મારી જગ્યા તેઓ મટી શક્યા નહીં

માહીએ ગેસની આંચ ઓછી કરીને ઉકાળે ચઢેલી દૂધની પાતેલી એક હાથથી ખેંચી, બીજા હાથથી ફ્રિજ ઉપરના પારદર્શક ડબ્બામાંથી દહીં કાઢ્યું અને કાઉન્ટરની ભીડેલી ધાર પર પડેલો ઠંડો થઈ ગયેલો થેપલાનો ડબ્બો કોણીએ સરકાવી દીધો. પાછળથી હીના ભાભીનો અવાજ આવ્યો, “માહી, પહેલાં આ છાસ ફેન્ટી દે. અને હા, ડાઇનિંગ પર વધારાની ખુરશી મૂકી દે, કવ્યાના મામેરા ભાઈ આવી ગયા છે. તું તો પછી ક્યાંય પણ બેસી જજે.”

“પછી ક્યાંય પણ.” શબ્દો ધીમે બોલાયા, પણ રસોડાની ટાઇલોમાં ટકરાઈને કડવા થયા. માહી સવારથી ઘરમાં દોડતી હતી—મામીની દવાઓ સમયસર આપેલી, કવ્યા માટે પાર્લરની પુષ્ટિ કરેલી, ફૂલવાળો ખોવાઈ ગયો ત્યારે લૉકેશન મોકલેલું, અને પોતાની સેવા ક્ષેત્રની ઓફિસમાંથી અડધો દિવસની રજા લઈને સીધી મેટ્રોથી નરણપુરા આવી પહોંચી. સંબંધ વિશે પરિવારમાં અને ઓળખીતાઓને ખબર હતી; પ્રણવ તેને “મિત્ર” કહીને બચતો ન હતો. છતાં ઘરનાં અંદરના ગોળમાં તેની જગ્યા હંમેશા કામ પૂરતી જ રહેતી.

ડાઇનિંગ પાસે ચાર ખુરશી ગોઠવેલી હતી. પાંચમી માટે જગ્યા હતી; પણ હીના ભાભીએ પહેલેથી જ બાજુના સ્ટૂલ પર સ્ટીલના વાસણો ચડાવી દીધાં હતાં, જાણે બેઠકો માણસો માટે નહીં, સંબંધના દરજ્જા માટે હોય. માહીએ વધારાની ખુરશી હાથમાં લીધી, એક ક્ષણ માટે ટેબલના ખૂણે અટકી રહી, પછી તેને ખોલી જ નહોતી. ખુરશી દિવાલને ટેક લગાડી રાખી અને છાસનો ડોળો ગોઠવી દીધો.

હીના ભાભી અંદર આવી. “ખુરશી કેમ ન મૂકી?”

માહીએ સીધું જોયું. “જેને પછી ક્યાંય પણ બેસાડવાના હોય, એ હાથથી ખુરશી ગોઠવાડવાની મારી આદત નથી.”

એક પળ માટે માત્ર સ્ટીલના ચમચાનો ખખડાટ સંભળાયો. હીના ભાભીએ હોઠ ભીંસ્યાં. “અરે, વાતને ખેંચે છે શા માટે? ઘરમાં મહેમાન છે.”

“એટલે જ તો,” માહીએ કહ્યું, “મહેમાન સામે કોણ બેસે, કોણ ઊભું રહે—એ ઘરના લોકો નક્કી કરે. કામવાળી નથી હું.”

બહારથી મામીનો ઉઘાડો ખાંસીનો અવાજ આવ્યો. પ્રણવ તરત અંદર આવ્યો. હાથમાં ફોનનો ઝાંખો અજવાળો નીચું પકડી રાખેલો; ચહેરા પર ઓફિસથી દોડીને આવ્યાનો થાક. તેણે દિવાલને ટેક લગાડેલી ખુરશી, ટેબલનો ભરેલો સ્ટૂલ અને માહીનો ચહેરો જોયો. કંઈ પૂછ્યું નહીં. બસ સ્ટૂલ પરથી વાસણો ઉઠાવી કાઉન્ટર પર મૂકી દીધાં અને ખુરશી ખુલીને ટેબલ પાસે સરકાવી દીધી. “આ અહીં રહેશે,” એટલું કહી તેણે મામી માટે દવા લઈ જતી થાળી ઉઠાવી.

