સામે બધાના, એ જ એક અપવાદ बनी

“રોકાવો, તમે આ ગેટથી નહીં.”

સજાવટના મોગરાં નીચે ઉભેલા છોકરાએ હાથ આગળ કરી દીધો. નિયતિનો પગ દરવાજાની અંદર જતો અટકી ગયો. એની હાથમાં હજુ સુધી ઠંડો થઈ ગયેલો ચાનો કાગળનો કપ હતો; કિનારે પાતળી છાલ પડી ગઈ હતી અને કપની ભીંજાયેલી ગોળ રીંગ એનાં આંગળે ચોંટી રહી હતી. પાછળ બે માસીઓ, એક ફુઆ અને સેલ્ફી લેતી બહેનો ઉભી. બધાની આંખો એની ઉપર.

“શા માટે?” નિયતિએ સીધું પૂછ્યું.

ગેટ પાસે ઉભી હેતલબેન, રેશમી સાડીમાં ગળું ઊંચું કરીને, ગેસ્ટ યાદી પકડીને બોલ્યાં, “અંદર વરપક્ષનાં નજીકનાં જ જશે. તું પાછળથી સાઇડ વરાંડામાંથી જા. કામવાળાં અને ઓફિસવાળાં માટે એ જ રસ્તો રાખ્યો છે.”

આખા આંગણામાં નાનો કટકો પડ્યો. ‘ઓફિસવાળાં’ પર બે કઝિન્સનાં હોઠ વળી ગયા. જાણે બધાને યાદ અપાવવું હતું કે નિયતિ કોણ—અર્ણવ સાથે વર્ષોથી જોવા મળતી છોકરી, જેને પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે, પણ નામે કોઈએ ક્યારેય ઊભી રાખી નથી. એણે અર્ણવના પિતાના હોસ્પિટલ બિલ માટે પોતાની બચત કાઢી હતી; ગયા મહિનાથી પોતાની ભાડાની ફલેટની રકમ ટુંકી પડી રહી હતી. છતાં આજે એને સજાવટની બાજુમાં ઊભી રાખીને, પછાડી દેવામાં આવી રહી હતી.

નિયતિએ કપ સીધો ગેટની બાજુના સ્ટીલના સ્ટૂલ પર મૂકી દીધો. કપની નીચે તરત જ ભીનાશની રીંગ રહી ગઈ. “બરાબર,” એણે કહ્યું, અવાજ શાંત રાખીને, “સાઇડમાં જઈશ. પણ જ્યાં સુધી જાઉં, મારું નામ કોની યાદીમાં શું લખ્યું છે એ જોરથી વાંચજો. બધાને સાંભળાય એમ.”

હેતલબેનનો હાથ એક પળ અટક્યો. એ પ્રથમ ભંગ હતો. પાછળ ઉભેલી જશુમાસીએ ભ્રૂ ચડાવી. ગેટનો છોકરો હચમચ્યો; કોણને રોકવું અને કોણને સાંભળવું એની સમજ જતી રહી.

હેતલબેન હસી પડ્યાં, પણ એ હાસ્ય જાડું હતું. “અરે, આ પણ કોઈ વાત થઈ? પ્રસંગનો સમય છે.”

“મારા માટે થયો છે,” નિયતિએ કહ્યું. “વાંચો.”

જેમણે આજ સુધી એને નમ્ર માની હતી, એમણે પહેલી વાર જોયું કે એ હટી નથી રહી. હેતલબેને યાદી નીચે જોયી, પાનાં ફેરવ્યાં, અને બબડ્યાં, “નિયતિ… સહયોગી… સ્વાગત વ્યવસ્થા.”

“સહયોગી?” જશુમાસીનો અવાજ બહાર નીકળ્યો. “અર્ણવની સાથે તો—”

હેતલબેને તરત જ તેમને કડક નજર કરી, પણ મોડું થઈ ગયું હતું. આંગણાની અંદરથી બે માણસો પાછાં વળીને જોવા લાગ્યા. જૂનો ભરોસો પહેલી વાર સરક્યો.

