તેઓ છોડેલો નિશાન પાછો ફર્યો #2

મૃણાલે કાઉન્ટર પરની નામાવલી પોતાની તરફ ખેંચી, ચા નો કપ સરકીને ગોળ દાગ મૂકી ગયો, અને પાછળથી હેમાંગીભાભીએ કહ્યું, “બસ, હવે તું ઊભી રહે. અંદરના સહીવાળા કામમાં ઘરનાં નામ જ જાય.”

અમદાવાદના જૂના વોર્ડ કચેરીના આ સાંકડા ખૂણે સવારથી લોકોની લાઈન વળી રહી હતી. કાચ નીચે ઘૂસાડેલા કાગળો, સિક્કા, બે ફોટા, સરનામાના પુરાવા, અને મૃણાલનો ઝાંઝરેલો ઓળખ-ફિતા—કપડાં પર એટલો ઘસાઈ ગયો હતો કે અક્ષરો ફીકા પડી ગયા હતા. કાઉન્ટરના ખૂણે એની ઠંડી પડી ગયેલી સ્ટીલની ડબ્બી પડેલી હતી; બપોર થઈ આવી છતાં ઢાંકણ ખૂલ્યું નહોતું. ફોર્મ કોણ ભરે, કોને કઈ નકલ જોઈતી, કઈ એન્ટ્રી કઈ પાનામાં છે—આ બધું મૃણાલ જ સંભાળતી. પણ જેમ જ ફ્લેટ ટ્રાન્સફરની અંતિમ નોંધણી આવી, હેમાંગીભાભી આગળ આવીને એની આંગળીએ જ બતાવ્યું, “આ પાનું જયભાઈના પરિવાર માટે છે. તું તો ભાડૂત નોંધાયેલ છે.”

મૃણાલે નજર ઊંચી કરી. “ફોર્મ મેં જ તૈયાર કર્યું છે. જૂની જોડાયેલી એન્ટ્રી વગર આ ચાલશે નહીં.”

“તું શીખવાડે નહીં,” હેમાંગીભાભીએ કચેરીના લખાણિયા તરફ વળી કહ્યું, “હાલની નોંધમાં જ વાંચો. મૃણાલ શાહ—અલગ રહેવાસી. સંબંધ: નહીં. બસ.” આગળ ઊભેલા બે સગાંએ ગળું લંબાવ્યું. આ જ લોકો સાંજે ઘરમાં થાળીઓ ગોઠવતી વખતે એની પાસે ચાવી મૂકી જતા; હવે આંખ સામે બેઠકો સરકી ગઈ હતી.

માસી, જે સાથે આવી હતી, હોઠ સુધી વાંધો લઈને અટકી ગઈ. “પણ આ છોકરીએ—” એટલામાં હેમાંગીએ એમને જ ચુપ કરાવી દીધાં. “માસી, કચેરીમાં લાગણી નહીં, કાગળ બોલે.”

મૃણાલે એક શબ્દ પણ ન બોલ્યો. એણે હાલની નામાવલીમાં ઉપરના ખાને પેન્સિલથી કરેલો તાજો કાપો જોયો—એક નામ ગાઢ નીલામાં, નીચે બીજું હળવું. અને બાજુમાં જૂના પાનાનો સંદર્ભ નંબર અડધો છૂપાયો હતો. આ જ પહેલો છિદ્ર હતો. એણે પોતાની આંગળી એ નંબર પર ટકાવી. “જો કાગળ બોલે, તો આ પણ બોલશે. પાછળનું પાનું કાઢો.”

લખાણિયાએ નારાજીથી મોં વાંકું કર્યું, પણ લાઈન અટકેલી હતી. કાગળો એના હાથમાંથી પસાર થતા નહોતા. “ઝલદી,” એણે કહ્યું, “કયો નંબર?”

મૃણાલે તરત જ કહ્યું. હેમાંગીભાભીના ચહેરા પરની ચોખ્ખી ખાતરીમાં પહેલી વાંકી રેખા આવી.

પાછળની લોખંડી શેલ્ફમાંથી જાડું બંધાણું કાઢાતાં ધૂળની ગંધ ઊઠી. જય ત્યાં સુધી બાઈક પાર્ક કરીને અંદર આવ્યો હતો. એણે એક નજર મૃણાલ પર કરી, પછી હેમાંગીભાભી પર. આ સંબંધ વિશે પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર હતી, પણ સ્વીકારના દરવાજા હંમેશા અડધા જ ખુલતા. ઘરમાં તેને “જયની મદદ કરતી છોકરી” કહી બોલાવતા; બહાર કામ પડે ત્યારે “આપણીજ છે” કહી આગળ ધકેલતા. આજે એ જ અડધી ઓળખ કાઉન્ટર પર પડી હતી.

