સમય બપોરે ચારથી છ. વરપક્ષના વાહનો માટે અલગ પત્રક.”

હેમાંગીબેન તત્કાળ વિન્ડો નજીક આવી. બેન્ચ પરનું તેમનું જગ્યા કોઈએ પકડી લીધું. આ નાનું નુકસાન એમને સૌથી પહેલા વાગ્યું. “અલગ પત્રક તો અમારું જરૂરી છે. બારાતની ગાડીઓ અટકશે. તમે પહેલા એ કાઢો.”

ક્લાર્કે પૂછ્યું, “અધિકૃત મંજૂરી કોની પાસે?”

જવાબ આપવા મહેન્દ્રકાકા આગળ વધ્યા, “અમારી વડીલ મંજૂરી—”

“સિસ્ટમમાં નહીં,” ક્લાર્કે કાપી નાખ્યું.

જિજ્ઞાએ રજિસ્ટરમાં સહી કરી. એની પેનની નોક તૂટી ગયેલી હતી; એણે પોતાની થેલીમાંથી બીજી પાતળી પેન કાઢી. કાગળ ઉપર નામ સમતોલ રીતે ઊતર્યું. વિહાન આ બધામાં ક્યાંય ન હતો. માત્ર સવારનો એક મેસેજ—“કાકી sambhāḷī leśe”—અને પછી મૌન. તે મૌન હમણાં બેન્ચ કરતાં પણ નીચું લાગતું હતું.

ક્લાર્કે આગામી પ્રક્રિયા માટે ટોકન કાઢ્યું અને સીધું જિજ્ઞાની તરફ સરકાવ્યું. “પરમિટ કાઉન્ટર, વિન્ડો ત્રણ.”

હેમાંગીબેને હાથ આગળ ધપાવ્યો. “પહેલા અમને આપો. અમને જલ્દી છે. મહેમાન આવવાના છે.”

જિજ્ઞાએ ટોકન પોતાની ફાઇલમાં દબાવી દીધું. “મને પણ.”

વિન્ડો ત્રણની બહાર બીજી બેન્ચલાઇન હતી, પણ ત્યાં પણ હવે નામના અવાજનો ભેદ ચાલતો હતો. જિજ્ઞા પહોંચી ત્યારે કાઉન્ટરવાળા કર્મચારીએ ટોકન જોઈને સીધું બોલાવ્યું. પાછળથી હેમાંગીબેન, મહેન્દ્રકાકા અને બે સગાંઓ ઝડપથી આવ્યા, પણ વિન્ડોનો ગ્રીલ જિજ્ઞા અને તેમની વચ્ચે પડી ગયો.

“આ બે પત્રક છે,” કર્મચારીએ કહ્યું. “એક મુખ્ય માર્ગ-પરમિટ, એક અનુગામી વાહન પ્રવેશ. બીજું જેને આપશો, તેના નામે બહાર પડશે.”

હેમાંગીબેનનો અવાજ પાતળો થયો. “જિજ્ઞા, એ બીજું અમને આપ. ઝઘડો પછી કરજો. હમણાં કામ અટકાવશો નહીં. લોકો શું કહેશે?”

જિજ્ઞાએ કાગળો જોયાં. પહેલાના પત્રક પર એની ચૂકવણીનો ઉલ્લેખ, નીચે માલવાહક રૂટ. બીજા પત્રક પર હજી નામ ખાલી. બસ અહીં આખું દોરું એમની તરફથી તેની તરફ વળ્યું હતું. વિન્ડો પાસેની ભીની શાહી, રબરનો ભારે સ્ટેમ્પ, અને બાજુમાં રાખેલી તારીખની સીલ—બધું તૈયાર.

મહેન્દ્રકાકાએ ગ્રીલ વચ્ચે થીડી આગળ કરી. “બેટા, આખરે તો સંબંધની વાત છે. વડીલોની ઇજ્જત રાખ. પત્રક આપી દે. પછી જે કહે તે.”

જિજ્ઞાએ નજર ઊંચી કરી. “ઊભી હું હતી ત્યારે પણ સંબંધની જ વાત હતી.”

હેમાંગીબેનનો સ્વર હવે આજ્ઞાથી વિનંતી પર સરક્યો. “તને જે દુઃખ થયું હોય તે ઘેર બેસીને નિકાળી લઈએ. આ સ્લોટ પાછો આપ. આજે નહિ અટકાવતી.”

કર્મચારી વિન્ડોની અંદરથી પૂછ્યો, “બીજા પત્રકમાં નામ?”

જિજ્ઞાએ એક ક્ષણ પણ ન બગાડી. “ખાલી રાખશો નહીં. મારા વાણિજ્ય વાહન માટે જ ઉમેરો. અનુગામી પ્રવેશ પણ એ જ નોંધણી સાથે બંધાવો.”

હેમાંગીબેને ગ્રીલ પકડ્યું. “ના, એ તો અમારું હતું. બસ એ જ પાછું મૂકો.”

જિજ્ઞાએ સીધું કર્મચારીને કહ્યું, “જૂનો હોલ્ડ ફરી નહીં ખોલશો. માલિક-પક્ષથી ઇનકાર નોંધાવો.”

આ શબ્દો બોલાયા અને તરત પ્રક્રિયા ખસી ગઈ. કર્મચારીએ બીજા પત્રક પર નવા કોડ સાથે એની નોંધણી સંખ્યા ઉતારી. સ્ક્રીન પર લાલથી લીલું, પછી સ્થિર વાદળી. મહેન્દ્રકાકાનો હાથ ગ્રીલ પરથી સરકી ગયો. હેમાંગીબેનની નજર પ્રથમ વાર કાઉન્ટર પર નહિ, કાગળ પર જ અટકી રહી—જ્યાં ખાલી જગ્યા હવે એમની નહોતી.

“સ્ટેમ્પ,” કર્મચારીએ કહ્યું.

જિજ્ઞાએ પહેલું પત્રક સરકાવ્યું, પછી બીજું. ભારે રબર સ્ટેમ્પ શાહીમાં દબાયો, કાગળ પર પડ્યો. ભીના ગોળ ખૂણાંવાળો સરકારી નિશાન ચમક્યું. બીજો સ્ટેમ્પ થોડો વાંકો પડ્યો; કાઉન્ટર પરની વર્ષોની ઘસારમાં એની સપાટી પર કાળા દાગ પડેલા. જિજ્ઞાએ બંને પત્રક પોતાના હાથ નીચે સમતોલ દબાવી રાખ્યાં. પરમિટ કાઉન્ટર પર ભીની શાહી ચમકી, પછી ધીમે ધીમે સુકાતી ગઈ.