એ પહેલી નાની ખસેડ હતી, પણ દેખાતી. હીના ભાભીએ તેને અટકાવ્યું નહીં; કદાચ મામીના ઉઘાડા ખાંસીને લીધે, કદાચ પ્રણવની ટૂંકી નજરને લીધે. છતાં તેમની આંગળીઓએ ટેબલક્લોથ સરખો કરતા કરતા ખુરશીની પીઠને એક વાર ધક્કો માર્યો—પાછી ખેંચી લેવાની આદત જેવી.

બપોરે ઘર વધુ ભરાયું. ભાડાના મકાનની સાંકડી સીડીઓ પરથી એક પછી એક સગાં ઊતર્યા-ચડ્યા; કોઈ બટાકાની કચોરી લઈને આવ્યું, કોઈ મીઠાઈ. હોલમાં વરઘોડાની ચર્ચા, અંદર કવ્યા મેકઅપવાળી સાથે, અને રસોડામાં ગેસની બે જ્યોત વચ્ચે હીના ભાભીનું રાજ. માહી સતત હાથ ચલાવતી રહી, પણ હવે એક ઇંચનું અંતર રાખીને. જે કહેવામાં આવે એ જ; વધારે નહિ. આ નાની કડકાઈ ઘરમાં તરત સમજાય એવી હતી.

સાંજ પહેલાંનો ગોટાળો ત્યારે ફાટ્યો જ્યારે કવ્યા રડતી બહાર આવી. એની ગરબાની રાત માટે રાખેલું લીલું લેહેંગું ઉપરની અલમારીમાંથી ઉતારતાં દૂધવાળી કડાઈ સરકી ગઈ હતી; ઘેરું ડાઘ પડી ગયું. હીના ભાભી ચીસી ઉઠ્યાં, “હાય દઈ! ફોટોગ્રાફર આવવાનો છે. હવે શું પહેરાવું?”

બધાની નજર એકસાથે માહી પર આવી. કારણ સચોટ હતું: તે કવ્યા સાથે કોલેજથી ઓળખતી, રંગ-ફિટની સમજ એને હતી, અને શહેરના કાપડ બજાર, ભાડાના ડેકોરવાળા, રાતે પણ ખુલ્લી રહેતી બૂટિક—બધું એને ખબર. હીના ભાભી બોલી પડ્યાં, “માહી, જલદી વિચાર. તું તો આ બધું સરસ સંભાળે છે.”

માહી કાઉન્ટરની ધાર પર હાથ ધોઈ રહી હતી. તેણે નળ બંધ કર્યો. “હું સંભાળી દઉં, પછી ફરી હું ક્યાંય પણ?”

હીના ભાભીનો ચહેરો કઠણ થયો. “હવે અહંકારનો સમય નથી.”

“હા,” માહીએ કહ્યું, “સમય જ નથી. એટલે જ હું સરળ વાત કહું છું. મને ઘરમાં બેસવાની જગ્યા નથી, પણ ઘરની ઇજ્જત બચાવવાનો હક છે—એ રીતે કામ નહીં થાય.”

કવ્યા રડતા રડતા બોલી, “માહી, પલીજ…”

માહીએ એની તરફ જોયું; અવાજ નરમ રહ્યો, શબ્દો નહીં. “મારી સાથે ચાલ. પણ પહેલા હીના ભાભી આ ખુરશી કોણ માટે છે એ નક્કી કરે.”

હોલમાં રાખેલી એ જ ખુરશી હજુ ટેબલ પાસે હતી. બે સગાભાઈઓમાંનો એક ત્યાં થોડી વાર પહેલાં બેસીને ઊઠ્યો હતો; હીના ભાભીએ ચપટીમાં ગ્લાસો મૂકી ફરી તેને અડધી ઢાંકી દીધી હતી. પ્રણવ દરવાજા પાસે ઊભો હતો. મામી સોફા પરથી થાકેલી આંખે બધું જોઈ રહી હતી.

હીના ભાભીનો ગર્વ સહેલાઈથી ન વળે એવો. “અરે, ખુરશીનો પણ મુદ્દો બનાવે છે? જા ને, કવ્યા માટે કપડાં લાવી દે. પછી બેસજે.”