લગ્નમંડપનું આંગણું અમદાવાદના જૂના-નવા મિશ્રણ જેવું જ હતું—એક બાજુ વરાંડું, બીજી બાજુ કાચવાળો લિફ્ટ, જેના આયનામાં જુનાં આંગળીનાં ડાઘ હતા; વચ્ચે લાઇટની માળા, મીઠાઈનો કાઉન્ટર, અને ગેટથી મંડપ સુધી ખૂલેલો રસ્તો. જે કોણે ઊભું રહે, એ બધાને દેખાય. હેતલબેનને એ જગ્યા ગમતી હતી, કારણ કે ત્યાંથી લોકો ગોઠવાતા. આજે પહેલી વાર કોઈ એને જ ગોઠવી રહ્યું હતું.

નિયતિ સાઇડમાં જવાને બદલે ગેટની બાજુની દીવાલ પાસે ઊભી રહી. નીચા હાથમાં ફોન હતો; સ્ક્રીનની ઝાંખી કિરણ હથેળીમાં છુપાયેલી. એને કોઈ પુરાવો બતાવવાનો શોખ નહોતો. બસ, અર્ણવનો ત્રણ વારનો ન વાંચેલો સંદેશ દેખાતો હતો, અને એણે ફોન ફરી બંધ કરી દીધો. “મારી જગ્યા તમે નક્કી કરો એ પહેલાં,” એ બોલી, “કિરીટકાકા આવી જાય તો મને એમને મળવું છે.”

હેતલબેન તિક્ષ્ણ થયા. “કિરીટકાકા હમણાં બહુ વ્યસ્ત છે. તું વરરાજાની મમ્મીને ફૂલની થાળી આપતી રહે. એ સારું લાગે.”

એણે હાથમાં પડેલી નાની યાદીમાંથી એક થાળી નિયતિ તરફ ધકેલી. આ સાફ સંકેત હતો—પાછળ રહે, દેખાય નહીં, ઉપયોગી બન. બે છોકરીઓએ રાહ જોયા જેવી નજરથી જોયું કે નિયતિ લે છે કે નહીં.

નિયતિએ થાળી લીધી જ નહીં. “હું સેવા ક્ષેત્રમાં કામ કરું છું, સાચું,” એણે એટલું જ કહ્યું, “પણ આજના દિવસે હું તમારું ભાડે બોલાવેલું સ્ટાફ નથી.”

વાત ઊઘડીને આંગણામાં વહી ગઈ. કોઈ ચીસ નહોતી, કોઈ ઝઘડો નહોતો; માત્ર એટલું કે હવે લોકો સાંભળ્યા વગર રહી ના શક્યા. એક કઝિન જે હમણાં સુધી હેતલબેન પાસે ઊભો હતો, હસતાં-હસતાં ખિસકી ગયો. જશુમાસી આગળ આવી. “હેતલ, જો પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે, તો આમ ગેટ પર કેમ?”

હેતલબેને ગળું કઠણ કર્યું. “માસી, પ્રસંગમાં ગડબડ ન કરો. બધું રીતસરથી ચાલે એ માટે—”

“રીતસર?” જશુમાસીએ શબ્દ કાપ્યો. “રીતસર કોને કહેવાય એ આપણને ખબર છે.”

આ પછી ભીડનો નકશો ધીમે નહિ, દેખાય એમ બદલાયો. હેતલબેનની બાજુએ ઊભેલા બે લોકો સીધા રહી શક્યા નહીં; ખભા ઢીલા પડ્યા અને તેઓ નિયતિ તરફ વળ્યાં. ફોઈનો દીકરો, જે હમણાં સુધી ગેસ્ટ યાદી ચેક કરતો હતો, યાદી લઈને જશુમાસી પાસે ગયો. અંદરથી આવતાં કિરીટકાકા, સફેદ કુરતા ઉપર ભારે શાલ નાખીને, સીધા હેતલબેન તરફ જવાના હતા; પરંતુ જશુમાસીએ હાથ ઉંચો કરીને નિયતિની દિશામાં ઈશારો કર્યો. કિરીટકાકાના પગનો રસ્તો બદલાયો. ખૂલ્લા આંગણામાં એ ફેરફાર બધાએ જોયો—પગ, ખભા, નજરો, બધું.

હેતલબેનનાં ચહેરા પર પહેલી વાર સાચી અસ્વસ્થતા આવી. “કાકા, નાની વાત છે,” એ ઝડપથી બોલ્યાં. “આ છોકરીને મેં ફક્ત—”

“નાની?” કિરીટકાકા ગેટ સુધી આવ્યા. “ગેટ પર રોકીને નાની?”

