દરવાજો બંધ થયા પછી તે આવ્યો

ભેટના ટેબલ પરનો સોનરી કિનારીઓવાળો કવર ફોઈબેને બધાની સામે ધપાકથી મૂકી દીધો અને બોલી, “મૈત્રી, તારા નામે આવ્યું છે. મોકલનાર જોઈ લે — નિરવ.”

હોલમાં ગાંઠિયાં, ઢોકળા અને ગરમ ચાના વાસ વચ્ચે એક ક્ષણ માટે બધાનું ધ્યાન સગાઈના છોકરા-છોકરી પરથી સરકી ને તેના હાથ પર આવી અટક્યું. અમદાવાદના નરનપુરાની આ બે બેડરૂમની ફ્લેટમાં આજે રાઘવની નાની સગાઈની બેઠક હતી; ગિફ્ટના રિબનોથી ભરેલો ટેબલ દરવાજા પાસે જ ગોઠવાયો હતો, જેથી આવનાર-જવનાર દરેકની નજર પડે. મૈત્રી રસોડા અને હોલ વચ્ચે સ્ટીલની થાળીઓ લઈ દોડતી હતી. તેના ફોનની ઝાંખી અજવાળીએ એપ્રનમાં દબાયેલા ખિસ્સામાંથી ચમકી બતાવ્યું—એક ચૂકી ગયેલો કૉલ. નિરવ.

ફોઈબેને કવર ઊંચું કરીને નામ ફરી વાંચ્યું, જાણે પોસ્ટમેનનું કામ પણ તેઓને જ પૂરું કરવાનું હોય. “હવે શેની જરૂર પડી હશે? ત્યારે તો બહુ મોટો પસંદગીદાર બન્યો હતો.” પછી એ જ વાક્યને ગોળ બનાવી તરત બીજું કાપું માર્યું, “હા, પણ ભલે હોય, છોકરો આખરે હવે ઊંચે ગયો. પેકેજ, ગાડી, પોતાનું ઘર. એવાં લોકો પાછાં યાદ કરે, એ પણ કંઈ ઓછું નથી.”

મૈત્રીએ થાળી ટેબલ પર મૂકી. તેની માએ રસોડામાંથી આંખે આંખ કરી — ‘હમણાં નહીં’ જેવો થાકેલો સંકેત. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવા સંબંધો ગાયબ થવા દેવામાં આવતાં નથી; તૂટે તો પણ લોકો દોરો પકડી રાખે. મૈત્રીના માટે કવર જોઈને સહાનુભૂતિ નહીં, ગણતરી ચાલુ થઈ ગઈ હતી. કોણ ક્યારે કોને છોડ્યું, કોણ હવે વધારે સારું ઊભું છે.

“ફોઈ, ગિફ્ટ ટેબલ પર મૂકી દો,” મૈત્રીએ કહ્યું. અવાજ સીધો હતો, વિનંતીનો નહોતો.

“અરે, હું તો તારા જ હિતની વાત કરું,” ફોઈબેન પ્લાસ્ટિકની ખુરશીની ખૂણે અડધી બેસીને બોલ્યાં, “બધી છોકરીઓને એવો મોકો પાછો નથી મળતો. સેવા ક્ષેત્રમાં નોકરી છે તારી, દોડધામ છે, ભાડાનું ઘર છે, વય જાય છે. એણે ત્યારે ના પાડી, સારું નહોતું કર્યું. પણ હવે સમજી ગયો હોય તો?”

