આગળનું સ્થાન તેણે જ લીધું

“નીરા, તું બારણે ઊભી ન રહે. ગ્લાસવાળાને પાછળથી અંદર મોકલ,” હેમાંગિનીબેને નીરાના હાથમાંથી મહેમાનોની યાદી ઝૂંટવી લીધી અને મુખ્ય પ્રવેશ પાસે મૂકેલો માઇક સ્ટૅન્ડ પણ જયને બતાવી દીધો, “આગળનું કામ ઘરેના લોકો સંભાળશે.”

ખુલ્લા અંગણવાડાના દરવાજે ફૂલની વાસ આવતી હતી, પણ નીરાના નાકમાં પહેલી ચોટ પ્લાસ્ટિક ફોલ્ડરમાંથી નીકળેલી સસ્તી કાગળની ગંધે મારી. એ જ અડધી વાળી, ઘણી વાર ખોલી-મૂંધી યાદી ગઈ કાલે રાતે બે વાગ્યા સુધી એણે તૈયાર કરી હતી—કેટરિંગ, બેઠકો, જૈન અને સ્વામીનારાયણ ખોરાકની અલગ ગોઠવણ, વડોદરાથી આવનારા મામા માટે વ્હીલચેરનો રસ્તો, બધું. સવારેથી મેટ્રોમાં આવી, પછી શેર-ઓટોથી પોલ સુધી પહોંચી, ખભામાં રાત્રિ-પાળી જેવી કસાશ હજુ બેઠી હતી. છતાં સૌની સામે એને દરવાજાની કિનારે ધકેલી દેવામાં આવી, જાણે એ કોઈ ભાડે રાખેલી છોકરી હોય.

જય બે પળ માટે અટક્યો. એણે માઇક તરફ હાથ વધાર્યો, પછી હેમાંગિનીબેન તરફ જોયું. આ એક જ નજરમાં આખું ગણિત હતું—પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે નીરા અને જય બે વર્ષથી સાથે છે, પણ જયની ફોઇનું ઘર એટલે હેમાંગિનીબેનનું મંચ. અહીં કોણ આગળ ઊભું રહે, કોણ માત્ર દોડતું રહે, એનો અર્થ સગાઈની સોનાની વીંટી જેટલો જ જાહેર હતો.

નીરાએ કંઈ બોલ્યું નહીં. એણે પોતાની પામમાં દબાયેલો ફોન નીચો જ રાખ્યો; સ્ક્રીનની ફીકી ઝળહળ હાથમાં જ અટકેલી. પછી શાંતપણે માઇકનો વાયર જયના હાથમાંથી કાઢીને બાજુના પ્લગબોર્ડમાં ગોઠવ્યો, અને ગ્લાસવાળાને પાછળ મોકલવાને બદલે સીધું પાણીના ડોળા પ્રવેશદ્વારની જમણી બાજુ મૂકી દીધા. આવતા મહેમાનોને ઉનાળામાં સૌ પ્રથમ પાણી જોઈએ—એને ખબર હતી. હેમાંગિનીબેન બોલી, “તું સાંભળે છે ને?” નીરાએ ફક્ત કહ્યું, “જેઓ આવી રહ્યા છે, એમને પહેલાં પાણી જ દેખાવું જોઈએ.”

આગળથી બે કાર અંદર વળી. ગેટ પર ઊભેલા છોકરાએ ગાડી ખોટી બાજુ રોકાવી; વરપક્ષના કાકા ઉતર્યા તો ગરમીમાં કપાળ પોસતા રહ્યા. હેમાંગિનીબેન તેમનું સ્વાગત કરવા દોડી, પણ પાણીનો સ્ટૅન્ડ સાચી જગ્યાએ જોઈને એ કાકાએ સીધું ગ્લાસ લીધો અને પૂછ્યું, “બહેન, પાર્કિંગ પાછળથી છે કે આંગણેથી?” હેમાંગિનીબેન બોલે તે પહેલાં નીરાએ હાથ ઊંચકીને અંદરના વળાંક બતાવ્યો: “આંગણેથી નહીં, ડાબી બાજુ. અહીંથી વ્હીલચેર પસાર થશે.” કાકાએ માથું હલાવ્યું, “બરાબર ગોઠવ્યું છે.” એટલામાં હેમાંગિનીબેનના હોઠ કડકાઈ ગયા. રૂમની જૂની ખાતરીમાં પહેલી સૂક્ષ્મ ભંગાર પડી.

