હસનારાઓનું મોઢું ત્યાં જ ઊતરી ગયું

“અરે, તું આ બાજુથી જા—મેઈન સીડીઓ છોડ.” કીર્તિબેને હાથના કંકણ ખણખણાવતા મંજીરીની આગળ થાળી સરકાવી દીધી, જાણે એ કોઈ વહાલીની નહીં, ભાડે રાખેલી છોકરી હોય. મંજીરીના હાથમાં કંકોત્રીવાળા કવર, મોબાઇલ, અને અડધી વાળી-અડધી ખૂલી એવી રસીદ દબાયેલી હતી; ખભા પર આખા દિવસની દોડધામની કઠિનાઈ બેઠી હતી, ચણિયાની બાહે પર જૂનો પેનનો ડાઘ હજી દેખાતો હતો. ઉપરના લેન્ડિંગ પરથી વરપક્ષની બેનોએ હસતાં-હસતાં મુખ્ય રસ્તો લઈ લીધો. નીચે બાજુના વાંકિયા પાથરા પર પ્લાસ્ટિકની ખુરશીનો ખૂણો બહાર નીકળતો હતો, અને મંજીરીને એ જ કાંઠે થોભાડવામાં આવી.

એણે એક પળ માટે માથું ઊંચું કર્યું. અમદાવાદના આ મોટા મંડપમાં આજે એ સવારે સાતથી હતી. ફૂલવાળાને રોકડ આપી, મીઠાઈવાળાની ગડબડ સીધી કરી, લાઈવ વેચાણવાળી કંપનીના બે રિંગ લાઇટ અને ફોન સ્ટેન્ડ ઉપર પહોંચાડ્યાં—કારણ કે ધ્રુવે કહ્યું હતું, “બધું તારા હાથમાં છે, મંજીરી.” હવે જ્યારે વરના કઝિન્સ અને ફુઆઓ સામે ચડવાનું હતું, ત્યારે કીર્તિબેનનો અવાજ આખી સીડીઓ પર ચડી ગયો, “કવર મને આપ. તું સ્ટાફવાળાં રસ્તેથી જા.”

મંજીરીએ કવર છોડ્યાં નહીં. ફક્ત શરીર થોડું બાજુ સરકાવ્યું—એટલું જ કે કીર્તિબેનને એને ધકેલીને હટાવવું પડે. પહેલી ચીર ત્યાં પડી. ઉપર ચડતી બે યુવતીઓએ પગ અટકાવ્યા; પાછળનો ઇવેન્ટ સ્ટાફનો છોકરો ટ્રે લઈને ઉભો રહી ગયો. કીર્તિબેનને ફરી કહેવું પડ્યું, વધુ કઠોર સ્વરે, “સાંભળાતું નથી? આ ઉપર ઘરનાં લોકો જશે.”

“ઘરના લોકો?” મંજીરીએ શાંત આંખે પૂછ્યું નહીં; હજી સમય નહોતો. એણે હાથમાંનો ફોન દબાવ્યો, જે ધ્રુવના કામ માટે રાખેલો હતો, અને બાજુના રસ્તે પગ મૂક્યો પણ નજર મુખ્ય સીડીઓ પરથી ઉતારી નહીં. એ જ એની પહેલી ના હતી—આદેશ માન્યો, અપમાન ગળ્યું નહીં.

ઉપર સંગીતનો ઘોંઘાટ હતો, નીચે કાઉન્ટર પાસે કેશનું હિસાબ, અને વચ્ચે આ લેન્ડિંગ જ્યાં કોણ કોની બાજુ ઊભું રહી શકે એનો ફતવો પડતો હતો. કીર્તિબેન વરના મોટા કાકાની વહુ; મોઢે મીઠું, પણ દરેકને સ્થાન બતાવવાની બીમારી. મંજીરીને સૌ ઓળખતા હતા—ધ્રુવ સાથે ત્રણ વર્ષથી આવ-જાવ, પરિવારે નામ જાણતું, ઓળખીતાઓને ખબર—પણ કીર્તિબેન હંમેશાં એ સંબંધને કોઈ ખાલી ખુરશી જેવો ગણે: જરૂર પડે ત્યારે ખેંચી લો, નહીં તો દીવાલ પાસે ધકેલી દો.

“મંજીરી, તું નીચે જ રહે,” કીર્તિબેને હવે ખુલ્લેઆમ કહ્યું, આસપાસ ઉભેલી બે માસીઓને સાંભળાય એટલું. “હજુ સુધી કંઈ નક્કી થયું નથી. બધાની સામે મર્યાદા રહેવી જોઈએ. છોકરી હોવાને પણ ગણતરી હોય.”

