આ કતાર મારી માટે જ તૂટી

“અરે, તું ઊભી જ રહેજે,” હેમાંગી ભાભીએ હાથની પાતળી ચુડીઓ ખખડાવીને નિયતિને બેંચથી પાછી ધકેલી, “અંદર પહેલા નજીકનાં લોકો જશે. બહારવાળી છોકરીને અત્યારે આગળ મૂકી દઈએ તો લોકો શું કહેશે?” રજીસ્ટરવાળી બારી પાસે ત્રણ પ્લાસ્ટિકની ખુરશીઓ હતી; બે પર મામીઓ બેસી ગઈ હતી, ત્રીજી પર હેમાંગીનો પર્સ મૂકેલો. નિયતિના હાથમાં ઠંડુ પડી ગયેલું થાળપાત્રનું ડબ્બું હતું—સવારથી દોડતી દોડતી પોતે ખાધું નહોતું—અને પાતળા કાગળના કવરમાં મુકેલો લિફાફો ઘસાતો ત્યારે સુકું ખરખરાટ થતો હતો. ઉપરની સીડીઓ તરફ ફૂલની સુગંધ જતી, નીચે પ્રવેશદ્વાર પાસે ટ્યૂબલાઈટનો હમ અને પંખાની ભભૂક વચ્ચે દરેક નજર અટકી રહી હતી.

નિયતિએ ડબ્બું બેંચની નીચે સરકાવ્યું. “બહારવાળી?” તેણે બહુ ધીમે પૂછ્યું, પણ શબ્દ સીધો ગયો. “પાછલા ચાર મહિનાથી તમારી દરેક યાદી મેં બનાવી. કેટરિંગવાળાને એડવાન્સ મેં જ પહોંચાડ્યો. અભયના મમ્મીના ડૉક્ટર અપોઇન્ટમેન્ટમાં પણ હું જ ગઈ.” હેમાંગી ભાભી તરત મીઠી થઈ, જેમ કાપો ઉપર ખાંડ છાંટી દે. “એ બધું તો મદદ. સેવા ક્ષેત્રમાં નોકરી કરે છે ને, એ માટે આવું કામ નીકળી આવે. પણ લગ્નના દ્વારે રિવાજ હોય છે. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એટલે બધું સરખું થઈ જતું નથી.”

આસપાસ બેસેલા લોકોને આ જ સાંભળવું હતું—એક એવી સમજણ, જેમાં અપમાનને શિસ્તનું નામ મળે. રજીસ્ટર ડેસ્કવાળો છોકરો, જેના ગળામાં પીળો હોસ્ટ-ફિતા લટકતો હતો, કાને પેન દબાવીને હેમાંગી તરફ જોતો રહ્યો. નિયતિએ ઉત્તર ન આપ્યો. તેણે લિફાફો સીધો કર્યો, પોતાના થેલામાંથી ચાવીઓનો નાનો ગુચ્છો કાઢ્યો અને હેમાંગીના પર્સની બાજુમાં મૂકી દીધો. “પાછલા અઠવાડિયે તમે જ આપેલી સ્ટોરરૂમની ચાવી. મોડે પરત કરી રહી છું. હવે અંદરની ગોઠવણ તમે જ રાખજો.” પછી તે બેંચની બાજુએ જ ઊભી રહી, પણ પર્સને જગ્યા કરવા હાથ ન લગાવ્યો.

એટલામાં અંદરથી અભય ઉતાવળે નીચે આવ્યો. ઓફ-વ્હાઇટ કુર્તા પર હળવું ગોઠવાયેલું સાફો, ચહેરા પર શાદી-ઘરના ઘામ અને દોડધામનો તેજ. તેણે સીધું હેમાંગીને નહીં, રજીસ્ટર છોકરાને કહ્યું, “આ પાણીની બોટલ આપ. અને ખુરશી ખાલી કર.” પર્સ ઉઠાવીને તેણે પોતે જ બાજુમાં મૂક્યો. “નિયતિ, બેસ.” ત્રણ અક્ષર. જાહેરમાં. સહજ રીતે નહીં—આદેશની જેમ. બેંચ પર ઉભા રહેલા બે કઝિને એકબીજાને જોયા. હેમાંગીના હોઠ કડક થયા.

