આખી લાઇન મારી આગળ વળી

“અરે, આ લિફાફો ત્યાં નહીં—પાછળની પ્લાસ્ટિક ખુરશી પાસે બેસાડો એને,” હેમાંગિનીબેને દરવાજા પર ઊભેલા સેવકને હાથથી કાપ મારીને કહ્યું, અને સેવકની દોરી જેવી નજર સીધી માહી પર આવી અટકી ગઈ.

આંગણાના પ્રવેશવળાંક પર ફૂલોના તોરણ નીચે બે રાહદારીઓ માટે રાખેલી ગાદીવાળી ખુરશીઓ હતી. એમાંની ડાબી ખુરશી માહી માટે હોવી જોઈએ હતી; સવારે જ જયે કહ્યું હતું—“તું પહેલી આવશે, મમ્મીને પણ ખબર છે.” હવે એ જ જગ્યા પર સુરતથી આવેલા નીલા ઘાઘરાવાળી કાજલને બેસાડવામાં આવી રહી હતી. માહીના હાથમાં ગિફ્ટનો પાતળો કાગળચોળ લિફાફો હતો; વાંકડો પડી ગયેલો, ઘણી વાર ખોલીને ફરી વાળેલો ખર્ચાનો પાવતીચીઠ્ઠો એની અંદર સરકી રહ્યો હતો. ત્રણ મહિના વધારાના શિફ્ટ કરીને, સેવા ક્ષેત્રની નોકરીમાંથી બચાવેલા પૈસા. દરવાજા પાસે ઊભેલા બે કાકીઓએ એ લિફાફા તરફ જોયું, પછી કાજલના સેટિનના દુપટ્ટા તરફ. વાંચન તરત થઈ ગયું.

માહી બેસી નહીં. પ્લાસ્ટિક ખુરશીના ખૂણે થેલો મૂકી, સીધી ઊભી રહી ગઈ. “લિફાફો હું કોઈના હાથમાં નહીં આપું,” એણે શાંત અવાજે કહ્યું. “જ્યાં વરઘોડા-વાળા નામ લખાય છે, ત્યાં જ મૂકીશ.”

હેમાંગિનીબેન હળવી હાસ્યરેખા ખેંચીને નજીક આવી. “અરે વાહ. અમદાવાદથી બે પૈસા કમાઈને આવી છે એટલે રીતભાત પણ શીખવાડશે? તું મહેમાન તરીકે રહી, ઘરવાળી બનવાનો અભ્યાસ ન કર.”

બાજુમાં તાંબાના ગ્લાસવાળી ચાની ટ્રે મૂકાઈ હતી. બે કપના કિનારે ઠંડી ચાની ગોળ રીંગ પડી ગઈ હતી—એટલી વાર રાહ જોવડાવાઈ હતી કે ચા ઉપર પાતળી સપાટી ચઢી ગઈ. માહીએ નજર ખસેડી. “પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે,” એણે એટલું જ કહ્યું, વધુ નહીં.

હેમાંગિનીબેનની ભ્રૂ ચડી. “ખબર હોવા અને સ્વીકાર થવા વચ્ચે ફરક હોય છે. જય!” એણે જરા ઊંચે બોલાવ્યું.

અંદરથી જય નીકળ્યો, ક્રીમ શેરવાણીમાં ચોખ્ખો, પણ આંખોમાં ખલાસી. એને જોઈને એક ક્ષણ માટે આંગણાની ગપસપ હળવી થમી. માહીએ એની તરફ ન જોયું; એણે તો સીધું જોયું કે સેવકે ગાદીવાળી બીજી ખુરશી પણ કાજલની મામી માટે ખેંચી મૂકી. જે માર્ગ વડે ઘરનાં વડીલ અંદર જતા, એમાંથી માહીનો પગ સાવ કાપી નાખવામાં આવ્યો.

જય પાસે આવીને ધીમું બોલ્યો, “અત્યારે સીન ન કર, માહી. કાજલના લોકો આવ્યા છે. પછી વાત કરીએ.”

“પછી?” માહીએ પહેલી વાર એની આંખમાં જોયું. “આજે જેને દરવાજે ઊભું રાખશો, એને પછી અંદરથી શું આપશો?”

જયે જવાબ આપ્યો નહીં. હેમાંગિનીબેન બોલી ઊઠી, “માહી, તને રસોડાની બાજુથી લઈ જાશે. અહીં વરપક્ષના ખાસ લોકો ઊભા રહેશે.”