લખાણિયાએ જૂની એન્ટ્રી ખોલી નહીં; પહેલું હાલનું પાનું જ ઊંચે ધરીને વાંચ્યું, “માલિકી વારસાગત રીતે જયેશકુમાર દામોદરભાઈ અને હેમાંગીબેનના સંયુક્ત સંચાલનમાં…” પછી એણે મૃણાલ તરફ જોઈને ઉમેર્યું, “અહીં તમારું નામ સહવંશી તરીકે નથી. તો નિર્ણય સાહેબ લોકોનો.”

હેમાંગીભાભીએ તરત જ પકડ લીધો. “એટલે જ કહું છું. આટલી વરસથી રાખી છે, એનો અર્થ સ્થાન તો થઈ જતું નથી. સહી કરતી વેળાએ વંશ, હક, ઘરનો દરજ્જો જુદો પડે.”

આ વખત માસીએ પણ નજર નીચી કરી. જયે કંઈ ન કહ્યું. એના મૌનથી જ અપમાનને કચેરીની સીલ મળી ગઈ. મૃણાલને અચાનક યાદ આવ્યું કે કેટલાંક તહેવારોમાં દરવાજે સુધી લાવીને એને અંદર પાટિયામાં બેસાડવામાં મોડું કરતાં, કેમ કે “મોટાં લોકો પહેલા.” જે ભોજન એ રસોડામાં ઊભી રહીને પૂરું કરાવતી, એના માટે થાળી છેલ્લે. ત્યારે બધું છૂટક લાગતું. અહીં, કાચના આ કાઉન્ટર નીચે, એ જ વાંચન સત્તાવાર થઈ ગયું.

“જૂનું પાનું ખોલો,” મૃણાલે ફરી કહ્યું. “હાલની એન્ટ્રીમાં સંદર્ભ ખોટો છે.”

“તને કેવી રીતે ખબર?” હેમાંગીએ તીખું હસ્યું. “હવે રજિસ્ટર પણ તું જ વાંચી બતાવશે?”

“કારણ કે આ નંબર બે ખંડ પહેલા બંધ થયેલી શ્રેણીનો છે,” મૃણાલે તરત કહ્યું. “પાછલા મહિને હું જ દસ્તાવેજ ગોઠવતા હતી. આ નીલી શાહી નવો દાખલો છે, પણ બાજુનો સંદર્ભ જૂના કાળા શાહીનો છે. બંને એક વર્ષના નથી.”

લખાણિયાનો હાથ અટકી ગયો. એણે પાનાના કિનારે આંખ ચોંટાડી. ખરેખર, ખાને ઉપર લખાયેલ વર્ષ અને અંદરના સંદર્ભનું હેડિંગ જરા જુદું હતું. ખૂબ નાનું. પણ એકવાર દેખાઈ જાય પછી ન દેખાય એવું નહોતું. જયે પહેલી વાર આગળ વળી જોયું.

મૃણાલે પાનું પોતાના હાથમાં લીધું. “આ જોડાણ પછીનું નહીં, પહેલાંનું છે. કોઈએ હાલની નોંધમાં પાછળનો ખોટો નંબર બેસાડ્યો છે.” એણે પાનાંના ડાબા કિનારે દબાણથી લખાયેલ જૂનો ક્રમાંક બતાવ્યો. “આ જો. ઉપર ઘસી નાખ્યું છે.”

હવામાં હળવો ખટકો થયો. હેમાંગીભાભીએ તરત હાથ લંબાવ્યો, “આ કચેરીનો કાગળ છે, તું પકડતી નહીં.” પણ મૃણાલે પાનું છોડ્યું નહીં. કાઉન્ટરના કાચ પર એની આંગળીઓની સફેદ ખેંચાણ દેખાતી હતી.

“એન્ટ્રી રૂમ નંબર સાતના જૂના બંધાણામાં મળશે,” મૃણાલે લખાણિયાને કહ્યું. “સંયુક્ત સંચાલન પહેલાંનું. જે દિવસે પિતાજીની હોસ્પિટલની નોંધ સાથે નામ ચડાવાયું હતું.” એ કહીને જ એણે પોતે જ ચોંકી. આ યાદ એને શા માટે એટલી સાફ હતી? કારણ કે એ જ દિવસે એ બહાર બેસીને ટિફિન ઠંડી થવા દીધું હતું, અને જય અંદર દામોદરભાઈને સહારો આપતો હતો. પછી કેટલાંક કાગળો હેમાંગીએ પોતે રાખી લીધા હતા.

