પહેલા હસ્યાં, પછી મોઢું ઝૂકી ગયું

“એ ટ્રે અહીં આપ,” જિગ્ના ભાભીએ મૃણાલના હાથમાંથી ચાંદીની કપવાળી થાળ સરકાવી લીધી, પછી તરત જ સામે ઉભેલા કૅટરિંગના છોકરાને ન જોઈને મૃણાલ તરફ જ આંગળી તાકી, “અને તું સાઇડ લેનમાં ઊભી રહે. મહેમાનો આવે ત્યારે પાણી આગળ ધપાવજે. મુખ્ય દરવાજા પર ભીડ ન કર.”

મૃણાલે ટ્રે છોડતી વેળાએ એક ક્ષણ પણ વાંધો કર્યો નહિ. એના કાંધમાં આખા દિવસની દોડધામનો કઠણાપો બેઠો હતો; સાડીના પલ્લે પર મેટ્રોના કાર્ડનો ઘસાયેલો કિનારો વાગ્યો. બપોરે ઓફિસમાંથી સીધી આવી હતી—અમદાવાદના પ્રહલાદનગરના ઓફિસ ટાવરમાંથી, જ્યાં એ સેવા ક્ષેત્રની કંપનીમાં કામગીરી સંભાળતી હતી—કારણ કે અનિરુદ્ધે જ કહ્યું હતું, “તું આવજે. મોડું થાય તો પણ સીધી પ્રવેશદ્વાર પાસે જ આવ.”

પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—આ વાત ત્રણ મહિનાથી બંને ઘરોમાં વંટોળ ખાતી હતી. છતાં આજે, શેહનાઈ, વેલેટની સિટ્ટીઓ અને ઝૂમતા સોનાના સેટ વચ્ચે, જિગ્ના ભાભીએ એને એવી સરળતાથી કામવાળી ગણાવી કે જાણે આ જ સાચો ક્રમ હોય. પ્લાસ્ટિકની ખુરશીના ખૂણે બેસાડેલા બે દૂરના ફુઆઓએ મોઢાં નજીક લાવી પૂછ્યું, “કેટરિંગવાળી છે કે?” ત્રીજીએ હળવી મજાક કરી, “ના, ઘરવાળી હશે તો આ રીતે ટ્રે પકડાડે?”

મૃણાલે ફક્ત ટ્રે પાછી પકડી લીધી. “પાણી ક્યાં સુધી?” એણે શાંત સ્વરે પૂછ્યું.

જિગ્ના ભાભીને એની શાંતિ ગમી નહિ. “પ્રવેશદ્વારની જમણી બાજુ. મહેશ કાકા આવે ત્યારે પહેલા એમને આપજે. અને હા, અંદર જે સગા ઊભા છે ને, એમની વચ્ચે ચડી નહિ આવતી. સમજાય છે ને રીતભાત?”

સામે પાર્કિંગ લેનમાંથી સફેદ ફૂલોથી સજાવેલી કારો વળાંક લેતી આવતી હતી. મુખ્ય લાઇનમાં જિગ્ના ભાભી, કીર્તિબેન, બે માસીઓ અને નવયુવાનો હાથમાં અક્ષતની વાટકી લઈને ઊભા હતા. મૃણાલને એમની પાછળ નહીં, એમની બાજુ પણ નહીં—સાઇડના સેવા રસ્તે ધકેલી દેવામાં આવી. પહેલો ભંગાણ ત્યાં જ પડ્યો: કીર્તિબેનની નજર મૃણાલના ચહેરા પર અટકી. તેઓએ ઓળખી લીધું; છતાં જિગ્નાની સામે તેઓએ તરત કશું કહ્યું નહિ. માત્ર પોતાની હાથની થાળ થોડું ખસેડી, જાણે અણગમો દાબી રહી હોય.

“અરે પાણી જલ્દી આપો ને,” એક મહેમાને મૃણાલને ઇશારો કર્યો. જિગ્ના ભાભી તરત વળી, “હા, એને બોલાવો. એ માટે જ ઊભી છે.”