એ જ ક્ષણે પહેલો ભંગ પડ્યો. દરવાજા બહારથી પરિવારના પૂજારી સાથે શંકરભાઈ—વરનાં કાકા અને ઘરના જૂના મુખ્ય યજમાન—આવ્યા. તેમની વ્હીલચેર નહીં, લાકડાની છડી હતી, પણ આખા આંગણામાં કોણે કોને પહેલા વંદન કરાવવું તે હજી એમના ઈશારાથી જ થતું. સેવક દોડી કાજલ તરફ જતો હતો, તો શંકરભાઈએ સીધું પૂછ્યું, “અહીં માહી આવી ગઈ? લિફાફાની નોંધ એને કરાવવાની હતી.”

હેમાંગિનીબેન તરત વળી. “હા, આવી છે, પણ ભીડ છે ને કાકા, હું કાજલને—”

“માહી ક્યાં?” શંકરભાઈએ બીજી વાર પૂછ્યું. પ્રશ્ન નહીં, કાપ હતો.

પ્લાસ્ટિક ખુરશીના ખૂણે ઊભેલી માહી તરફ એમની નજર ગઈ. એક પળમાં દિશા બદલી. સેવક જે થાળી લઈને કાજલની આગળ જઈ રહ્યો હતો, એનો હાથ શંકરભાઈએ અટકાવ્યો. “પહેલા આ છોકરીને રસ્તો આપ. દરવાજે ઊભી શા માટે છે?” પછી એમણે પોતાનો હાથ માહીની તરફ લંબાવ્યો. “આવ, અંદર આવ. તારા પપ્પાએ જે કામે સાથે ઉભા રહ્યા હતા, એની લાજ હું રાખું.”

આંગણાનો વાંચન બદલાયો. જસ્ટ એક પગલું. કાજલની સામે ખૂલેલું પટ્ટાવાળું દ્વાર અડધું રહી ગયું; સેવક પાછો ફર્યો, થાળી માહીના આગળ. કોઈએ ઊંચે અવાજે કંઈ કહ્યું નહીં, પણ બે કાકીઓએ પલકમાં પલ્લું સરકાવ્યું; જયનો ખભો કઠણ થઈ ગયો. માહી અંદર વધવા લાગી ત્યારે શંકરભાઈની છડીનો અગ્રભાગ એની બાજુએ ચાલતો હતો—શીલ્ડ જેવો. મધ્યમવયની એક મામીએ કાજલને હળવેથી કહ્યું, “અરે, કદાચ ઘરનાં નજીકના હશે.” એ સાંભળવા માટે પૂરતું જોર હતું.

પણ લડાઈ પૂરી નહોતી. સીડીઓની નીચે, જ્યાંથી ઉપર મંચવાળી બેઠકો તરફ જવું પડતું, ત્યાં હેમાંગિનીબેને ફરી રોક્યું. ઉપરના ડાબા તરફ બે નામચિઠ્ઠીઓ રાખેલી—‘જય’ અને એની બાજુની ખાલી જગ્યાએ હજુ પીનથી દબાવેલી સફેદ પટ્ટી. માહી એ જગ્યાની તરફ જોઈ શકે એટલામાં હેમાંગિનીબેને સેવકને કહ્યું, “આ ખાલી પાટલી પર કાજલનું નામ મૂકો. માહી નીચે સ્ત્રીઓની પંક્તિમાં બેસે.”

આ વખત શબ્દ ખુલ્લા હતા. નીચેની પંક્તિ? એટલે બધાની સામે અંતિમ કપાત. જય મૌન રહ્યો. એ મૌન જ હેમાંગિનીબેનની સૌથી મોટી હિંમત હતું.

માહીની આંગળીઓમાં પાવતીચીઠ્ઠીનો કાગળ ફરી કચવાઈ ગયો. તેને યાદ આવ્યું—ત્રણ રાતની વધારાની શિફ્ટ, મેટ્રોમાં ઊભું રહીને ઘરે આવવું, એક જ સાડી બે વખત ડ્રાયક્લીન કરાવવાની જગ્યાએ હાથથી ધોઈ દબાવી પહેરવી. આ ઘરનાં લગ્નમાં ‘આપણી’ તરીકે ઊભી રહેવા માટે. હવે એની સામે સફેદ પટ્ટી પરથી નામ સરકાવવામાં આવતું હતું.