હેમાંગીનો અવાજ હવે ધીમો પણ કઠોર હતો. “મૃણાલ, અહીં નાટક ન કર. ઘરની વાતો કચેરીમાં ખેંચી નહિ. જે લખાયું છે એ પ્રમાણે પૂરું થવા દે.”

જયે પહેલી વાર બોલવાનું પસંદ કર્યું, પણ હજીપણ ઢાળ વગર. “જો જૂની નોંધ હોય તો જોઈ લઈએ. પછી વાત કરીશું.”

“પછી?” મૃણાલે એ તરફ જોયું. “પછી ઘરે જઈને ફરી દરવાજા આગળ ઊભી રાખશો? આજે કાઉન્ટર પર જે વાંચાય છે એ જ રહેશે.”

રૂમ નંબર સાતમાંથી બીજું, વધુ જૂનું બંધાણું આવ્યું. લાલ દોરી કઠણ થઈ ગયેલી. લખાણિયાએ ખુલ્લું કરતાં જ ઉપરની ધૂળ મૃણાલના હાથ પર પડી. હેમાંગીભાભી હવે કાઉન્ટરના સરખાં સામે ઊભી નહોતી; થોડી બાજુએ, પણ એ જ અંતરે જ્યાંથી માણસ દખલ પણ રાખે અને ઇનકાર પણ.

જૂના પાનાંમાં સંદર્ભ શોધતાં બે મિનિટ લાંબી પડી ગઈ. પાછળ લાઈનમાં ઊભેલા લોકો ગસગસ્યા, કોઈએ મોબાઈલમાં સમય જોયો, કોઈએ બીજી બારી પૂછવી. પણ જે પાનું મળ્યું એ ઉપરનો કાગળ માત્ર નહોતો; એ ઘરનો દબાવેલો ગળો હતો.

મૃણાલે નંબર મળતા જ કહેલું, “આ.” લખાણિયાએ પાનું સરકાવ્યું. ઉપર તારીખ, નીચે દામોદરભાઈનું નામ, પછી મિલ્કત વિગતો. બાજુના ખાને, જ્યાં હાલની નામાવલીમાં કાપાકાપી હતી, અહીં જૂના, ગાઢ અક્ષરમાં લખેલું હતું: “વારસ નોંધ માટે તાત્કાલિક સંરક્ષક: મૃણાલ દામોદરભાઈ શાહ (અપત્યા). નિવાસ દાખલો એ જ સરનામે. અનુગામી સહી સુધી સ્થાન યથાવત.”

કાઉન્ટરની ઉપરનું બધું અચાનક તિરાડ પડેલા કાચ જેવી રીતે ફરી વાંચાવું લાગ્યું. ભાડૂત નહીં. મદદગાર નહીં. જય સાથે ફરતી છોકરી નહીં. દામોદરભાઈએ જીવતા લખાવેલું નામ. અપત્યા. એ શબ્દની બાજુમાં પછીના વર્ષનું નાનું નોંધપત્રક પિનથી જોડાયેલું હતું: “સંરક્ષક નામ વાંચનમાં ભૂલથી છૂટ્યું; મૂળ દાખલો યથાવત.” તે પિન કાઢી કોઈએ કદી અલગ કર્યો હતો; કાગળમાં રંધો હજી હતો.

હેમાંગીભાભીનો શ્વાસ સાંભળાયો. “એ તો… જૂની કામચલાઉ નોંધ છે. પછી સુધરી ગયું હતું.”

“ક્યાં સુધરી ગયું?” મૃણાલે એ જ પાનામાં નીચે અંગૂઠો સરકાવ્યો. ત્યાં પછીની જગ્યા ખાલી હતી. “સુધારો થયો હોત તો અહીં સહી, તારીખ, હુકમ હોત. ખાલી જગ્યા છે. ખોટું વાંચન પછીના પાનામાં ઘસીને બેસાડ્યું છે.”

જય આગળ આવ્યો. એની આંખો પહેલા શબ્દ પર અટકી નહીં; “અપત્યા” પરથી સરકીને નીચે દામોદરભાઈની સહી પર અટકી. એ જ વાંકું દબાણ. એ જ લીટી. જે કાગળો પર મૃણાલે વર્ષો જોયા હતા. ઘરમાં જ્યાં જયએ ક્યારેય સીધું પૂછ્યું નહીં કે પિતાજીએ એને શા માટે હંમેશાં ઘરની અંદરની ચાવી આપી, બહારની નહીં—તે બધું આ એક લીટીની સામે ભાંગી પડતું હતું.