‘એ માટે જ’—આ બે શબ્દોએ આસપાસ ઊભેલા બધાં માટે વાંચન નક્કી કરી દીધું. મૃણાલે કપ આગળ ધપાવ્યો. કપની ગરમ વરાળથી એની આંગળીઓ ભીની થઈ ગઈ. બાજુના ટેબલ પર રાખેલી ચાની કીટલીએ ઘણાં સમયથી ઊભી ઊભી સપાટી પર પાતળી પડ મૂકી દીધી હતી; ગ્લાસ નીચે ભીનો વળયો પડી ગયો હતો. રાહ જોતા વસ્તુઓની પણ એક ઇજ્જત હોય છે, એનો અપમાન પણ.

જિગ્ના ભાભી અટક્યાં નહિ. તેમણે કૅટરિંગના મેનેજરને બોલાવીને જોરથી કહ્યું, “આ બહેનને જરા ઉપયોગમાં લો. ખાલી ઊભી રહે છે. બે ટ્રે ફેરવી લેશે.” પછી પોતાના ઘરના લોકોને સાંભળે એટલા અવાજે ઉમેર્યું, “આજકાલ બધાને લાગે છે કે જાણે સીધા આગળ જ ઊભા રહી જવું. ઘર-ઘાટ, વંશ, વય—કંઈ જ ગણતરી નહીં.”

મહેશ કાકા આવી પહોંચ્યા. તેમણે મૃણાલના હાથમાં ટ્રે જોઈ, પછી જિગ્નાને જોયું. “કેટરિંગ વધારાનું રાખ્યું છે લાગે છે.”

“વધારાનું નહીં, કામ આવે એવી છોકરી છે,” જિગ્નાએ હસતાં કહ્યું.

આ વખત મૃણાલે કપ આગળ ન ધપાવ્યો. ટ્રે બંને હાથમાં સમતોલ કરી, એ એક પગ આગળ આવી. “મહેશ કાકા, પાણી.”

કાકાએ કપ લીધો, પણ નજર એની ઉપર જ રહી. “તમે... મૃણાલ?”

જિગ્ના ભાભીના હોઠનો વાંક એક ક્ષણ માટે ઢીલો પડ્યો. “ઓળખાણ છે? આજે બધાને આમંત્રણ છે ને.”

“આમંત્રણ?” મહેશ કાકા ભોંયચકા ખાઈ ગયા. “અરે, અનિરુદ્ધે પરમદિવસે જ મારા સામે કહ્યું હતું—રોકો, કીર્તિ, એ જ મૃણાલ છે ને? જે માટે સોનલબેન પાસે વાત લઈ ગયા હતા?”

કીર્તિબેન હવે ચૂપ રહી શક્યાં નહિ. “હા. અને વાત જ નહીં, રિંગ પણ પસંદ થઈ ગઈ છે. જિગ્ના, તું શું કરી રહી છે?”

વાત એકથી બીજામાં દોડતી ગઈ. પાછળ ઊભેલી માવતરપક્ષની મોસીએ તરત પૂછ્યું, “એ એટલે અનિરુદ્ધની?” બાજુના યુવકે સાંભળીને અંદરના દરવાજા તરફ વળી બીજા ને કહ્યું, “અરે, જેને સાઇડમાં પાણી પકડાડ્યું છે ને, એ જ છે.” જૂની વાંચણી એક જ ક્ષણે તૂટી નહોતી, પણ એની ધારમાં પહેલી ચીર પડી ગઈ હતી.

જિગ્ના ભાભીએ હસીને વાચા બચાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. “અરે, તો શું થયું? ઘરનું માણસ કામ કરે તો નાનું પડી જાય? હું તો એને જોડાયેલી રાખું છું. અંદર ભીડ બહુ છે.”

“ભીડમાં કોણ ઊભું રહે અને કોણે પાણી પકડાવવું એ પણ કોઈક કારણથી નક્કી કરાય છે,” કીર્તિબેને કઠણ અવાજે કહ્યું. “અને તું કારણ જાણતી હતી.”