માહીએ પોતાના ફોન, પર્સ અને દુપટ્ટો ઉઠાવ્યાં. “પછી નહીં.” તે કવ્યા પાસે ગઈ, એની આંખનું વહી ગયેલું કાજલ અંગુઠાથી પોંછ્યું. “જો આવવું હોય તો બહાર ઓટલા સુધી આવ. હું ત્યાં ઊભી છું.”

એ પાછી વળી અને ખરેખર બહાર નીકળી ગઈ. ઘરનો વહેણ એની પાછળથી ખૂંટ્યો. અંદરથી અવાજો ચડી આવ્યા—કોણ જશે, ક્યાં મળશે, કાર કોણ લેશે, કવ્યા એકલી કેવી રીતે જશે, કયો રંગ ચાલશે—પણ કોઈ પાસે તૈયાર જવાબ ન હતો. હીના ભાભી બે મિનિટમાં જ બારી સુધી આવી, પછી સીડીઓની પહેલી પાયડી સુધી. “માહી, નાટક ન કર.”

માહી નીચેના ઓટલા પર ઊભી રહી. અમદાવાદની સાંજ ધુમ્મસેલી ગરમ હતી; સામેના સ્ટ્રીટલાઇટમાં ધૂળ નાચતી. “નાટક હું નથી કરતી, ભાભી. હું તો બસ ત્યાં જ ઊભી છું જ્યાંથી પાછું ફરીને કોઈ મને વાસણોની બાજુના સ્ટૂલ પર ન ધકેલે.”

કવ્યા ચપ્પલ વગર જ નીચે દોડી આવી. પાછળથી પ્રણવ આવ્યો. તેના હાથમાં ઘરના ચાવીઓનો ગોછરો હતો. તેણે ગાડીની ચાવી કવ્યાને નહીં, માહીને આપી. “તને રસ્તા વધુ ખબર છે. પાંચરસ્તા પાસે જે દુકાન છે, ત્યાં છેલ્લે તું જ લઈ ગઈ હતી એને.”

હીના ભાભી ઉપરથી બોલ્યાં, “પ્રણવ, હું કહું છું ને, જયેને ફોન કર—”

પ્રણવે માથું ઊંચું કર્યા વગર કહ્યું, “જય ઓફિસમાંથી નીકળ્યો જ નથી.” પછી તેણે માહીની આંખમાં જોઈ ઉમેર્યું, “તમે બંને જાવ. હું અહીં સંભાળી લઉં.”

આ બીજી ખસેડ હતી. નાની, પણ વધુ મોંઘી. ચાવીઓ આપવા પહેલાં તેણે કોઈની મંજૂરી લીધી નહોતી.

માહી કવ્યાને લઈને નીકળી. મેટ્રો સુધી જવાની જરૂર નહોતી; ઑટોમાં જ તેઓ સી.જી. રોડની બૂટિક સુધી પહોંચી ગયાં. રસ્તામાં કવ્યા વારંવાર માફી માંગતી રહી. માહીએ અટકાવી દીધી. “માફી રાખ પછી માટે. હમણાં તારે કપડાં પહેરવાના છે.” દુકાનમાં કામચલાઉ હેમિંગ કરાવતાં તેણે પોતાની ઓફિસના ચૂકેલા કોલ સ્ક્રીનના ઝાંખા અજવાળામાં જોઈને સાયલન્ટ મૂકી દીધો. પોતાનું કામ, પોતાની સાંજ, પોતાની થાક—બધું એણે અટકાવ્યું હતું. મફતમાં નહીં.

પરત ફરતાં કવ્યા થોડું હસી. “તું ના હોત તો આજે હું મરી જાઉં.”

“મરતી નહીં,” માહીએ કહ્યું, “પણ મને ફરી બોલાવી લેતાં.” એની અંદરનું ગાંઠેલું દુઃખ શાંત અવાજમાં જ વધુ તીખું લાગતું હતું.

ઘરે પહોંચી ત્યારે વાતાવરણ બહારથી વધારે ગોઠવાયેલું, અંદરથી વધારે ખેંચાયેલું હતું. કવ્યા અંદર દોડી ગઈ. માહી દરવાજા પાસે થંભી. હીના ભાભી આવી અને કપડાંનો કવર હાથમાં લઈ બોલ્યાં, “સારું થયું. અંદર મૂકી દે.” પછી જાણે ઉધાર આપતી હોય એમ ઉમેર્યું, “પછી જમતા બેસજે.”