એણે ધીમેથી લિફાફો પાછો પોતાના થેલામાં મૂકી દીધો. “મારું નામ નીચે મૂકાશે તો મારું લિફાફું પણ નીચે નહીં પડે,” એણે કહ્યું.

હેમાંગિનીબેનનો અવાજ હવે ધારદાર થયો. “ધમકી આપે છે? કાકા આવ્યા એટલે પોતાને કોણ માને છે? તું હજી કાંઈ નથી. જે છોકરો તને બોલાવતો હતો ને, એ જ હવે ચૂપ છે. સમજાયું?”

દ્વાર અને સીડીઓના જોડાણે લોકો અટકવા લાગ્યા. અંદર જનાર ઉભા, બહાર વળનાર પાછા જોયા. માહીને લાગ્યું, હવે એક પગલું પાછળ ગઈ તો આખું આંગણું એને આખી જિંદગી માટે પ્લાસ્ટિક ખુરશીના ખૂણે મૂકી દેશે.

એટલામાં ઉપરથી વિમલાબા—વરનાં દાદીમાની મોટી બહેન, ઘરમાં અંતિમ બેઠક કોણે ક્યાં લેવી એનો છેલ્લો શબ્દ ધરાવતી—સહારે નીચે ઉતરતાં બોલ્યાં, “હેમાંગિની, અંતિમ બેસાડણી કોણ નક્કી કરે છે? નામચિઠ્ઠી શા માટે અટકી છે?”

હેમાંગિનીબેન તરત નરમ પડી. “બા, હું તો બસ ગોટાળો ટાળું છું. કાજલના લોકો આવ્યા છે. માહીને પછી અંદર—”

“પછી નહીં,” વિમલાબાએ સીડીઓના મધ્યે અટકીને કહ્યું. “અત્યારે. અહીં. કોને ક્યાં બેસાડવું?”

આ જ ક્ષણ હતી. આખું આંગણું સાંભળતું હતું. જયએ હળવેથી કહ્યું, “માહી, તું થોડીવાર માટે નીચે બેસી જા. બાદમાં—”

માહી સીધી ફરી એની તરફ વળી. અવાજ ચીસ નહીં, પણ પથ્થર જેવો. “મારે બાદમાં આપેલી જગ્યા નહીં જોઈએ. જ્યાં જયની બાજુની જગ્યા માટે તમે સૌ મને વર્ષભર બોલાવતા રહ્યા, ત્યાં આજે બીજા નામની પીન દબાવશો તો હું આ ઘરમાં મહેમાન પણ નહીં. વિમલાબા, જો હું ‘બહારની’ છું તો હમણાં જ કહો. અને જો નથી—તો ખાલી પાટલી પર મારો નામ લખાવો, અને દરવાજેથી ઉપર જતો રસ્તો પણ મારી આગળ ખોલાવો. બેમાંથી એક.”

એણે પોતાના થેલામાંથી લિફાફો કાઢ્યો નહીં; બદલે ઘરના અંદરના ભંડારખંડની નાની કીચેન, જે જયે એક અઠવાડિયા પહેલા “તું આવેશ તો વહેલી સવારના ડેકોરવાળાને ખોલજે” કહી આપી હતી, એ કીચેન બધાની સામે પકડી. “ઘરની ચાવી મને આપી ને દરવાજે ઊભું રાખશો? કે પછી આ પણ ખોટું હતું?” એણે કીચેન સીડીઓની પહેલી પાટલી પર મૂકી દીધી. ધાતુનો ટકોરો આસપાસ ફેલાયો.

દેખાતું નુકસાન પહેલાં હેમાંગિનીબેનના ચહેરા પર આવ્યું. એણે હાથ લંબાવ્યો, “એ નીચે મૂકી દે, શું નાટક છે—”

વિમલાબાએ એનો હાથ વચ્ચે જ અટકાવ્યો. “ચાવી એને કોણે આપી?”

જય ગળામાં અટવાઈ ગયો. “મેં.”

“તો પછી ખોટું કોણ બોલે છે?” વિમલાબાનો સવાલ હવે આખા ઘરને હતો. કોઈ જવાબ ન આવ્યો. શંકરભાઈએ સેવકને કહ્યું, “ખાલી પાટલી લાવો.”