જિગ્નાએ તરત હાથ ઊંચક્યો. “હું તો વ્યવસ્થા—”

એ જ વખતે પ્રવેશદ્વાર આગળ કાળી ગાડી આવીને અટકી. વેલેટે દોડીને દરવાજું ખોલ્યું. અંદરથી અનિરુદ્ધ ઉતર્યો—મોરપીંછ રંગની બંધગલામાં, પાછળ પોતાના દાદા અને ક્લાયન્ટ વર્ગના બે માનનીય મહેમાનો. મુખ્ય લાઇન એકસાથે સીધી થઈ ગઈ. જિગ્ના ભાભી વીજળીની જેમ આગળ સરકી, અક્ષતની વાટકી હાથમાં લઈ.

મૃણાલ સાઇડ લેનમાં જ રહી. ટ્રેનું વજન અચાનક વધારે લાગવા લાગ્યું નહોતું; આસપાસના માણસોની નજરો ભાર બની રહી હતી. હવે જો એ પોતે આગળ વધે તો કહેશે, જોયું ને, મોકો મળતાં જ ઘુસી આવી. જો એ ઉભી રહે તો જિગ્નાની વાંચણી ફરી મજબૂત બની જાય.

અનિરુદ્ધે પહેલી નજર દાદાને ઉતારવામાં, બીજી કીર્તિબેન પર, ત્રીજી જિગ્ના પર નાખી. ચોથી નજરે એ અટકી ગયો. સાઇડ લેનમાં ચાંદીની ટ્રે પકડી ઉભેલી મૃણાલ. એની આંખોમાં આશ્ચર્ય કરતાં વધુ કંઈક હતું—એક ઠંડો, જાહેર ગુસ્સો.

જિગ્ના ભાભીએ તત્કાળ હાથ આગળ વધાર્યો. “આવો, પહેલા દાદાને તિલક—”

અનિરુદ્ધ હલ્યો નહિ. “મૃણાલ ત્યાં કેમ ઊભી છે?”

એક પળ માટે કોઈએ હસી કાઢે એવી આશા જિગ્નાના ચહેરા પર આવી, પછી તરત જ ગાયબ થઈ. “અરે, અંદર બહુ ભીડ છે. મેં એને થોડું પાણી—”

“પાણી?” મહેશ કાકાએ અંદરથી જ ઊંચા સ્વરે કહ્યું, “તારી ભાભીએ એને કૅટરિંગમાં ઉભી રાખી છે.”

કીર્તિબેને એની ઉપર ચોટ મૂકી, “અને જાણતી હતી એ કોણ છે.”

હવે વાત છુપાવવા જેવી રહી નહોતી. અનિરુદ્ધનો ડ્રાઇવર, જે રિંગવાળું નાનું ડબ્બું બપોરે જ જ્વેલર પાસેથી લઈને આવ્યો હતો, પાછળથી બોલી પડ્યો, “સાહેબ, એ જ મૅમને તો તમે કહ્યું હતું કે સીધા મુખ્ય દરવાજા પર આવજો. મેં ફોનમાં સાંભળ્યું હતું.”

જિગ્ના ભાભી ડ્રાઇવર પર ફાટી પડવા વળ્યાં, પણ નુકસાન થઈ ચૂક્યું હતું. એક સાક્ષીએ હકીકત કહી, બીજાએ એની પુષ્ટિ કરી, ત્રીજાએ સમય અને ઈરાદો જોડીને બધું ખુલ્લું કરી દીધું. હવે ‘વ્યવસ્થા’ શબ્દના કાચા પડદા પાછળ છુપાવાનું સ્થાન નહોતું.

અનિરુદ્ધે અક્ષતની વાટકી લેનારી જિગ્નાનો હાથ જોતાં જ કહ્યું, “રાખો.”