માહીએ અંદર પગરખાં ઉતાર્યાં, પણ સીધી રસોડામાં ન ગઈ. હોલ અને ડાઇનિંગ વચ્ચેના ખૂણે એક નાનું બોર્ડ રાખેલું હતું—કાલના મંડળ માટે કયા કયા લોકો ક્યારે બેસવાના, ચા કોણ આપશે, મામીની દવા કોણ યાદ રાખશે, કવ્યા સાથે પાર્લરમાં કોણ જશે. હીના ભાભી પોતાનું આ ઘર કાગળ પર ચલાવતી હતી. નામની આગળ નાના ગોળ. ફરજો પણ ગૌરવના માપ જેવા.

બોર્ડ પર “માહી” લખેલું હતું—બે જગ્યાએ. “સવારની ચા ગોઠવવી” અને “મહેમાન સ્ત્રીઓને પાણી.” બસ. કવ્યા સાથે ખરીદી, મામીની દવા, લેહેંગું બચાવવું—કંઈ નહોતું. માહીએ આ બધું નવાઈથી નહીં, ખાતરીથી જોયું.

રાત ઊંડી થતી ગઈ. સગાંઓ છૂટી રહ્યા. પ્રણવ થાકેલો પણ સાવચેત ઘરે ફરતો રહ્યો; ક્યારે મામીની શાલ સરખી કરતો, ક્યારે કવ્યા માટે નવો કવર ઉપર મૂક્તો. એકવાર રસોડાના પ્રવેશદ્વાર પાસે તેણે ચૂપચાપ માહીનો ઠંડો થયેલો થેપલાનો ડબ્બો ખોલીને માઇક્રોવેવમાં ગરમ કર્યો અને પ્લેટમાં મૂકી દીધો. કંઈ બોલ્યો નહીં; પ્લેટ કાઉન્ટરની ભીડેલી ધારથી હટાવી ખાલી જગ્યા પર મૂકી. માહીએ જોયું. ખાધું નહીં, પણ પ્લેટ ત્યાંથી પાછી હટાવી પણ નહીં.

પછી, જ્યારે બધું થોડીવાર માટે ધીમું થયું, તેણે ડાઇનિંગ પાસેની ખુરશી ખેંચીને બેસી ગઈ. હીના ભાભી અંદર આવી ને તરત બોલ્યાં, “અરે, એ ખુરશી કાલના પંડિતજી માટે રાખેલી છે.”

માહી ઊભી ન થઈ. “તો કાલે આપજો.”

“હમણાં ઊઠ. ગાદલું મૂકી દેવું છે અહીં.”

“મારે નહીં.” માહીએ પીઠ સીધી કરી. “જે માટે મારી જગ્યા આજેય પંડિતજી, મામેરા ભાઈ, વાસણો—બધાથી હળવી છે, એ ઘરમાં હું આખી રાત ઉભી રહીને કામ નહીં કરું.”

હોલમાં બેઠેલા મામીના ભાઈએ ખખડાટથી ગળું સાફ કર્યું. હીના ભાભીનો ગુસ્સો હવે જાહેરમાં તૂટતો હતો; પણ જાહેરમાં જ તેને સીમા પણ હતી. “પ્રણવ, તારી મિત્રને સમજાવ.”

પ્રણવ ત્યાં જ હતો. તેણે ટેબલની પાસે આવી, પંડિતજી માટે પડેલો તાંબાનો થાળ અન્ય ખૂણે મૂકી દીધો. પછી બોર્ડ ઉચકી લાવ્યો. હીના ભાભી સમજી નહીં ત્યાં સુધી તેણે માર્કરથી બે લીટી લખી દીધી: “કવ્યા સાથે સવાર — માહી.” “મામીની દવા — માહી.” લખાણ સાદું, ઘરના લખાણમાં જ. કોઈ ઘોષણા નહીં. બસ નામ ત્યાં હતું જ્યાં ઘરના માણસોનું રહે.

હીના ભાભી બોલ્યાં, “એ શું કરે છે? હું ફરી ગોઠવી દઈશ.”