હોલમાં બેઠેલી બે મોસાળિયાં બહેનો હળવી હાંસી હસ્યાં. રાઘવના સસરિયાવાળાં પણ ત્યાં હતાં; તેમની સામે વાત થતી હતી એટલે તોલ વધારે કઠોર બનતો હતો. મૈત્રીને યાદ અપાવવામાં આવતું હતું કે એક વખત તે પસંદ ન પડી હતી. તે સમયે કારણ શબ્દોમાં મીઠું નાખીને કહેવાયું હતું—“ઘરેલું છે, પણ ambition ઓછી છે,” “અમારા સર્કલમાં ફિટ નહીં બેસે,” “થોડું polished જોઈએ.” વાસ્તવમાં, તે જ છોકરી હતી જેને કોલેજમાં નિરવ સાથે સ્ટેટ યુનિવર્સિટીના પ્રોજેક્ટ જીતાડ્યા હતા, અને પછી પણ તેના માટે બસમાં ઊભી રહીને ઇન્ટરવ્યૂ આપવા જતી હતી.

મૈત્રીએ કવર હાથમાં લીધું નહીં. તેણે ટેબલની બાજુએ પડેલું ઠંડું પડી ગયેલું ભોજનનું નાનું બોક્સ ઉચકીને રસોડામાં મૂકી આવ્યું. પાછી ફરી ત્યારે ફોઈબેન હજી અટક્યાં નહોતા. “ત્યારે નિરવે જે પસંદ કરી હતી ને — એ શૈલી જોઈ હતી? કોર્પોરેટમાં હતી, અંગ્રેજી સરસ, ડેકોરમ સરસ. તને દુઃખ થયું હશે, પણ છોકરાઓ વિચાર કરીને કરે.”

“વિચાર કરીને?” મૈત્રીની મા ધીમે બોલી, પણ એ ધીમાપણું પણ ચુભી ગયું.

“હા બહેન, લાગણી એક બાજુ, ઘર ગોઠવવાનું એક બાજુ.” ફોઈબેને મૈત્રી તરફ જોઈને ઉમેર્યું, “બધા પ્રેમ લગ્ન સુધી નથી જતા. ક્યારેક પોતાનો દરજ્જો જોવો પડે.”

મૈત્રીને થાળીની ધાર પર આંગળી કસાઈ ગઈ. તેને સૌની સામે કોઈ ખુલાસો કરવાની ટેવ નહોતી. જ્યારે નિરવે તેને છોડી દીધી હતી ત્યારે પણ તેણે એટલું જ કહ્યું હતું કે વાત પૂરી. કારણ પૂછનાર સૌને તેણે પોતે જ દીવાલ આપી. તેની માને એ દીવાલ માટે કેટલા તીર ખાવા પડ્યા, એની જાણ માત્ર રસોડાના કાઉન્ટર પર છૂટેલા ચાના વળાંક અને રાતે મોડે ધોવાયેલા ડબ્બાઓને હતી.

ડોરબેલ વાગી. રાઘવ દોડ્યો. દરવાજે ઊભેલો માણસ જોઈને હોલનો હલચલ થોભી ગયો. રાઘવ પાછળ સરક્યો, “અરે, પાર્થભાઈ?”

પાર્થ—નિરવનો કોલેજનો જિગરનો મિત્ર, પછી બંનેની સાથે શરૂ થયેલા પ્રોજેક્ટમાં ત્રીજો ભાગીદાર. એ હવે સુરતથી સીધો આવ્યો હોય એવું લાગતું હતું; શર્ટ પર સફરની સળીયા, હાથમાં જૂનો દસ્તાવેજી થેલો. એની નજર સીધી મૈત્રી પર ગઈ, પછી ગિફ્ટ ટેબલ પરના કવર પર. “માફ કરજો, આમ ઘરમાં આવીને બોલવું પડે છે. પણ આ કવર અહીં પહોંચે એ પહેલા મને પહોંચવું હતું.”

ફોઈબેન ભોંએ ચડાવી. “હમણાં સગાઈનો પ્રસંગ છે.”

“હા, એટલે જ.” પાર્થનો અવાજ તૂટેલો નહોતો. “ખોટી વાત સાથે પ્રસંગ ન જવો જોઈએ.”