આ એક શબ્દથી મુખ્ય લાઇન ખસી ગઈ. માસીઓએ વાટકીઓ નીચે કરી. વેલેટે ખુલ્લું દરવાજું પકડી રાખ્યું; દાદા ઉતરીને થંભી ગયા. જિગ્નાએ ગભરાઈને કીર્તિબેન તરફ જોયું. “આટલા મહેમાનો સામે નાટક ન કરો. પહેલા વડીલો—”

“વડીલો જ ઊભા છે,” અનિરુદ્ધે કહ્યું, આંખ હટાવ્યા વગર. “એમની સામે જ પૂછું છું. મારી બાજુએ કોણ ઊભું રહેશે, એ કોણ નક્કી કરશે?”

જિગ્નાએ તરત વિકલ્પ ગોઠવ્યો. “અરે, બોલાવી લઈએ ને. મૃણાલ, ટ્રે મૂકી આવ. પછી—”

“ના.” આ વખત અવાજ મૃણાલનો હતો.

સાઇડ લેનમાં ઊભેલી છતાં એનો અવાજ સીધો મુખ્ય લાઇન પર પડ્યો. બધાં ચહેરા એની તરફ ફર્યા. મૃણાલે ટ્રે ઝુકવા દીધી નહિ. “મને કોણે ક્યાં ઊભું રાખવું એ નક્કી કરી લીધું હતું. હવે હું ટ્રે મૂકી આવીને બોલાવાય તેવી નહિ.”

જિગ્ના ભાભીએ દાંત દબાવ્યાં. “તો શું કરશે તું અહીં? લોકો જોઈ રહ્યા છે.”

“હા,” મૃણાલે કહ્યું, “એટલે જ અહીં કહું છું. મને સેવા રસ્તે ધકેલીને પછી મુખ્ય દરવાજે બોલાવશો નહિ. જો સ્થાન છે તો જાહેરમાં કહો. નહિ હોય તો હું આ જ રીતે નીકળી જઈશ.”

આ ઘા સીધો હતો. સમજાવટ નહીં, માફી નહીં, વિનંતી નહીં. હવે ગાડી ખુલ્લી, દરવાજો ખુલ્લો, વડીલો સામે, મહેમાનો સામે—અનિરુદ્ધ પાસે માત્ર બે રસ્તા હતા. જિગ્ના ભાભી વચ્ચે બોલી પડી, “તું હઠ ન કર. છોકરીઓને આટલી ઊંચી બોલવાની—”

“ભાભી,” અનિરુદ્ધનો સ્વર પહેલી વખત ખરેખર કડક થયો, “હવે તમે ચૂપ રહો.”

દેખાતું નુકસાન ત્યાં થયું. જિગ્નાના હાથમાંની અક્ષતની વાટકી ડગમગી; થોડા ચોખા લાલ ગાલિચા પર છૂટા પડી ગયા. બાજુમાં ઊભેલી માસીએ વાટકી પકડવા હાથ લંબાવ્યો, જાણે જિગ્ના ખુદનું સ્થાન બચાવી ન શકે. જિગ્નાનું ઉધારનું અધિકાર જાહેરમાં સરકી રહ્યું હતું.

અનિરુદ્ધ એક પગલું સાઇડ લેન તરફ ગયો. જિગ્ના તરત સામે આવી, “પ્રથમ દાદાજીનું સ્વાગત—”

અનિરુદ્ધે એને બાજુએ થવા કહ્યું નહિ; સીધો કીર્તિબેનને જોયું. “મા, દાદાજીને એક ક્ષણ રોકશો?”

કીર્તિબેને પહેલી વખત સંપૂર્ણ ઊંચાઈએ ઉભા રહીને કહ્યું, “હા. પહેલા આ સીધું થવા દેજે.”

જિગ્ના હવે એકલી પડી ગઈ. મહેશ કાકાએ એની બાજુ લેવી પસંદ કરી નહિ. દાદાએ પણ અસહજતા છતાં કંઈ ઢાંક્યું નહિ. જૂની ગોઠવણને બચાવવાનો છેલ્લો પ્રયાસ ફેલ થઈ ગયો.