નિયતિ બેસી ગઈ, પણ નજર ઊંચી ન કરી. અભયે બીજી નાની વાત કરી, પણ એ જ મોટું થઈ ગયું. “તેની એન્ટ્રીનો કાગળ અલગ રાખજો,” તેણે છોકરાને કહ્યું, “વધુ પૂછપરછ નહીં.” હોસ્ટ-ફિતા ધરાવતો છોકરો ગભરાઈને “હા” બોલ્યો. હેમાંગી ભાભીએ તરત હસવાનું ઢોંગ કર્યું. “અરે, અભય, બધા સામે શું ખાસ?” અભયે જવા વળતાં કહ્યું, “ખાસ છે એટલે.”

તે એક વાક્ય પછી આખી કતાર ઢીલી પડી ગઈ. અત્યાર સુધી જે ક્રમ સ્પષ્ટ હતો—સગાંઓ પહેલા, પછી ઓળખીતાં, પછી કામવાળા—એમાં વાંક આવી ગયો. બહારની છાંયાવાળી ગેલેરીમાં બેઠેલા બે વૃદ્ધ કાકા કાન વાળી સાંભળતા હતાં. કોઈએ ખુલ્લેઆમ કંઈ કહ્યું નહીં, પણ બેંચની ખાલી જગ્યા અને પાણીની બોટલ જ પૂરતી હતી. નિયતિએ પહેલી વાર પોતાની પીઠ ખુરશીને ટેકી. તેના અંદરનો કડવો કાપ હજુ મીઠો થયો નહોતો; ફક્ત સૌએ જોઈ લીધું હતું કે તેને ઉભી રાખવાનું અધિકાર એકતરફી નહોતું.

પાંચ મિનિટ પણ ન ગયાં હશે કે ભોજનખંડ તરફ જતી બાજુની દોરી ઊંચી કરી એક માણસે બોલાવ્યું, “દુલ્હાના ખાસ લોકો—પાંચ જન—આ બાજુ.” હેમાંગી ભાભી તરત ઊભી થઈ. “હા, ચાલો, પહેલા અમે.” તેણે આગળ પગ મૂક્યો અને પાછળની મોસાળિયાત બહેનને હાથથી ખેંચી. નિયતિ હજી બેઠી હતી. રજીસ્ટર છોકરો ગોટાળો ખાઈ ગયો; તેની આંખો પહેલા હેમાંગી પર, પછી કાગળ પર, પછી અંદરની સીડીઓ પર.

એ જ ક્ષણે અભય ફરી પાછો વળ્યો. “એક મિનિટ.” તેણે દોરી પકડી રાખનારાને રોક્યો. “લાઇન ખોટી છે.” બધાં શરીરો જાણે એક જ સૂક્ષ્મ ખેંચથી અટકી ગયા. હેમાંગીનો ચહેરો ક્ષણભર માટે ઊજળી ગયો—જાણે હવે તે સુધારો એની તરફ આવશે. અભયે બેંચ તરફ આંગળી કરી. “પહેલા નિયતિ.” પછી બાકીનાં નામ ગણ્યાં. “પછી મામી, પછી કાકી. ભાભી, તમે છેલ્લે આ જૂથ સાથે આવજો.”

દોરી literally તૂટી નહોતી, પણ એની દિશા તૂટી ગઈ. જે લોકો પહેલેથી આગળ વળી ગયા હતા તેઓ બાજુએ સરક્યા; ગેલેરીની અડધી લાઇન ચપટી પડીને નવી વાંકી લીટી बनी. રજીસ્ટર છોકરાએ હાથ આગળ કરી નિયતિને ઈશારો કર્યો. “બેન, તમે.” હેમાંગી ભાભીના હાથમાં રહેલો ફોન નીચે સરકીને પલ્લુમાં અટવાયો. એક ક્ષણ માટે તેણે હસી કાઢવાની કોશિશ કરી. “અરે, અભય, એને અંદર શું કામ? એ તો ગિફ્ટ મૂકી જશે—”

“જાઓ,” અભયે ફક્ત નિયતિને કહ્યું.