મંજીરીએ કવરવાળો હાથ થોડો ઊંચો કર્યો. “ફૂલવાળાને મેં આપેલી બાકી રકમનો હિસાબ આમાં છે. ઉપર ફુઆજી રાહ જુએ છે.”

કીર્તિબેન તિરસ્કારથી હસી. “હિસાબ આપીને નીચે ઉતરી જજે. ઉપર બેસવાનું બધાને નથી મળતું. કામ કર્યું એટલે ઘરવાળી થઈ જવાતી નથી.”

બે વાક્યમાં જ કટારી ઘૂસી ગઈ—કામ, પણ સ્થાન નહીં; ઓળખાણ, પણ સ્વીકાર નહીં. પાછળના સ્ટાફના છોકરાએ નજર નીચે કરી. એક માસીએ બીજાની કાને કહ્યું, “બહુ આગળ વધે છે આજકાલ.” લેન્ડિંગ પર ઊભેલા બધા માટે હવે વાત રસ્તાની નહોતી રહી; કોણ ‘આપણા’ છે અને કોણ હજી બારણે અટકેલો છે એની હતી.

મંજીરી ધીમે વળી. કીર્તિબેનને સીધી જોયી. અવાજ ન ઊંચક્યો, ન કંપાવ્યો. “કીર્તિબેન, એક વાત પૂછું?” લેન્ડિંગ પર જતા-આવતા પગ જાણે દોરીથી બાંધાઈ ગયા. “સવારે રોકડ કોને સોંપી? ધ્રુવનો ફોન આખો દિવસ કોના હાથમાં રહ્યો? ફુઆજી માટે દવાખાનેથી ઈન્જેક્શન કોણ લઈ આવ્યું? જો હું ‘ઘરની નથી’, તો આ બધું તમે કઈ હક્કે મારા હાથમાં આપ્યું?”

પ્રશ્ન સીડીઓ પર અથડાઈને ઊભો રહી ગયો. કીર્તિબેનનો ચહેરો એક પળ માટે ઢીલો પડ્યો. એણે તરત જ ગાંઠ બાંધવા માંગી. “તે તો… કામકાજ માટે. કામ કરે છે એટલે વિશ્વાસ રાખ્યો. એનો અર્થ—”

“વિશ્વાસ કામમાં ચાલે, પણ લોકો સામે માનમાં નહીં?” મંજીરીએ એનું વાક્ય પૂરું થવા દીધું નહીં. “તમે મને ઉપરના બધાં ખર્ચામાં ‘આપણી’ ગણો, અને મુખ્ય સીડીએ આવું ત્યારે ‘બહારની’?”

માસીઓમાંની એકે હોઠ ભીંસ્યા. ટ્રે પકડેલો છોકરો હવે સીધો જોઈ રહ્યો હતો. કીર્તિબેનને બીજી વાર સમજાવવું પડતું હતું, અને આ બીજી વાર જ એનો હારતો સ્વર હતો. “બાળકી, બધું સમજવાની ઉમર—”

“ઉમર?” મંજીરીએ કવર સીધું કર્યું. “ત્રણ વર્ષથી તમારા ઘરના પ્રસંગે દોડી રહી છું. આજે પણ સવારે મેટ્રો પકડીને સૌ પહેલાં આવી. તમે કહો ત્યારે દુકાનદાર સામે બોલું, સ્ટેજવાળાને બોલાવું, ભોજનવાળાને પૈસા આપું. પણ સગાં સામે મારી ઉમર યાદ આવે છે?”

લેન્ડિંગનું આવનજાવન અટવાતું ગયું. ઉપરથી ઉતરતાં બે કાકા વચ્ચે અટકી ગયા; નીચેથી ચડતી છોકરીઓએ ચણિયાની ઘેરી પકડી. કીર્તિબેન મુખ્ય તરફ ફેલાઈને ઊભી રહી, શરીરે જ રસ્તો રોકીને. મંજીરી બાજુના સાંકડા વળાંકે. વચ્ચે ત્રણ પાયા, અને એ ત્રણ પાયામાં આખો સંબંધ અટવાયો.

કીર્તિબેને છેલ્લો દાવ રમ્યો. “જુઓ, ધ્રુવ આવવાનો છે. એ આવે પછી જે કહે તે. હમણાં તું અહીં જ ઊભી રહે. ઉપર નહિ.”

આ વાક્ય જાણે જાહેર હુકમ હતું. “અહીં જ ઊભી રહે.” નીચે પ્લાસ્ટિકની ખુરશીનો ખૂણો, બાજુનો વાંકો રસ્તો, હાથમાં કવર—મંજીરીને સૌની સામે સ્થિર મૂકી દેવાનો પ્રયત્ન. એણે ખુરશી તરફ જોયું પણ બેઠી નહીં. ફક્ત એક પગ ઉપરના પાયે રાખ્યો. એ જ પરિસ્થિતિને વધુ તીક્ષ્ણ બનાવી ગઈ. કીર્તિબેન આગળ આવી. “સમજાતું નથી?”

