લાઇન મારી સામે તૂટી ગઈ

“અરે નહીં, મૈત્રી, આ બાજુ નહીં—પાછળથી જા.” હીરલભાભીએ તેના હાથમાંનો નાનો કાગળનો થેલો આંગળીથી ધકેલી દીધો, જાણે તે મહેમાન નહીં, કામવાળી છોકરી હોય. પ્રવેશવર્તુળમાં ગેંદાના હાર, કેમેરાનો ફ્લેશ, અડધા વળેલા મામા-કાકા, અને દરવાજા પાસે ચાંદીના કિનારા ધરાવતી નામચીટીવાળી ટેબલ હતી. મૈત્રીનો થેલો ધપકાથી કમરે અથડાયો; અંદરનું ઠંડું પડી ગયેલું ઢોકળાનું ડબ્બું હલાયું. એ ડબ્બું તેણે બપોરથી ખાધું નહોતું—સેવા ક્ષેત્રની નોકરીમાંથી સીધી મેટ્રો પકડી, પછી શેર-રિક્ષા બદલી અહીં પહોંચી હતી.

હીરલભાભી અટકી નહીં. “વરપક્ષની ફેમિલી એન્ટ્રી છે. તમને પાછળની ગેલેરીમાંથી લાવશે. આરવ હજુ અંદર છે.” છેલ્લું વાક્ય વધુ ઊંચે બોલાયું, જેથી બાજુમાં ઊભેલી બે કાકીઓ સાંભળે. બન્નેની નજર મૈત્રીના ચહેરા પર નહીં, તેના પગ પર અટકી—જાણે કોણ ક્યાંથી અંદર જશે એ જ આજે તેનું મૂલ્ય નક્કી કરતું હતું.

મૈત્રીએ હાથ પાછો ખેંચ્યો. “મને કોણ લાવશે એની જરૂર નથી.” તેણે કાગળનો થેલો પોતાની પાસે જ રાખ્યો અને સામેની ટેબલ તરફ સીધી ચાલી. ત્યાં સફેદ કાર્ડોની પટ્ટી હતી—‘કન્યાપક્ષ’, ‘વરપક્ષ’, ‘નજીકના સગાં’, ‘વિશેષ બેઠક’. એક કાર્ડ પર કાળી શાહીથી લખેલું હતું—‘મૈત્રીબેન’. તેની નીચે નાની પેન્સિલથી કોઈએ તીર મારી ‘પાછળ ડાબે’ લખ્યું હતું. મૈત્રીએ એ કાર્ડ હાથમાં લઈ સીધું કરી દીધું. આસપાસના બે છોકરાઓ, જે મહેમાનોને ગુલાબ આપતાં હતાં, એકબીજાને જોઈને અટકી ગયા.

“હાથ ન લગાડો,” હીરલભાભી તરત પહોંચી. તેણે કાર્ડ મૈત્રીના હાથમાંથી ખેંચી લીધું અને સામે જ ‘વિશેષ બેઠક’માંથી એક ખાલી સ્ટેન્ડ કાઢીને ‘પાછળ ડાબે’ની પંક્તિમાં સરકાવી દીધું. કાગળનું સૂકું ખરખરાટ પ્રવેશવર્તુળની ગડબડ વચ્ચે પણ સાંભળાયું. “પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે, એનો અર્થ એ નથી કે રીતભાત તોડી દઈએ. હજી કંઈ નક્કી થયું નથી.”

આ વખતે ખોટું વાતાવરણ નહીં, ખોટી વસ્તુ ખસી હતી. કાર્ડ ખસતાં જ બે વડીલોનું માથું વળ્યું. નામ દેખાતું હતું, સ્થાન દેખાતું હતું, અને અપમાનને હવે શબ્દોની જરૂર નહોતી. મૈત્રીનો ગળો ગરમ થયો, પણ અવાજ ઠંડો રહ્યો. “જો કંઈ નક્કી નથી, તો મારા નામનો કાર્ડ છપાવ્યો કોણે?”

હીરલભાભી એક પળ માટે ચૂપ રહી, પછી હસ્ય જેવી ભંગિમા કરી. “કાર્ડ છપાય છે એટલે બધું બંધાઈ જાય? વરઘોડામાં કોણ ક્યાં ઊભું રહે એ મોટાં લોકો નક્કી કરે.” તેણે ટેબલની બાજુ ઊભેલા સંચાલકને કહ્યું, “આને સાઈડમાં બેસાડજો. મુખ્ય સીડીઓથી નહીં.”