પ્રણવે બોર્ડ પાછું સ્ટેન્ડમાં ફસાવી દીધું. “નહીં.” એક જ શબ્દ. અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ એ ઘરમાં પહેલીવાર કંઈક અટકાવતો હતો.

રાત્રે માહી ઉપરના ઓરડામાં કવ્યા સાથે સૂવા ગઈ નહીં. તેણે નીચેની ગેલેરી પાસેના રૂમમાં બેસીને પોતાની ઓફિસમાં ટૂંકો સંદેશ મૂકી દીધો. સ્ક્રીનનો ઝાંખો અજવાળો હથેળીમાં દબાયો રહ્યો. પ્રણવ પાણીનો ગ્લાસ લઈને આવ્યો. “કાલે વહેલી સવારથી ભીડ થશે,” તે બોલ્યો, “જો તું આવતી હોય તો… સીધી અંદર આવી જજે. મને પૂછવાની જરૂર નહીં.”

માહીએ ગ્લાસ લીધો. “હું પૂછતી નથી.”

“હું જાણું છું.” પ્રણવે એક ક્ષણ પછી ધીમેથી ઉમેર્યું, “અને કોઈ તને હટાવે તો પણ નહીં.”

આ શબ્દો જાહેર માટે નહોતા. એમાં દમકતી શાન નહોતી; ઘરની અંદરની થાકી ગયેલી સાચાઈ હતી. માહીએ જવાબમાં કંઈ ન કહ્યું. બસ પાણીનો અડધો ઘૂંટ પીધીને ગ્લાસ નીચે મૂક્યો. વાત એટલી જ.

બીજા દિવસે બપોરે મહેમાનો આવતાં પહેલાં આખું ઘર ફરી એકવાર ઉથલાયું. જે સોફા કાકીના માટે હતો તે ફોઈને આપવો પડ્યો; જે સ્ટૂલ લાડવા માટે હતો તે પાણીના ડોલ માટે ખસેડાયો; ડાઇનિંગ પર પ્લેટોની લીટી બદલાઈ; ઉપરથી નીચે લોકો, થાળીઓ, ચાદરો વહેતાં રહ્યા. આ જ ગોટાળામાં હીના ભાભીએ છેલ્લો દાવ ખેલો. “આ ખૂણાની ખુરશી હટાવી દો,” તેમણે બે છોકરાઓને કહ્યું, “અહીં ગિફ્ટના કવર મુકવાના છે. માહી, તું તો રસોડામાં જ રહેજે.”

એ ખૂણાની ખુરશી. એ જ. ગઈકાલથી ખેંચાતી સીમા. છોકરાઓએ હાથ નાખ્યો.

માહી ત્યાંથી બે પગલે હતી. તેણે થાળી મૂકી. “ખુરશી નહીં હટે.”

હીના ભાભીએ તરત કડક નજર ફેંકી. “અહીં મારી ગોઠવણી ચાલે છે.”

“મારી પણ,” માહીએ કહ્યું, અને ખુરશીની પીઠ પકડીને પોતાની તરફ ખેંચી. પછી એ જ ખુરશી ડાઇનિંગ અને હોલ વચ્ચેના માર્ગમાં એવી રીતે મૂકી દીધી કે હવે તેને હટાવવી હોય તો ખુલ્લેઆમ જ કરવી પડે. એ પર પોતાનો દુપટ્ટો વાળી મૂકી દીધો—સાદો, પણ વાંચી શકાય એવો નિશાન.

એક પળમાં ગોટાળો જીવતો થઈ ગયો. કાકીઓની થાળીઓ હવામાં અટકેલી, કવર લઈને આવેલા છોકરાઓ અડધા વળેલા, મામી સોફા પરથી ઊંચું જોવા મજબૂર. હીના ભાભી આગળ વધ્યાં. “દુપટ્ટો ઉઠાવ. મહેમાનો જોઈ રહ્યા છે.”

“હા,” માહીએ શાંતિથી કહ્યું, “જોઈ રહે.”