અનિરુદ્ધ મૃણાલની સામે આવીને અટક્યો. “ટ્રે પકડી રાખ.”

મૃણાલે એક ભ્રૂ ઊંચી કરી. “હું પકડી જ રાખી છે.”

એણે આખી લાઇન સાંભળે એટલા સ્પષ્ટ અવાજે કહ્યું, “સાંભળો બધાએ. આજે મારા સ્વાગત માટે મારી બાજુએ, મુખ્ય પ્રવેશદ્વારે, માત્ર મૃણાલ ઊભી રહેશે. જેને એને પાણી પકડાડીને સાઇડમાં મૂકવી હતી, એ હવે પાછળ ઊભું રહેશે. પહેલા હું મૃણાલ પાસેથી તિલક લઈશ. પછી જ બીજું કંઈ થશે.”

ચહેરાઓ પર વાંચન બદલાતું દેખાતું હતું. કોઈએ શ્વાસ ખેંચ્યો, કોઈએ હાથમાંની વાટકી નીચે કરી, કોઈએ સીધો રસ્તો ખાલી કર્યો. સૌથી તેજ પ્રહાર જિગ્ના ભાભી પર પડ્યો. થોડા પહેલાં જે સ્ત્રી લોકોની ગોઠવણ નક્કી કરતી હતી, એ જ હવે મુખ્ય રેખાની બહાર સરકાવી દેવામાં આવી. એમના હોઠ ખૂલ્યા, “અનિરુદ્ધ, આ તો અતિ—”

“અતિ તમે શરૂ કરી હતી,” મૃણાલે કહ્યું.

એણે ધીમેથી ટ્રે નજીકના કૅટરિંગ છોકરાને આપી, કીર્તિબેનના હાથમાંથી તિલકની વાટકી લીધી. કોઈએ એને રોક્યું નહિ. કીર્તિબેને જ વાટકી છોડતી વેળાએ જિગ્નાને જોયા વગર હાથ પાછો ખેંચ્યો. આ બીજી કાપ હતી—અધિકારનું સાધન હાથે હાથે ખસેડાઈ ગયું.

મૃણાલ મુખ્ય પ્રવેશદ્વારની મધ્યરેખા પર આવી ઊભી રહી. થોડા સમય પહેલાં જ્યાં એને ભીડ ન કરવા કહેવામાં આવ્યું હતું, એ જ જગ્યા હવે એને માટે ખાલી હતી. અનિરુદ્ધ એના સામે આવ્યો. મૃણાલે તિલક કર્યું, અક્ષત મૂકી. પછી સ્પષ્ટ, માપેલા સ્વરે બોલી, “હવે દાદાજી.”

આ અંતિમ બંધારણ એણે જ બાંધી દીધું. અનિરુદ્ધ પછી વળ્યો. દાદા આગળ આવ્યા, પણ પહેલાં કોણ મળ્યું, કોણે સ્થાન આપ્યું, કોણે બાજુ મેળવી—આ આખું ક્રમ કાયમ માટે ફરી લખાઈ ગયું હતું.

જિગ્ના ભાભીએ મોઢું સંભાળવાનો અંતિમ પ્રયાસ કર્યો. “મૃણાલ, હું તો ફક્ત—”

“મને પાછળથી બોલાવશો નહિ,” મૃણાલે વાટકી કીર્તિબેનને પરત આપતાં કહ્યું. “મારું સ્થાન જો હોય, તો સૌની સામે હોય. ન હોય, તો ક્યારેય નહીં.”

એણે ફરી ટ્રે પોતાના હાથમાં લીધી. મુખ્ય લાઇન હવે એની તરફથી જ ખુલી રહી હતી. સેવા લેનના વાંક પર પહોંચીને મૃણાલે થાળ સમારી; કપો એકવાર ટકરાયા, પછી લોકો પોતે બાજુએ ખસી ગયા અને ધ્રુજારો અટકી ગયો.