નિયતિએ એમને પ્રણામ કર્યો; પીઠ ન વાળી, માથું નમાવ્યું. એમાં દયા માંગતી નમ્રતા નહોતી, સ્થાન રાખતી શાંતિ હતી. કિરીટકાકાએ એક નજર એની ઉપર, એક હેતલબેનની હાથની યાદી ઉપર કરી. “અર્ણવ ક્યાં છે?”

“મંડપ તરફ,” હેતલબેન બોલ્યાં. “હું બધું સંભાળી રહી છું.”

“એ જ તો દેખાય છે,” કિરીટકાકાએ કઠણ રીતે કહ્યું.

અંદરથી અર્ણવ આવ્યો ત્યારે પરિસ્થિતિ હવે સાવ ગોપન રહી નહોતી. એની શેરીવાની પરફ્યૂમ અને ઘામનો મિશ્ર વાસ નજીક આવ્યો. એણે નિયતિને જોયી, પછી ગેટ, પછી પોતાની માતા. એક શ્વાસ જેટલો સમય એ ચૂપ રહ્યો—અને એ જ એને નબળો પાડી ગયો. જો એ પહેલે જ બોલ્યો હોત તો વાત બચી જાત. હવે આખું આંગણું એની મૌન પર ઊભું હતું.

“નિયતિ,” એ ધીમું બોલ્યો, “તું અંદર આવ. પછી વાત કરીએ.”

નિયતિએ એની તરફ જોયું પણ પગ ન હલાવ્યા. “પછી નહીં,” એણે કહ્યું. “આગળ બધા સામે જે કર્યું છે, એનું સ્થાન પણ બધા સામે નક્કી થવું જોઈએ.”

હેતલબેન તડકી. “અર્ણવ, હવે તું આને વધારે ના વધાર. બપોરથી હું જ દોડું છું. અને આ—”

“આ શું?” નિયતિએ તરત કાપ્યું. “નામ બોલો.”

હેતલબેનના હોઠ કઠણ થયા. એણે નામ ન બોલ્યું. એ ન બોલી શકવાની જ એને નુકસાન હતું.

એ જ વેળાએ મંડપની બાજુથી માઇક પર અવાજ આવ્યો. વરપક્ષના વડીલોની બાજુનું ટેબલ ગોઠવાઈ ગયું હતું. આવતીકાલે થનારી કુટુંબ ટ્રસ્ટની નવી શાખા માટે, લગ્ન પ્રસંગે જ સત્તાવાર જાહેરખબર થવાની હતી—દાદાના નામે શરૂ થનારી શિક્ષણ સહાય યોજના, જેના ટ્રસ્ટી તરીકે પરિવારના યુવાન પક્ષમાંથી એકનું નામ જાહેર કરવાનું. કિરીટકાકા આ આખી જાહેરાતના વડા હતા. બધાં જ સગાંઓ વચ્ચે આ પસંદગી પ્રતિષ્ઠાની વાત હતી; કોણ “ઘરની તરફથી” ઊભું રહેશે, એનું વજન લગ્નના આશીર્વાદ જેટલું જ.

હેતલબેને રાહતનો શ્વાસ લેવા જ ઇચ્છ્યો, જાણે વિષય વળી ગયો. “કાકા, ચાલો, મોડું થાય છે—”

પણ કિરીટકાકાએ ટેબલ તરફ જતાં કહ્યું, “મોડું તો ઘણું થયું. હવે પસંદગી ખુલ્લી જ થશે.”

આંગણાના વચ્ચે લાલ ગાલિચા પર ગોળ જગ્યા ખાલી કરાઈ. નાના કાર્ડ વહેંચાયા—વડીલો અને મુખ્ય કુટુંબજનો હાથ ઉંચો કરીને મત આપશે, એમ. આ સામાન્ય રીત નહોતી, પણ કિરીટકાકાના અવાજે કોઈએ પ્રશ્ન કર્યો નહીં. જે ખુરશીઓમાં બેસીને બધું ચુપચાપ નક્કી થવાનું હતું, એ હવે ઊભાં રહીને કરાવાયું. હેતલબેન સમજ્યાં કે નિયંત્રણ હાથમાંથી સરકી ગયું છે.

“યુવા ટ્રસ્ટી માટે બે નામ છે,” માઇક પર કિરીટકાકા બોલ્યા. “એક, અર્ણવ. બીજું નામ હું જાહેર કરું તે પહેલાં, સંબંધની સ્થિતિ પર કોઈ ગૂંચવણ નહીં રહેવી જોઈએ. ઘરની તરફથી જાહેર પ્રતિનિધિત્વ કોના ખભે મૂકો, એ ઘર જ દેખાડે.”