હીના ભાભીએ હાથ લંબાવ્યો. એ જ ક્ષણે પ્રણવ ભીતરથી આવ્યો. તેની હાથમાં ગિફ્ટ માટેના બે મોટા થેલાં હતાં. તેણે એક નજર દુપટ્ટાવાળી ખુરશી પર નાખી, બીજી હીના ભાભી પર, અને આગળ કંઈ બોલ્યા વગર થેલાં ખુરશી પર નહીં, બાજુની જમીન પર મૂકી દીધાં. પછી દિવાલ પાસેનો નાનો સ્ટીલનો સ્ટેન્ડ ખેંચ્યો અને કવરો તેના પર ગોઠવવા લાગ્યો. ગિફ્ટ માટે બીજી જગ્યા બનાવી દીધી. ખુરશી જળવાઈ રહી.

હીના ભાભી ચોંકીને બોલ્યાં, “અરે, જમીન પર શું મૂકે છે? અહીં—”

પ્રણવે સ્ટેન્ડના ઉપરના કોણામાં કાગળ ચોંટાડ્યો. માત્ર બે શબ્દ: “માહી — બેઠક.” પોતાના ઘરના કામના કાગળમાંથી ફાડેલી ચીટી, ઘરની જ શાહી. પછી તેણે ખુરશીને જરા અંદર સરકાવી, માર્ગથી બચાવી, પણ હટાવી નહીં.

કોઈએ તાળી પાડી નહીં. કોઈએ જાહેરાત કરી નહીં. પરંતુ બે છોકરાઓએ તરત હાથ પાછા ખેંચ્યા. મામીની પીઠ સોફા પર ઢળી ગઈ; તેમના ચહેરા પર થાક વચ્ચે નાનકડી ઢીલ પડતી દેખાઈ. કવ્યા, સંપૂર્ણ તૈયાર થઈને સીડીઓ પરથી ઉતરતી, એક ક્ષણ અટકી અને સીધી બીજી તરફ વળી ગઈ—જાણે આ સીમામાં ઘૂસવું એનું કામ નથી.

હીના ભાભી હજી ઊભી હતી, આંખોમાં ગુસ્સો અને ગણતરી બંને. “બસ, હવે વાત વધારશો નહીં,” તેમણે દાંત કચકચાવી કહ્યું.

માહીએ દુપટ્ટો ખુરશી પરથી ઉઠાવ્યો નહીં. તે ખુરશી પાસે ઊભી રહી. “હું રસોડામાં જઈશ,” એ બોલી, “પણ અહીંથી મારી જગ્યા કોઈ વાસણ કે કવર માટે ખાલી નહીં કરે.”

એ કહીને તે ઝુકી, દુપટ્ટો ગોઠવીને ખુરશીની પીઠ પર સુઘડ રીતે વાળી દીધો, જાણે ઘરમાં કોઈ રોજ આવું જ કરતું હોય. પછી જ તે રસોડાની તરફ વળી.

રાતે, મહેમાનો છૂટ્યા પછી, ઘરના અવાજો પ્રથમવાર ખરેખર થાક્યા. મામી ઊંઘી ગયાં. કવ્યા ઉપર. હીના ભાભી હજુ ક્યાંક ભાંડાંના અવાજમાં પોતાનો ગુસ્સો છુપાવતી. પ્રણવના રૂમની બહારની દીવાલ પાસે નાની સાંઝેલી શેલ્ફ હતી—નીચે જોતાં જ દેખાતી: ઘડિયાળ, ચાવીઓ, હેરવૅક્સની ડબી, બે પુસ્તકો, ચાર્જર, સિક્કાં. માહીએ પાણીનો ગ્લાસ ત્યાં મૂકી પાછો ખેંચ્યો. પછી પોતાની વાળની કાળી પટ્ટી, જે બપોરે ઉતારી હતી, ઉઠાવી હાથમાં લીધી.

શેલ્ફ પર પ્રણવની રોજની વસ્તુઓની બાજુમાં એક સાંકડી જગ્યા ખાલી રાખેલી હતી. એટલી કે તેમાં તેની વાળની પટ્ટી, નાનો ક્લચ, કે મેટ્રો કાર્ડ આવી શકે. બાકીની શેલ્ફ ભરેલી હતી; આ એક પટ્ટી જેવી જગ્યા જાણીને છોડેલી. માહીએ પોતાની પટ્ટી ત્યાં મૂકી નહીં. બસ આંગળીથી એ ખાલી લાઇનની ધાર સરખી કરી, જગ્યા એમ જ અકબંધ રાખી.