નીચેથી અવાજ આવ્યો, “મંજીરી!” ધ્રુવ હતો. સફેદ કુર્તા પર હળવો ઘામનો ભીનોપો, ફોન વિના અસ્વસ્થ, પણ ચહેરા પર તે જ કાબૂ જે એ મોટા ઓર્ડર વખતે રાખતો. એ બે-બે પાયા ચડી આવ્યો. વચ્ચેના લોકો બાજુ થયા, કારણ કે વરપક્ષમાં એની કમાણી, એની કંપની, એની શહેરમાં ઊઠતી પ્રતિષ્ઠા સૌ જાણતા. પણ લેન્ડિંગના આ કટોકટીવાળા ટુકડામાં કીર્તિબેન હજી ફેલાયેલી ઊભી.

“ધ્રુવ, તું જ કહેજે,” કીર્તિબેને તરત જ સ્વર બદલી નરમ મીઠાશ ચોપડી, પણ આંખોમાં ઘબરાટ આવી ગયો હતો. “બધાની સામે મર્યાદા રહેવી જોઈએ. હમણાં એને બાજુમાં ઊભું રાખ્યું છે.”

ધ્રુવની નજર પહેલાં મંજીરીના હાથના કવર પર ગઈ, પછી એની બાહેના પેનના ડાઘ પર, પછી બાજુના રસ્તે ફસાયેલાં એના પગ પર. “બાજુમાં?” એણે ધીમે પૂછ્યું.

કીર્તિબેન બોલી જતી રહી, ઝડપથી, જાણે શબ્દોથી રસ્તો પાછો પોતાના તરફ ખેંચી લે. “હજુ વાતચીત પૂરી નથી થઈ. ઓળખીતાઓ જાણે છે એટલે બધું જાહેર—”

મંજીરીએ એ પળે કવર સીધું ધ્રુવ તરફ વધાર્યું નહીં. બદલે, એણે પોતાની ચાવીનો નાનો ગુચ્છો અને સ્ટોરરૂમની ચીટી એની સામે પાથરી. “આ લો. જેને ‘બહારની’ ગણાય, તેના હાથમાં રોકડ, સ્ટોર, દવાઓ, ફોન, કઈ જ આપશો નહીં.” અવાજ એકસરખો. “હું બાજુનો રસ્તો લઈ લઉં. પણ પહેલાં બધાની સામે સ્પષ્ટ કરો—હું કોણ છું.”

ધ્રુવના ચહેરા પર કંઈક કઠણ થઈ ગયું. આસપાસના સગાંઓએ કદાચ પહેલી વાર જોયું કે મંજીરી વિનંતી કરતી નથી; શરત મૂકે છે. કીર્તિબેને તરત હાથ લંબાવ્યો, “અરે, નાટક શા માટે? ચાવી મૂકી દે, પછી—”

“ના.” ધ્રુવે એના હાથ પહેલાં બોલીને અટકાવ્યા. એ એક શબ્દે જ કીર્તિબેનના હાથને હવામાં અટકાવી દીધો.

એ આગળ વધ્યો. મુખ્ય સીડીઓના મધ્યમાં, સૌની નજરે. મંજીરી અને કીર્તિબેન વચ્ચે આવીને ઊભો રહ્યો, પણ મંજીરી તરફ વળી. એની આવાજ બહુ મોટો નહોતો, છતાં લેન્ડિંગ પર ઉભેલા દરેકે સાંભળ્યો. “મંજીરી, ચાવી મને નહીં આપ. તારા હાથમાં જ રાખ.” પછી એણે કીર્તિબેન તરફ જોઈને, વધુ સ્પષ્ટ, વધુ ઊંચે કહ્યું, “અને સાંભળો બધા—એ ‘બહારની’ નથી. એ મારી પસંદ છે. મારી બાજુએ જ રહેશે. ઉપર મારા સાથે જ આવશે.”

એક શ્વાસમાં જ લેન્ડિંગનું વાંચન ઉંધું પડી ગયું.

કીર્તિબેનનો ચહેરો તાવડતોડ ઊતરી ગયો. “ધ્રુવ, અરે, આમ બધાની સામે—”

“બધાની સામે જ,” ધ્રુવે કાપી દીધું. “છુપાવવા જેવું કંઈ રાખ્યું નથી. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે. આજે પછી સીડીઓ પર એને કોણ બાજુમાં મૂકે છે, એ પહેલાં મને પૂછશે.”