મૈત્રી પાછી ન હટી. તેણે પોતાના પર્સમાંથી નાની ચાવી કાઢી—આરવના ઓફિસવાળા ફ્લેટની વધારાની ચાવી, જે તે છેલ્લા ત્રણ અઠવાડિયાથી પરત આપવા માંગતી હતી અને એ દરેક વખતે કહતો, ‘પછી વાત કરીએ.’ એ ચાવી તેણે નામચીટીની ટેબલ પર મૂકી. “બરાબર. જ્યાં મારી જગ્યા નથી, ત્યાં આ પણ મારી પાસે નહીં રહે.” હીરલભાભીના ચહેરા પર અચાનક ચમકારો ગયો; બાજુમાં ઊભેલી કાકીનું કાન સીધું થયું. પ્રથમ ભંગાણ એટલું જ હતું—પણ દેખાતું હતું.

પાછળથી શેહનાઈનો સૂર ઊંચો થયો. અંદરના દરવાજા ખૂલ્યા. સંચાલક—મંદિર-દ્વાર પાસે આખી વ્યવસ્થા જોતો મધ્યવયનો માણસ—હાથમાં યાદી લઈને દોડતો આવ્યો. તેણે પહેલાં હીરલભાભીને જોવી હતી, પણ એની નજર ટેબલ પરની ચાવી, ખસેડાયેલ કાર્ડ અને મૈત્રીના સીધા ઊભેલા ખભા પર અટકી ગઈ. “કોની ચાવી છે આ?”

“કંઈ નહીં,” હીરલભાભીએ ઝડપી જવાબ આપ્યો, “ઘરેલું મામલો છે. તમે વરઘોડાની લાઇન—”

પણ એ વચ્ચે અંદરથી એક વડીલ અવાજ આવ્યો, “સંચાલકજી, આરવ સાહેબને પહેલી હરોળમાં કન્યાના મામા પાસે બેસાડવાના છે. તેમની... સાથે કોણ છે?”

મંદિર-દ્વારનો સંચાલક ક્ષણમાં સ્થિર થયો. એ માણસને કામનું ભાન હતું; જેને મુખ્ય હરોળમાં બેસાડવી હોય, તેની પાસે કોણ પહોંચે, કોણને પહેલાં બોલાવવું—ભૂલ થાય તો આખી કુટુંબ બેઠક બગડે. તેણે યાદી ફરી, પછી મૈત્રીના હાથમાં ન રહેલો કાર્ડ જોયો. આ વખતે એ સીધો મૈત્રી પાસે આવ્યો. “મૈત્રીબેન, આપ જ છો ને?” તેણે ‘તું’ કે ‘તમે’ નહીં, સન્માનથી ‘આપ’ વાપર્યું. હીરલભાભીના ગાલની ચામડી તણાઈ ગઈ.

“હા,” મૈત્રીએ કહ્યું.

“આપ અહીં ઊભા શા માટે? આપની જગ્યા આગળ રાખેલી છે. કૃપા કરીને થોડીવાર અહીં—” તેણે ટેબલની અંદરની બાજુ ખાલી જગ્યા કરી, જ્યાંથી મુખ્ય સીડીઓ અને હરોળ બન્ને દેખાતા હતા. “આપને પહેલા લઈ જવાનું કહેવાયું છે.”

‘કહ્યું કોણે’ એ પ્રશ્ન હવામાં ઝૂલતો રહ્યો. બે કાકીઓએ હવે ખુલ્લેઆમ હીરલભાભીને જોયું. હીરલભાભીએ નાકનો કાંટો અચકાતો સ્પર્શ્યો, પછી હસીને બોલી, “અરે, સંચાલકજી, ગેરસમજ છે. આરવ તો અંદર તૈયારીઓમાં છે. છોકરીને ઉભી રાખી હતી બસ. આગળ તો પોતાના લોકો—”

“આપણા લોકોમાં જ છે,” મૈત્રીએ પહેલી વાર તેની વચ્ચે કાપ્યો. અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ આસપાસના ગપસપ કરતાં મોઢાં બંધ થઈ ગયા. “જો ના હોય તો મારું નામ ઉતારી દો. અડધી અંદર, અડધી બહાર ઊભી રહેવાની ટેવ નથી.”