હોલમાં બેઠેલા પુરુષો ઊભા થઈને થોડું આગળ વળ્યાં. મૈત્રીને પહેલી વાર લાગ્યું કે હવા એની સામે નહીં, તેની બાજુએ ખસવા તૈયાર છે. પાર્થએ થેલામાંથી એક પાતળું, વર્ષો જૂનું કવર કાઢ્યું. ઉપર નિરવના ઘરના જૂના સરનામા સાથે મૈત્રીની ઓળખી શકાય એવી લખાવટ. કિનારીઓ વાંકી પડી ગયેલી. પાછળનો નિલો રિબન ચપટી થઈ ગયો હતો, જાણે ઘણાં સમયથી કોઈ ભારે વસ્તુ નીચે દબાયેલી હોય.

“આ તારે પાંચ વર્ષ પહેલા મને આપ્યું હતું,” પાર્થએ મૈત્રીને કહ્યું. “યાદ છે? કૉલેજની પાછળના ચિતાભૂમિ રોડ પાસેની ચાની લારી પાસે. તું બોલી હતી — ‘પાર્થ, નિરવને આપજે. એનો નિર્ણય જે હોય, મને લખીને ગાળો નહીં ખવડાવતો.’”

ફોઈબેન વચ્ચે જ બોલ્યાં, “એ તો જૂની વાત—”

“જૂની છે, પણ ખોટી વાત પણ જૂની જ છે,” પાર્થએ કાપી નાખ્યું. “નિરવે આ કવર ક્યારેય મૈત્રી સુધી પાછું પહોંચાડ્યું નહીં, ના ખોલીને જવાબ આપ્યો. બદલે બધાને કહ્યું કે મૈત્રી જ cling કરતી હતી, રડતી હતી, પછી એની નવી પસંદગી સામે દૃશ્ય બનાવ્યું. સત્ય એ છે કે મૈત્રી છેલ્લે સુધી સન્માનથી બહાર નીકળી જવા માગતી હતી.”

મૈત્રીના હાથ પોતે જ આગળ વધ્યાં નહીં; તેણે બસ પાર્થની આંગળીઓમાં દબાયેલું કવર જોયું. એને પોતાની જ લખાવટમાં લખેલું એક વાક્ય ઓળખાઈ ગયું—‘આ પછી હું નહીં આવું.’ ગળામાં કંઈક કઠણ ઊતરી ગયું.

રાઘવનો સસરિયાવાળો કાકા જે થોડા સમય પહેલા ફોઈબેન સાથે દરજ્જાની વાતમાં ગરમ હતાં, હવે સીધા નિહાળતા રહ્યા. મૈત્રીની માએ પહેલી વાર હોલની વચ્ચે આવીને પૂછ્યું, “તને આ હમણાં કેમ લાવવું પડ્યું?”

પાર્થએ ઊંડો શ્વાસ લીધો. “કારણ કે આજે બપોરે નિરવ મને મળવા આવ્યો હતો. એણે કહ્યું, મૈત્રીના ઘેર પ્રસંગ છે ને? હું કવર મોકલું છું, કદાચ વાત થઈ જાય. મેં પૂછ્યું — કયું કવર? ત્યારે એણે મજાકમાં કહ્યું, ‘એ જૂનું નહીં, નવું. જૂનું તો મેં રાખી દીધું હતું. તેને લાગ્યું હશે કે મેં વાંચ્યું જ નહીં.’” પાર્થની આંખોમાં કંટાળો દેખાયો. “મજાકમાં કહી ગયો. એને લાગ્યું, હવે બધું બોલી શકાય. કારણ કે હવે જેને માટે તેણે મૈત્રીને છોડેલી, એ લગ્ન તૂટીને બે વર્ષ થયા. હવે એને ઘર માટે ‘સમજદાર, વિશ્વાસૂ’ માણસ જોઈએ.”

ફોઈબેનનો ચહેરો ખસ્યો. “તમે છોકરાઓ વચ્ચેની વાત લઈને—”

“ફોઈ,” મૈત્રીએ પહેલી વાર તેમને નામથી અટકાવ્યાં, “હવે રહેવા દો.”