લોકોની નજર અર્ણવ પર, પછી હેતલબેન પર, પછી અજાણતા નિયતિ તરફ વળી. હેતલબેન ઝડપથી આગળ વધ્યાં. “આમાં સંબંધો મિક્સ કરવાની જરૂર નથી. ટ્રસ્ટનું કામ છે.”

“ટ્રસ્ટનું કામ જ છે,” કિરીટકાકાએ કહ્યું. “જેણે ઘરની આબરૂ સાથે ઊભું રહેવું આવડે, એ જ ઘરના નામે દાનની થાળી ઊંચી રાખે.”

નિયતિના હાથમાં પણ એક કાર્ડ આવી ગયું. કોણે આપ્યું એ જોઈ શકાયું નહીં; કદાચ જશુમાસી, કદાચ કિરીટકાકાના માણસે. પાતળું સફેદ કાર્ડ, ખૂણે વાદળી પટ્ટી. વાંચી શકાય એવું. દેખાય એવું. એને પકડીને નિયતિને એક ક્ષણ માટે સમજાયું—અહીં ઊભા બધા લોકો હજુ પણ રાહ જોઈ રહ્યા છે કે એ શું કરશે. અર્ણવનું મોં સુકાયું હતું. હેતલબેન એની કણીએ પકડીને કંઇક સમજાવતા હતાં, પણ હવે એ સમજાવટ જાહેર થઈ ગઈ હતી. દબાણ ગોપન નહોતું.

“બીજું નામ,” કિરીટકાકાએ માઇકમાં જ કહ્યું, “નિયતિ.”

આંગણામાં હલચલ એક તરંગ જેવી ફરી. કંઈક મૂલ્યવાન વસ્તુ હાથમાંથી છૂટી જાય ત્યારે જેવો અવાજ આવે છે એવો નહોતો, પણ એવો અનુભવ ચોક્કસ હતો. હેતલબેનનો ચહેરો જડ થઈ ગયો. “કાકા, આ શક્ય નથી,” એણે લગભગ આદેશના સ્વરમાં કહ્યું. “એ હજુ ઘરની—”

નિયતિએ પહેલી વાર સીધી આગળ ચાલી. ગાલિચાના ગોળ કેન્દ્રમાં. બધાના જોવામાં. ગેટની બાજુએ રાખેલો ચાનો કપ હવે બહુ પાછળ રહી ગયો હતો; એની ભીની રીંગ સ્ટૂલ પર સૂકાઈ રહી હતી. અહીં, મતની જગ્યા પર, કોઈને સાઇડ વરાંડા મોકલવાનું શક્ય નહોતું.

કિરીટકાકાનો અવાજ ફરી આવ્યો, “જેને અર્ણવ, હાથ ઉંચો કરે.”

થોડાક કાર્ડ તરત ઉપર ગયા. હેતલબેનનો, એમના પક્ષના બે કઝિન્સનો, અને અર્ણવે પણ અર્ધા મનથી પોતાનો. પણ ઊંચા કરેલા હાથોમાં વિશ્વાસ ન હતો. બે-ત્રણ લોકો આસપાસ જોઈ રહ્યા હતા, જેમણે પોતાના કાર્ડ હજી છાતી પાસે રાખ્યા.

“જેને નિયતિ,” કિરીટકાકાએ કહ્યું.

એ એક પળ હતી, જેમાં કોઈએ હજી હાથ ઉંચો કર્યો ન હતો. એ જ પળમાં હેતલબેનને લાગ્યું હશે કે જૂનો ક્રમ પાછો આવી જશે. એ આગળ વળ્યાં, અર્ણવને ધકેલતા જેવી. “જોયું? બધાને સમજ છે.”

નિયતિએ એમની તરફ જોયું પણ નહીં. એણે પોતાનું કાર્ડ ધીમેથી, સીધું, આખા હાથની ઊંચાઈએ ઉંચું કર્યું.

કોઈની તરફથી મંજૂરી માંગ્યા વગર.

કોઈના નામે નહીં—પોતાની તરફથી.