આ ટકોર સીધી પડી. સંચાલકે કાર્ડ ફરી હાથમાં લીધું; તેણે તે ‘પાછળ ડાબે’માંથી કાઢી ટેબલની આગળની પંક્તિમાં મૂકી દીધું, ‘વિશેષ બેઠક’ની સામે નહીં—સીધું ‘આરવ’ લખેલા કાર્ડની જ બાજુ. એ નાનું ખસેડવું હતું, પણ વાંચી શકાય એવું. હીરલભાભીનું હસવું હવે ગળામાં અટવાયેલી ચાંદીની વાટકી જેવું લાગતું હતું.

પણ જૂનો ક્રમ એ જથી તૂટવાનો નહોતો. અંદરથી આરવ નીકળ્યો—ક્રીમ શેરવાની, પાગ, ગળામાં ફૂલોનો અડધો હાર. પાછળ બે મામા અને તેની માતા. તેણે પ્રથમ દૃશ્ય એક જ નજરમાં જોયું: મૈત્રી, આગળનું કાર્ડ, ટેબલ પરની ચાવી, હીરલભાભીનો તણાવ. તેની આંખમાં એ ઓળખીતી મોડાશ હતી—જેમાં માણસ જાણે બધું સમજે છે, પણ પહેલા કોને ખુશ રાખવું તે ગણે છે.

હીરલભાભી તરત તેની પાસે પહોંચી. “સાંભળ, મેં તો ફક્ત રીત રાખી. આગળની હરોળમાં હજી નામ ન મૂકીયે. લોકો પૂછશે. હમણાં માટે એને બાજુમાં બેસાડી દઈએ; પછી રાત્રે ઘરનાં મોટા બેઠકે વાત કરી લઈએ.” છેલ્લું વાક્ય એટલું જોરથી બોલાયું કે વડીલો સુધી પહોંચે. આ શરત હતી—અપમાનને ‘થોડીવાર’ નામ આપીને ગળી જવા કહેતું આમંત્રણ.

આરવે મૈત્રીને જોયું. “થોડું એડજસ્ટ કરી લે ને,” એ ધીમેથી બોલ્યો, પણ ધીમું પણ અહીં જાહેર હતું. “હમણાં સીન ન બનાવીએ.”

મૈત્રીના મોં પરનો રંગ ઉતરી ગયો, પણ શરીર વાંકું ન પડ્યું. તેણે ટેબલ પરથી ચાવી ઉઠાવી નહીં. “સીન મેં બનાવ્યો નથી. મને પાછળ મોકલનારને કહો.” એણે આરવને નહીં, સંચાલકને જોયું. “મારું કાર્ડ જ્યાં યોગ્ય લાગે ત્યાં મૂકો. પણ પછી ફરી ખસેડશો નહીં. એક જ વાર નક્કી કરો.”

આ વખતે દબાણ ખરો થયો. વડીલોમાંથી આરવની માતા આગળ આવી, બંગડીઓ અથડાઈ. “બહુ બોલે છે,” એણે કઠોર ફસફસાટમાં કહ્યું, પણ એ પણ સાંભળાયું. “ઘરમાં આવી નથી હજી.”

“એટલે દરવાજા પર ઊભી રાખશો?” મૈત્રીએ પૂછ્યું. પ્રશ્ન સીધો હતો, વિનય વગરનો. બાજુમાં ઉભેલા ફોટોગ્રાફરે કેમેરો થોડો નીચે કર્યો; જે ક્ષણ માત્ર લગ્નની તસવીર હોવી જોઈએ હતી, હવે નિર્ણયનું મંચ बनी ગઈ.