હેમાંગીભાભીએ અચાનક નરમ સ્વર પકડ્યો, જે વધુ ખતરનાક લાગ્યો. “મૃણાલ, આને અહીં છોડ. ઘેર જઈને શાંતિથી બેસીને વાત કરીએ. માસી છે, જય છે. કચેરીમાં નામ વાંચાયા પછી પાછાં લેવાનું મુશ્કેલ પડે. ઘરની ઇજ્જત છે.”

માસીના હાથમાં પડદાની ગાંઠ મચકાઈ ગઈ. લખાણિયો હવે નિષ્પક્ષ ન રહ્યો; એણે પાનું મૃણાલની તરફ સરકાવ્યું. કોણ બોલવાનો હક્ક ધરાવે છે તે બદલી ગયું. “જો સુધારો કરાવવો હોય,” એણે કહ્યું, “હમણા જ કડી જોડાઈ શકે. જૂની નોંધ સાથે હાલનીમાં સુધારો દાખલ કરવો પડશે.”

હેમાંગીભાભીએ ઝડપથી કહ્યું, “નહીં. પહેલાં અમે અંદર ચર્ચા—”

“ચર્ચા તો વરસોથી થઈ ગઈ,” મૃણાલે કાપી નાખ્યું. એની અવાજમાં ચીસ નહોતી; એટલે વધુ કઠોર હતો. “મને દરવાજે અટકાવવાનો અર્થ હવે બદલી ગયો. થાળી છેલ્લે આપવાનો અર્થ પણ. સહી વખતે બહાર રાખવાનો અર્થ પણ. બધું એ માટે કે આ એક શબ્દ પાનામાંથી ગાયબ રહે.”

જયે ધીમે કહ્યું, “મૃણાલ…”

એણે એની તરફ જોયું, પણ રાહ ન જોઈ. “હવે નહીં.”

મૃણાલે હાલની નામાવલી, જૂની એન્ટ્રી અને જોડવાનું સુધારાપત્ર એક સીધી લાઈનમાં મૂક્યાં. કાઉન્ટરના ખૂણાની ભીડ—રબર બેન્ડ, ખાલી સ્ટેપલર, શાહીનો બોટલો, કિનારે સૂકાઈ ગયેલો ચાનો દાગ—એ બધાની વચ્ચે એણે પાનું પોતાની બાજુ ખેંચ્યું. લખાણિયાએ સુધારાની કૉલમ બતાવી. “અહીં મૂળ નોંધનો સંદર્ભ, અહીં હાલની વાંચન ભૂલ, અહીં દુરસ્ત નામ.”

હેમાંગીભાભી હવે વિનંતી પર ઊતરી આવી. “મૃણાલ, એક વાર વિચાર. બહાર બોલાશે. લોકો શું કહેશે?”

“લોકો તો જે કહેવું હોય એ ઘણીવાર કહી ચૂક્યા,” મૃણાલે કહ્યું. “આ પાનું આજે જે કહેશે એ પછી તમે નહીં ફેરવી શકો.”

એણે કાળી શાહીનો પેન લીધો. હાથ કંપ્યો નહીં. “મૂળ દાખલા અનુસાર—મૃણાલ દામોદરભાઈ શાહ—અપત્યા—નામ ગેરવાંચનથી કાઢાયેલ.” લખાણિયાએ વાંચી લઈને માથું હલાવ્યું. “પુરાવો બંધબેસે છે.”

જયના હોઠ ખૂલ્યા, પણ કોઈ વાક્ય બહાર આવ્યું નહીં. આ પહેલી વાર હતી કે એના મૌનથી મૃણાલને હાનિ નહીં, જગ્યા મળી. એણે જૂની નોંધનો નાનકડો પત્રક ફરી પિનથી હાલની નામાવલીમાં મજબૂત ઘૂસાડ્યો. ધાતુએ કાગળ ચીરીને પાર જતાં કરકર અવાજ કર્યો. પછી એણે રજીસ્ટર સીધું કરીને કહ્યું, “મુદ્રા મારો.”

લખાણિયાએ ગાદી ઉપરની ગોળ મુદ્રા શાહીમાં દબાવી. મૃણાલે પાનું સ્થિર રાખ્યું. હેમાંગીભાભીની આંગળી એક ઇંચ દૂર હવામાં જ અટકી રહી. મુદ્રા નીચે આવી.

ઠપ્પ.

લાલ ભીની ગોળાઈ એક ક્ષણ ચમકી, પછી કાગળમાં ઊતરી ગઈ. કાઉન્ટર પર મુદ્રાનું વજન બેસી રહ્યું, અવાજનો આછો પડઘો ચાના સૂકાતા દાગ વચ્ચે અટકી રહ્યો, અને મૃણાલની આંગળીની પાસે પિનથી બંધાયેલું નામ હવે ખસે એવું નહોતું.