સફેદ કાર્ડ વાદળી પટ્ટી સાથે પ્રકાશમાં સ્પષ્ટ દેખાયું. ગોળ જગ્યા વચ્ચે ઊંચું. માઇકની વાયર, લાલ ગાલિચો, વડીલોના ચહેરા, બધું એની લાઇનની નીચે આવી ગયું. “હું,” નિયતિએ સ્પષ્ટ બોલ્યું, “ઘરની બાજુએ નામ છુપાવીને નહીં ઊભી રહું. જો પ્રતિનિધિ જોઈએ, તો ખુલ્લેઆમ હું.”

આ ઘા દેખાય એવો હતો. હેતલબેનના મોઢેથી તરત જ નીકળ્યું, “તારે હક્ક કોણે આપ્યો?”

“તમે અટકાવ્યો, એટલે આજે સૌએ જોયું,” નિયતિએ કાર્ડ નીચે કર્યા વગર કહ્યું. “હક્ક મને દેખાડવો પડ્યો.”

આ વખતે પહેલું કાર્ડ જશુમાસીએ ઉંચું કર્યું. પછી ફોઈના દીકરાએ. પછી કિરીટકાકાએ પોતાનું. પછી જે બે લોકો હેતલબેનની બાજુએ હતા, એ જ લોકો ખભા ફેરવીને ગોળમાં નિયતિ તરફ વળ્યા અને કાર્ડ ઉંચાં કર્યા. અર્ણવનો હાથ અધવચ્ચે અટકી ગયો; એની નજર પોતાની માતા અને નિયતિ વચ્ચે ચીરી ગઈ. હેતલબેન હવે બોલી રહ્યા હતા, પણ શબ્દો રૂમ પર નહિ, પોતાની જ ઉતાવળ પર અથડાઈ રહ્યા હતા.

“આ રીતે નહીં થાય, નિયમ—”

“નિયમ?” કિરીટકાકાએ માઇક વિના જ એટલો કઠણ અવાજ કર્યો કે એમનો શબ્દ માઇક કરતા વધારે ફર્યો. “ગેટ પર બનાવેલો નિયમ અહીં નહીં ચાલે.”

હેતલબેન અર્ણવની કણીએથી હાથ છોડતા છોડતા ફરી પકડી બેઠાં. એ જ એમની હારનું જાહેર ચિહ્ન હતું. થોડા પહેલાં જે હાથ યાદી પકડીને લોકોને દિશા આપતો હતો, એ હવે પોતાના દીકરાને સ્થિર રાખવા મથતો હતો. અર્ણવે ધીમે પોતાનો કાર્ડ નીચે કર્યો. પછી, ખૂબ ધીમેથી, નિયતિ તરફ જોયું. “નિયતિ—” એનો અવાજ સહારો માંગતો હતો.

પણ આ ક્ષણ એની નહોતી. નિયતિની હતી.

એણે એક પગ વધુ આગળ રાખ્યો, ગોળના સચોટ મધ્યમાં. “કિરીટકાકા,” એણે સ્પષ્ટ, બધાને સાંભળાય એમ કહ્યું, “જો ઘરની બાજુ પસંદ કરવી જ હોય, તો નોંધમાં પણ મારું નામ પૂરું લખજો. ‘સહયોગી’ નહીં.”

આ વખતે કિરીટકાકાએ જ નહીં, નોંધ રાખતો છોકરો પણ સીધો ઉભો થઈ ગયો. એની પેન ઝટકાથી ખૂલી. હેતલબેન આગળ વધવા જ ઇચ્છ્યાં, પણ જશુમાસી એમની આગળ આવી ઊભી રહી. નાનકડો માનવીય અવરોધ; છતાં આખા વર્ષોની દાદાગીરી એમાં અટકાઈ ગઈ.

ગોળ જગ્યા પર કાર્ડો હવામાં હતા. નિયતિનું સૌથી ઊંચું. એક ધબકાર જેટલો સમય એ જ દૃશ્ય અટક્યું રહ્યું. પછી આજુબાજુના હાથ, જે પહેલેથી વિરુદ્ધમાં ઊંચા હતાં કે અડધા મનથી અટકેલા હતાં, એક પછી એક નીચે પડવા લાગ્યા. લાલ ગાલિચા ઉપર રસ્તો ખૂલી ગયો. નિયતિએ પોતાનું કાર્ડ વધુ સ્થિર પકડીને કહ્યું, “નોંધ કરો—નિયતિ અર્ણવ દેસાઈની પસંદગી નથી. ઘરની જાહેર બાજુ છે.”