આરવે એક લંબો શ્વાસ લીધો. “ભાભી, કાર્ડ એમ જ રહેવા દો,” એણે કહ્યું, અને તરત જ ઉમેર્યું, “પણ મૈત્રી, તું હમણાં મારી મમ્મી પાસે જઈને બેસ. આગળની ખુરશીમાં પછી... જો વ્યવસ્થા—”

ફરી અડધું. ફરી શરત. ફરી ‘પછી’. હીરલભાભીના ચહેરા પર હળવો વિજય આવી ગયો; જૂનો ક્રમ બચાવવાનો છેલ્લો પ્રયત્ન એ જ હતો—સામે હા, હાથમાં કંઈ નહીં. તેણે ખુરશીઓની પહેલી લાઇન તરફ હાથ લંબાવ્યો. “ચાલો, હું બેસાડી દઉં. પણ વરમાળાના સમયે ઊઠી જજો. ફોટામાં—”

“બસ.” આ એક જ શબ્દ આરવના પિતાના અવાજમાં આવ્યો. બધા વળ્યા. તેઓ અંદરથી ઉતરતા હતા, સાથે કુટુંબના સૌથી વૃદ્ધ કાકા. પિતાના હાથમાં મહેમાનોની મુખ્ય બેઠકની યાદી હતી, જેના પર લાલ પેનથી ક્રમ લખાયો હતો. તેમણે સીધું આરવને પૂછ્યું, “તારી બાજુમાં કોણ બેસશે?”

હીરલભાભીએ મોઢું ખોલ્યું, “કાકા, હજી—”

પણ મૈત્રીએ પ્રથમ વાર પગ આગળ ધરી દીધો. “આ સવાલનો જવાબ હું સાંભળવા ઊભી છું.” એણે એ જ ક્ષણે ટેબલ પરથી પોતાની ચાવી ઊંચકી, હથેળીમાં બંધ કરી, અને હીરલભાભીને સ્પષ્ટ સાંભળાય એટલા અવાજે કહ્યું, “શરતે આવવું હોય તો હું પાછી જાઉં.”

આરવનું મોઢું કડકાઈ ગયું. કદાચ પહેલી વાર તેને સમજાયું કે આ સ્ત્રી વિનંતી સાંભળવા નથી ઊભી; એ દરવાજે પોતાની જગ્યા પૂછવા નહીં, લેવાની ઊભી છે. હીરલભાભી ફરી વચ્ચે આવી. “આ રીતે દબાણ કરીને સ્થાન લેવાય? કાલે લોકો કહેશે—”

“લોકો આજે શું જોઈ રહ્યા છે એ પહેલાં જોયું?” મૈત્રીએ વાક્ય કાપ્યું. “મારું નામ છાપીને પાછળ ધકેલાયું. એ પણ લોકો જ જોઈ રહ્યા છે.”

સંચાલકની આંગળી યાદી પર થંભી રહી. વડીલ કાકાએ પિતાના કાનમાં કંઈક કહ્યું. પછી પિતાએ પોતાની યાદી સરકી, બધાના સમક્ષ. ‘આરવ’ની બાજુમાં લખાયેલ તાત્કાલિક નામ પર તેમણે કલમ ફેરવી. શાહીનો ઘસારો એક ક્ષણ માટે બધાથી જોરનો લાગ્યો. તેની નીચે તેમણે સ્પષ્ટ લખ્યું—‘મૈત્રી’. પછી યાદી સંચાલકને નહીં, સીધી મૈત્રીને બતાવી. “આ વાંચી લો.”

મૈત્રીએ વાંચ્યું. ત્યાં જ, બધાના સામે.

પિતાએ પછી વળી સંચાલકને કહ્યું, “સૌથી પહેલા મૈત્રીબેનને બેઠક સુધી લઈ જશો. પછી આરવ. મુખ્ય સીડીઓથી. અને વરમાળાની એન્ટ્રીમાં આરવની જમણી બાજુ ખાલી રાખશો—એ તેમની જગ્યા છે.” ‘બેન’ પર ભાર નહોતો, પણ દાવો હતો. આદેશ ખુલ્લો હતો, સાંભળનાર ઘણા હતા.

દૃશ્ય એ જ પળે ફરી લખાયું. સંચાલક સીધો મૈત્રી સામે હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો. “મૈત્રીબેન, આવો.” તે હીરલભાભી તરફ જોયા વગર બોલ્યો. ગુલાબ આપતા છોકરાએ એક ફૂલ આગળ ધરી દીધું; પહેલાં જેને રોકવામાં આવી હતી, હવે તેને રસ્તો ખાલી કરીને બોલાવવામાં આવી રહી હતી. બે ખુરશીઓની પહેલી હરોળમાં સ્ટાફે ગભરાટમાં એક વધારાની સફેદ કવરવાળી ખુરશી ખેંચી, આરવની જમણી બાજુ જોડી. ધાતુનો ઘસારો સિમેન્ટ પર ચીસ જેવો ગયો.