નિયતિ ઊભી થઈ. બેંચની નીચેનું ઠંડુ ડબ્બું તેણે ઉઠાવ્યું નહીં. તે દોરીની ખાલી કરેલી જગ્યા મારફતે આગળ ગઈ. બાજુ સરકતી સિલ્કની સાડીઓ, ચંપલનો ઘસારો, ગાલ પર અટકેલી અડધી સ્મિતો—બધું શરીરથી અનુભવી શકાય એવું. તે પહેલી ગઈ. પાછળ બાકીના લોકો ફરી ગોઠવાયા; હવે હેમાંગી જ્યાં હતી ત્યાંથી આગળ આવવા માટે તેને જ રાહ જોવી પડતી હતી.

રજીસ્ટર બારી પાસે પહોંચતાં હેમાંગી ભાભીએ અંતિમ કાપ માર્યો. “નામ શું લખશો તેનો?” અવાજ એટલો જોરથી કે બેસેલા વૃદ્ધો પણ સાંભળે. “મહેમાન તરીકે લખો. બહેતર છે. પછી લોકો પૂછે તો મુશ્કેલી ન પડે.” એ ‘મહેમાન’ શબ્દે સવારની આખી દોડધામ, રાત્રે મોડે સુધી કરેલી સૂચીઓ, પોતાના ઘરમાં કહીને કાઢેલા બધા બહાના—બધું એક જ ઘસકામાં પરકું કરી દીધું.

અભય બારી સુધી આવ્યો. રજીસ્ટર ખુલ્લું હતું; ઉપર પહેલેથી બે નામો. તેણે પેન છોકરાના હાથમાંથી ખેંચી. “મહેમાન નહીં.” કાળા શાહીનો અંક આખી પાંદડી પર ઘાટીલો પડ્યો. તેણે ઉપર લખેલું “દુલ્હાપક્ષ—અંદર” વાળી યાદી પોતાની તરફ ફેરવી, ત્રીજો ખાનો ખાલી કર્યો અને સ્પષ્ટ લખ્યું—“નિયતિ અભય દેસાઈ”. નીચે જમણી બાજુ રાખેલો નાનો ગોળ હોસ્ટ-માર્કર—કેસરી રિબન સાથેનો કાપડનો બેજ—ઉઠાવીને તેણે રજીસ્ટર પર જ તેની સામે મૂકી દીધો. “આ એને પહેરાવો. મારી બાજુ.”

આ વખતે રૂમનો શ્વાસ બદલાયો નહીં; રૂમને કામ બદલવું પડ્યું. રજીસ્ટર છોકરાએ તરત બેજની પીન ખોલી. હેમાંગી આગળ વધી, જાણે હજુ સુધારી શકાય. “અભય, નામ આ રીતે—” અભયે નજર પણ ન ફેરવી. “ભાભી, હવે રજીસ્ટર પર જે છે એ જ પૂછાશે.” તેનો હાથ બારી પર જ રહ્યો. નામ લખાઈ ગયું હતું; કાગળ હવે બધાના માટે વાંચી શકાય એવો પુરાવો હતો.

નિયતિએ બેજ પોતે જ લીધો. “આપો.” તેની આંગળીઓ સ્થિર હતી. તેણે પીન પોતાની સાડીના પલ્લાના ખભા પાસે ખૂંચાવી. કેસરી રિબન છાતી પાસે લટકાઈ. હેમાંગી ભાભીના ચહેરા પર પહેલી વાર ગુસ્સા કરતા વધુ ભય દેખાયો—કારણ કે હવે પ્રશ્ન ભાવનો નહોતો, પહેરેલા નિશાનનો હતો.