હોલમાં ચાની કપની થાળીએ નાનું ઠકકારું માર્યું; કોઈએ સાવધાની ગુમાવી હતી. મૈત્રીએ પાર્થ તરફ હાથ લંબાવ્યો. એણે જૂનું કવર તેના હાથમાં આપ્યું. કાગળ સૂકો હતો, પણ પાછળનો રિબન ગોળ ન રહી ચપટી વળી ગયો હતો. એને ખબર પડી ગઈ—આ જ એ હતું જે તે દિવસે બજારમાંથી લઈને આવી હતી, સસ્તું પણ ગોઠવેલું, જેથી અંતિમ વાત ગંદી ન લાગે. એણે ખોલ્યું નહીં. જરૂર નહોતી. કાગળથી વધારે તો નિરવે વર્ષો સુધી એની ઉપર લખેલી ખોટી વાર્તા જ કામની હતી; હવે એ વાર્તા લોકોની સામે છીલાઈ રહી હતી.

તે જ સમયે મૈત્રીનો ફોન ફરી કંપ્યો. ખિસ્સામાં દબાયેલો અજવાળો હથેળીમાં ચડી આવ્યો. નિરવ. મૈત્રીએ સ્ક્રીન જોયી; કૉલ સતત વાગતો રહ્યો. પાર્થએ એક પગલું પાછળ લીધું. રાઘવ દરવાજા પાસે જ ઊભો રહ્યો, જાણે હવે કોણ અંદર આવશે એની મંજૂરી ઘર પોતે આપશે.

મૈત્રી દરવાજા સુધી ગઈ. બહાર ગેલેરીમાં વરસાદ પછીની ભેજ અને કોંક્રીટની વાસ હતી. નીચે પાર્કિંગમાં બાઈકના સીટ પર પાણી ચમકતું હતું. નિરવ સીડીના વળાંક પર ઊભો હતો—સાફ શર્ટ, ઉતાવળે પહેરેલી ઘડિયાળ, અને ચહેરા પર પહેલી વાર તે ઓળખાતી નિશ્ચિતતા નહોતી. હાથમાં બીજું નવું કવર.

“મૈત્રી, બસ બે મિનિટ,” એ બોલ્યો. “હું અંદર નહીં આવું. ફક્ત વાત—”

“અંદર આવવાનું નથી,” મૈત્રીએ કહી દીધું.

એણે માથું હલાવ્યું, જેમ કોઈ સોદામાં ઓછું માંગીને વધુ લેવા બેઠો હોય. “ઓકે. તો અહીં. પાર્થએ કદાચ બધું ખોટું રીતે—”

“ખોટું શું છે?” મૈત્રીનો અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ ગેલેરીમાં સીધો વાગ્યો. “કે મેં છેલ્લે સન્માનથી લખીને મોકલ્યું હતું? કે તુંએ એ રાખી દીધું? કે પછી બધાને કહ્યું કે હું પાછળ પડી હતી?”

નિરવે નજર એક ક્ષણ માટે સરકાવી. “હું ડર્યો હતો. ત્યારે સ્થિતિ અલગ હતી. ઘરે બહુ દબાણ હતું. મને લાગ્યું—”

“તને લાગ્યું કે ખોટું બોલવાથી તારો દરજ્જો બચી જશે.”

એણે નવું કવર આગળ કર્યું. “આમાં બધું છે. હું સાચું લખ્યું છે. જે થયું એની જવાબદારી—”

“ખૂબ મોડું છે.”

“મને ખબર છે મોડું છે,” નિરવ તૂટીને બોલ્યો, “પણ હું હવે સમજ્યો છું. શૈલિ સાથે જે થયું પછી... માણસને ખબર પડે છે કોણ સાચું હતું. તું હતી. તું હંમેશા હતી. મને એક વાર સાંભળ.”