સેવક ગભરાઈને ઉપર દોડ્યો. હેમાંગિનીબેન બોલી, “બા, આ તો જાહેરમાં—”

“જાહેરમાં જ થયું છે,” વિમલાબાએ કાપી નાખ્યું. “તો જાહેરમાં જ સીધું થશે.”

હવે ગતિ એક પછી એક બદલી. સેવકે કાજલ માટે પીનથી દબાવેલી પટ્ટી ઉપાડી; એ પટ્ટીનો કોણો ફાટી ગયો. કાગળનો સૂકો અવાજ આંગણામાં સ્પષ્ટ સંભળાયો. બીજી ચિઠ્ઠી લાવવામાં આવી. “નામ?” સેવકના હાથ કાંપતા હતા.

“માહી,” વિમલાબાએ કહ્યું. “માહીબેન નહીં, ફક્ત માહી. ઘરનાં નામ માટે એટલું પૂરતું છે.”

કાજલ સીડીઓની બાજુએ ખસી ગઈ. એની મામી, જે થોડા પહેલાં ગાદીવાળી ખુરશી પર બેસી હતી, હવે પોતે જ ઊભી થઈ ગઈ. જય આગળ આવ્યો, કદાચ કંઈક સમાધાન કરવાનું, પણ વિમલાબાએ આંખ ઉચકી. “હવે તું બાજુએ ઊભો રહેજ. તારી બાજુની જગ્યા માટે આજે બીજાઓએ વધારે મહેનત કરી છે.”

એ વાક્યમાં ફટકો હતો. જય સાચે જ એક પગલું બાજુએ થયો. સેવકે ઉપરની ખાલી પાટલી પર ‘માહી’ મૂકી. શંકરભાઈએ પોતે દોરીનું બેરિયર થોડીક ખસેડી, સીડીનો મધ્યમાર્ગ ખુલ્લો કર્યો. “પહેલા માહી,” એમણે ઊંચે બોલ્યું. “પછી ઘરનાં બીજા.”

આંગણાનું જૂનું વંચન તૂટી ગયું. થોડા પળ પહેલાં જેને રસોડાની બાજુથી ઘુસાડવાની વાત થતી હતી, એની આગળ હવે મધ્યમાર્ગ ખૂલી રહ્યો હતો. હેમાંગિનીબેનનો અવાજ પડી ગયો; હવે એ વિરોધ નહીં, વિનંતી જેવી ઉતાવળમાં બોલી, “માહી, ચાલ, મુદ્દો મોટો ન કર. ઉપર જઈને બેસી જા, પણ ચાવી મને આપ—”

માહીએ કીચેન ઉપાડી, એક પળ જોયું, પછી સીધું વિમલાબાના હાથમાં મૂકી. “ઘરની ચાવી ઘરના હાથમાં,” એણે કહ્યું, “પણ મારી જગ્યા કોઈના મૂડમાં નહીં.”

વિમલાબાએ કીચેન પોતાના પોટલામાં સરકાવી. “હવે જા,” એમણે કહ્યું.

માહી સીડી ચઢવા લાગી. દરેક પાટલી પર પગની સાડીના પલ્લુનો નાજુક ઘર્ષણ અવાજ આવતો હતો. નીચે કોઈએ નામ લઈને બોલાવ્યું નહીં. મધ્ય લેન્ડિંગ પર પહોંચતાં સેવકે દોડીને થાળીમાં રહેલો યજમાનચિહ્નવાળો કેસરિયો દુપટ્ટો આગળ કર્યો—જે થોડા સમય પહેલાં કાજલની સામે ખૂલતો હતો. માહીએ એને ખભા પર સ્વીકારી લીધો. દુપટ્ટાના કિનારે ચાંદીના તારનો હળવો ઘસારો રેલિંગને લાગી રહ્યો હતો.

ઉપરની લેન્ડિંગ પર, જયની બાજુની પાટલી પર ‘માહી’ ચોખ્ખું વાંચાતું હતું. માહીએ બેસવા પહેલાં દુપટ્ટાનો પલ્લુ સેટ કર્યો; કેસરિયાં કાપડ પર યજમાનપક્ષનું નાનું છાપચિહ્ન ખભા પાસે દેખાતું હતું. પછી એ એક અડધું વળીને સીડીના વળાંક પર ઊભી રહી—માલિકપક્ષની બાજુએ—અને રેલિંગ પર દુપટ્ટાનો છેડો નિશ્ચળ લટકતો રહ્યો.