આ ઘા માત્ર વાક્ય ન હતો; તરત જ શરીરો ખસી ગયા. ઉપર અટકેલી બે બહેનો દીવાલે ચીપકાઈ. ટ્રેવાળો છોકરો સ્વાભાવિક રીતે બાજુ થયો અને મુખ્ય પાથરો ખાલી થયો. એક કાકાએ પોતે પાછળ પગ લીધો. મંજીરી જે પાયે અટકેલી હતી ત્યાંથી સીધી ઉપર જવાની લાઈન ખુલી ગઈ. કીર્તિબેન, જે થોડા પહેલા રસ્તો રોકીને ફેલાઈને ઊભી હતી, હવે જ પોતે તિરાડમાં દબાઈ ગઈ—મુખ્ય માર્ગ અને દીવાલ વચ્ચે.

પણ જૂનો ક્રમ આમ જ મરતો નથી. કીર્તિબેને હજી એકવાર હાથ આગળ કર્યો, આ વખત મંજીરીને નહીં, ધ્રુવના શબ્દોને પકડી રાખવા. “થોડું તો મોટા લોકો વિચારે પછી—ફુઆજી, કાકા—”

મંજીરીએ એ વખતે ચાવીનો ગુચ્છો પાછો પોતાની મુઠ્ઠીમાં મજબૂત બંધ કર્યો. “ફુઆજી માટે જ હું ઉપર જઈ રહી છું,” એણે ધ્રુવને નહીં, સીધું કીર્તિબેનને કહ્યું. “જે લોકો સામે તમે મને બાજુમાં મૂકી, એ જ લોકો સામે હું મુખ્ય રસ્તેથી જ જઈશ.”

અને એ ચાલી.

ધ્રુવે એની પાછળ જગ્યા કરી, આગળ નહીં. એ ફરક બધાને દેખાયો. મંજીરી મુખ્ય સીડીઓ પર ચડી. કીર્તિબેનને દીવાલ પાસે સરકવું પડ્યું; એની સાડીનો પલ્લુ લોખંડના રેલિંગમાં અટવાઈને ખેંચાયો, બેંગડીઓ ટકરાઈને ખંખેરી ઊઠી. નીચેના છોકરાએ ટ્રે ઊંચી કરીને મંજીરીને પસાર થવા દીધી. એક માસીએ અવાજ દબાવીને “અરે…” કહ્યું અને વાક્ય પૂર્ણ ન થયું.

ઉપરના લેન્ડિંગ પર ફુઆજી દેખાઈ. નાથની ઝબકમાં ઓળખનો કડક પ્રકાશ. “મંજીરી, મોડું કેમ?” એમણે પૂછ્યું, જાણે જવાબ પહેલેથી જાણતા હોય.

મંજીરીએ કવર એમના હાથમાં મૂક્યું. “હિસાબ.” પછી એકદમ સૌની સાંભળે એવી સાફ રીતે ઉમેર્યું, “અને હવેથી મને બાજુના રસ્તે ઊભું રાખવાનું નહીં.”

ધ્રુવ એની બાજુ આવીને ઊભો રહ્યો. “કોઈ નહીં રાખે.”

કીર્તિબેન નીચેના પાયા પર જ રહી ગઈ. હવે એ શું કહે તે પહેલાં જ એના શબ્દોની કિંમત ઉતરી ગઈ હતી; કોઈએ રસ્તો એને માટે ખાલી કર્યો નહીં. બે યુવતીઓ, જે પહેલા એની પાછળ હતી, મંજીરી પાસેથી પસાર થવાની રાહ જોઈ રહી હતી, કીર્તિબેન પાસેથી નહીં. આ જ સાચો ઘા હતો—વચન નહીં, જગ્યા ખસી જવી.

મંજીરી વળી, ઉપરના મુખ્ય અવાજ અને લાઈટોથી દૂર જતાં સાઈડના વળાંકવાળા કોરિડોર તરફ ચાલવા લાગી, કારણ કે ફુઆજીનું રૂમ એ બાજુ હતું. હવે માર્ગ પહેલેથી જ સાફ હતો. પથ્થરની દીવાલ પાસે જતાં એણે કવરનો ખાલી કિનારો અંદર દબાવ્યો, અડધી વાળી રસીદ ફરી ખીસ્સામાં ગોઠવી. પાછળથી ધ્રુવનો એક જ અવાજ આવ્યો, સ્પષ્ટ, બધાને કાપતો—“મંજીરી, સીધી ઉપર જા.”

વળાંક પર પહોંચતાં એ અટકી નહીં. પાછળથી એ જ દાવો અલગ-અલગ મોંમાં અથડાઈને ફરી આવ્યો—“મંજીરીભાભી… જવા દો… સીધી ઉપર…”