હોલની અંદરથી લોકોના ચાલવાના અવાજો, સ્ટીલના ચમચાની ખનખન, બંધ થતી રસોડાની બારી—બધું સાંભળાતું હતું. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવા સંબંધો એકલા નથી તૂટતાં; તેઓના ટુકડાંઓની આજુબાજુ લોકો ઊભા રહે છે. મૈત્રીને એ ક્ષણે ખૂબ સ્પષ્ટ થયું કે નિરવ એને પસંદ કરવા આવ્યો નથી. એ પોતાના ખોવાયેલા આરામ, પોતાની ભુલની માફી, પોતાને ફરી સારો માનવા માટે દરવાજો માગવા આવ્યો છે.

એણે હથેળીમાં ફોન જોયો. સ્ક્રીન પર નિરવનું નામ ફરી ઝળહળ્યું. એ જ માણસ જે ક્યારેક કહેતો હતો કે ભાવુકતા પ્રોફેશનલ જીવનમાં ચલતી નથી, આજે કંપતા અવાજે જગ્યા માગતો હતો.

“તારે સત્ય ત્યારે જોઈએ હતું, જ્યારે મારું નામ બચાવવાનું હતું,” મૈત્રીએ કહ્યું. “હવે તારે સત્ય નહીં, રસ્તો જોઈએ છે.”

નિરવે કવર નજીક લાવ્યું. “રાખી લે. ખોલજે પછી. નહિ તો ફોન પર—”

મૈત્રીએ કૉલ સ્વીકાર્યો પણ કાને લગાવ્યો નહીં. ઝાંખું અજવાળું તેની હથેળીમાં સળવળતું રહ્યું. નિરવનો અવાજ ફોનમાંથી પણ આવી રહ્યો હતો, સામેના માણસમાંથી પણ. ડબલ. મોડું. થાકેલું. એણે નવું કવર લીધો જ નહીં. જૂનું કવર, ચપટી પડેલો રિબન અને ફોનની ઠંડી કંપારી સાથે તે પાછી હોલમાં વળી.

ફોઈબેન ખુરશીમાંથી અડધી ઊભી થઈ હતી; રાઘવની મંગેતર દરવાજા પાસે અટકેલી; મૈત્રીની મા સીધી ઊભી. મૈત્રી ગિફ્ટના ટેબલ પાસે ગઈ. ત્યાં રંગબેરંગી થૈલીઓ વચ્ચે થોડું જગ્યા કરી. પોતાની હથેળીમાં ઝળહળતો ફોન ટેબલના ધાર પાસે મૂકી દીધો. પછી નિરવે આગળ કરેલું નવું કવર સ્પર્શ્યા વગર જ જૂના કવરના બાજુ ખાલી જગ્યા પર સરકાવી દીધું—જેવું મૂકાય એવું નહીં, જેવું છોડી દેવાય એવું.

ફોનમાં કૉલ હજી ચાલુ હતો. નિરવનું નામ ચમકતું રહ્યું. મૈત્રીએ જૂના કવરના ચપટા રિબન પર આંગળી એકવાર દબાવી, પછી હાથ હટાવી લીધો. “મા, ચા ફરી ગરમ કરું?” એણે પૂછ્યું.

જવાબની રાહ જોયા વગર તે રસોડા તરફ ફરી. બે પગલાં પછી અટકી, પાછી આવી, ફોનને હાથમાં લીધો, સ્ક્રીન તરફ એક ક્ષણ જોયું, કૉલ કાપ્યો નહીં. બસ અવાજ બંધ કર્યો. પછી ફોનને પણ એ જ ગિફ્ટ-ટેબલના ધાર પર, ન ખુલેલા કવર ઉપરથી અડકતા રાખી દીધો. સ્ક્રીનનો પ્રકાશ ધીમો પડ્યો, કાળો થયો. દરવાજા પાસેના ભેટના ટેબલની ધાર પર, ન ખુલેલા કવર નીચે દબાયેલો ચપટો રિબન ચપટો જ રહ્યો.