હીરલભાભી એકદમ આગળ ધસી. “એક મિનિટ, ફોટોગ્રાફીનો એંગલ—કન્યાપક્ષને વાંધો આવશે—”

સંચાલકે પહેલી વાર તેને અટકાવ્યું. “ભાભી, કૃપા કરીને લાઇન ખાલી રાખો.” ‘કૃપા કરીને’માં આદર ઓછો, વ્યવસ્થાનો હુકમ વધારે હતો. હીરલભાભીનો હાથ હવામાં જ રહ્યો. એની પાછળ ઉભેલી કાકીએ સ્વાભાવિક રીતે એક પગલું પાછળ લીધું. આ જ દેખાતું નુકસાન હતું—જે સ્ત્રી થોડા સમય પહેલાં લોકોને ખસેડતી હતી, એની સૂચના હવે માર્ગ રોકતી ગણાઈ રહી હતી.

આરવ હજુ એક પળ સ્થિર રહ્યો. મૈત્રીએ તેની રાહ ન જોઈ. એ આગળ વધી. ખુરશી સુધી પહોંચતાં પહેલાં એણે વળી કહ્યું, “ચાવી પછી લઈ જજો. શરત વગર.” આ વાક્ય આરવને હતું, પણ જાહેર. તેણે ટેબલ પર ચાવી ફરી મૂકીને હાથ ખાલી કર્યો અને પોતાની ખુરશી સામે ઊભી રહી.

આરવના પિતાએ ખુદ ખુરશીનો પીઠિયો થોડો ખેંચી સીધો કર્યો. “બેસો.” આ એક જ શબ્દથી અંતિમ ફાટ પડી. આરવને તેની બાજુની ખુરશી સુધી પહોંચવા હવે મૈત્રીની આગળથી નહીં, પાછળથી વળવું પડ્યું. એની શેરવાનીનો કિનારો ખુરશીના હાથા સાથે અટક્યો; પાગનો પડછાયો ડગ્યો. હીરલભાભીએ કંઈક કહેવા હોઠ ખોલ્યા, પણ અવાજ નીકળ્યો નહીં.

મૈત્રી બેસી નહીં. એણે ખુરશીના ઉપર મૂકાયેલું પોતાનું કાર્ડ હાથમાં લીધું, તપાસ્યું, અને પાછું આરવની બાજુના સ્ટેન્ડમાં પોતે જ સરકાવ્યું. પછી જ બેસી. આસપાસની પહેલી હરોળ એક જ દિશામાં સવારી થઈ ગઈ—કોણને પહેલાં પહોંચાડવું, કોણની બાજુ ખાલી રાખવી, કોને સંબોધવું—આ બધું હવે ઊંચે બોલ્યા વગર નક્કી થઈ ગયું.

વરમાળાની ઘોષણા થઈ. લોકો સીડીઓ તરફ ખસવા લાગ્યા. આ વખતે સંચાલક આગળ આવીને બોલ્યો, “મૈત્રીબેન, આપ પહેલા.” આરવ પાછળ હતો. હીરલભાભી બીજી બાજુથી ચડી આવવા લાગી, પણ સીડીઓના મોઢે ઉભેલા યુવાને યાદી જોઈને હાથ આડો કર્યો. “એક ક્ષણ, ભાભી. પહેલા આ લાઇન.”

સીડીઓના મધ્યવર્તી ઉતરાણે ટ્યુબલાઈટનો મંદ ગુંજન હતો. નીચેનો શોર ઉપર આવતાં ધૂંધળો થઈ ગયો. મૈત્રીએ રેલિંગને આંગળીએ અડી, એક પળ ઊભી રહી, પછી પહેલી વળી ચડી. પાછળનાં પગલાં એક જ ડગલું નીચે અટકી રહ્યાં. તેણીએ હાથ રેલિંગ પર મજબૂત રાખ્યો અને ઉપરની ઓટલે પહેલું પગ મૂક્યું.