ઉપર જતાં પહોળા મંડપમાં પહોંચવા પહેલા અર્ધગોળ સીડીઓ આવતી. નીચે મહેમાનોનો પ્રવાહ, ઉપર કુટુંબ માટેનો મંચ, વચ્ચેનું વળાંક જ સાચી કસોટી. કોણ પહેલા ચડે, કોણ બાજુએ ઊભું રહે, કોણને રસ્તો ખાલી કરાય—એ જ જાહેર ભાષા. નિયતિ પહેલી પાયડી સુધી પહોંચી ત્યારે હેમાંગી ભાભી ઝડપથી આગળ આવી અને બાજુથી અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. “એક મિનિટ. ઉપર વરઘોડાની બાજુમાં ફક્ત ઘરનાં જ—તમે ડાબી ગેલેરીથી જજો.”

એ છેલ્લો પ્રયાસ હતો—લેબલ বদલીને ફરી નીચે ધકેલવાનો. નિયતિ અટકી. પાછળથી લોકો ચડવા રાહ જોતાં હતા; નીચેથી ટ્યૂબલાઈટનો હમ ઉપરના શહેનાઈના અવાજ સાથે ભળતો હતો. અભય બે પાયડા ઉપર ઊભો હતો. તેણે નીચે જોયું નહીં; સીધું કહ્યું, “માર્ગ ખાલી કરો.” પછી ઉમેર્યું, સ્પષ્ટ, બધાને સાંભળાય એમ, “મારી બાજુ ઉપર આવનાર પહેલી વ્યક્તિ નિયતિ છે. ભાભી, તમે નીચે જૂથને રોકો.”

શબ્દ પછી શરીરો ખસ્યાં. સીડીઓ પરનો ક્રમ કાપી નાખેલો લાગ્યો. હેમાંગીનું પગલું અડધે અટકી ગયું; તેને બાજુની નીચલી પાયડી પર જ ઊભું રહેવું પડ્યું કારણ કે પાછળથી આવતા બે મોટા કાકા નિયતિને રસ્તો આપતા ઉપર સરક્યા. એક છોકરાએ ઝટપટ દોરી ખસેડી, જેથી સીડીઓની મધ્ય લાઇન ખૂલી ગઈ. નિયતિએ એક પાયડો, પછી બીજો લીધો. હવે તે હેમાંગીથી ઉપર હતી—શબ્દથી નહીં, જગ્યા પરથી. નીચે અટકેલી વ્યક્તિને જ જૂથ સંભાળવાનો હુકમ મળ્યો હતો; ઉપર જવાની આગળવાળી જગ્યા તેને નહીં, નિયતિને ખૂલી હતી.

હેમાંગી ભાભીએ ફરી બોલવાનું ઇચ્છ્યું હશે, કારણ કે તેનો હાથ હવામાં ઉઠ્યો; પણ બોલવાનો અવકાશ ગયો. પાછળના લોકો હવે તેની તરફ નહીં, સીડીઓના ખુલ્લા માર્ગ તરફ જોતાં હતાં. તેનું અધિકાર અવાજમાં નહીં, પ્રવેશમાં માપાતું હતું, અને પ્રવેશ એની હાથમાંથી સરકી ગયો હતો.

નિયતિ સીડીઓના વળાંક સુધી પહોંચી. ઉપરથી આવતી પીળી લાઇટ તેના ખભા પરના કેસરી હોસ્ટ-માર્કને ચમકાવી ગઈ. તેણે અડધું વળી નીચે નહીં, સામે જોયું અને ધીમેથી કહ્યું, “ડાબી ગેલેરી મહેમાનો માટે છે. હું અહીંથી જ જઈશ.” પછી તેણે પલ્લુ થોડું સરખું કર્યું. કેસરી નિશાન તેની સાડી પર સ્થિર રહ્યું; વળાંકની હવામાં કપડું એકવાર હળવું લહેરાયું અને પછી નિશ્ચલ લટકતું રહી ગયું.