પણ એ ભંગારને એમણે તરત ગારો માર્યો. પાંચ મિનિટમાં જ એણે રિદ્ધિને બોલાવી દીધી. “આગળના ટેબલ પાસે રિદ્ધિ બેસશે. નીરા, તું રસોડું અને પુરવઠો જો. અને મહેમાનોના નામ માઇક પર જય બોલશે.” છેલ્લું વાક્ય ખાસ ઊંચે બોલાયું, જેથી નજીકના મનીષકાકા, બે માસીઓ અને પડોશની કાકીઓએ સાંભળ્યું. “ઘરના પ્રસંગે બહારની છોકરીને બધું આગળ ન આપાતું હોય.”

‘બહારની છોકરી’—શબ્દ સાવ હળવો હતો, પણ તે સીધો ગાલ પર પડેલો ચાટો હતો. રિદ્ધિએ શરમથી ખુરશી ખેંચી; એને ખબર જ નહોતી કયા કાગળમાં શું છે. જયે એક વાર નીરાને જો્યું, પછી પીઠ સીધી કરીને માઇક પાસે ઊભો રહ્યો. એના ચહેરા પર એ જ અજંપો હતો જે માણસમાં હોય જ્યારે પોતાની જ સુવિધા માટે ગેરવર્તન સહન કરવાનું નક્કી કરી નાખે. નીરાને એ દૃશ્યથી વધુ કંઈક બળ્યું—એમના બંને સંબંધનું નામ હતું, પણ વજન ન હતું.

રસોડાની પાંખમાં ધુમાડો ઊઠતો હતો. ગેસવાળું સિલિન્ડર બદલાવું હતું, ફૂલહારવાળાએ અડધો ઓર્ડર ખોટા રંગનો લાવ્યો હતો, અને સાઉન્ડવાળાને અડવાણું બાકી હોવાથી એ બિનમનથી વાયર જોડતો હતો. નીરા દોડતી રહી. બે મિનિટમાં સિલિન્ડર ચડાવ્યું, પાંચ મિનિટમાં ફૂલની પટ્ટી બદલી, પછી સાઉન્ડવાળાના હાથમાં બાકી રકમનો મરડાયેલો રસીદખંડ દબાવી કહ્યું, “આ અડવાણું ગઈ કાલે મેં જ મોકલાવ્યું. અવાજ બંધ નહીં થવો જોઈએ.” એ માણસ તરત સીધો થયો. “બરાબર બહેન.” એની સામે સેવા ક્ષેત્રની રોજની ભાષા ઊભી હતી—જ્યાં કામ કરનારને નામથી નહીં, કામ બચાવનારને ઓળખથી માન મળે.

જેમ જ સગાઈની થાળી બહાર આવી, માઇક ચીસી ઉઠ્યો. જય ગભરાઈ ગયો. હેમાંગિનીબેન દૂરથી બોલી, “ઝલદી કરો ને!” અને પછી જાહેરમાં જ નીરાને ચીંધી, “રસોડું જોતાં આવડતું હોય તો એ જ જો. બધે હાથ ન નાખ.” છતાં વાયર કોણે ગોઠવ્યા? સાઉન્ડ કોણે ઊભું રાખ્યું? પંડિતજીના બેઠકા પાસે વધારાની પંખી કોણે મૂકી? નીરા વચ્ચે આંગણાના ગોળ ચક્રમાં ફરતી રહી, પણ દરેક ફરતે એને પાછળ જ ઠેલવામાં આવતી.

મધ્યમાં મનીષકાકા આવ્યા. અમદાવાદના જૂના વેપારી; બોલતા ઓછું, જોતા વધારે. એણે પૂછ્યું, “મહેમાનોની યાદી કોના પાસે છે? સુરતવાળી કુમુદબેન આવી ગયા છે કે નહીં?” હેમાંગિનીબેન તરત બોલી, “રિદ્ધિ પાસે છે.” રિદ્ધિએ ખાલી આંખોથી ટેબલ પરના ત્રણ કાગળ ઉથલાવ્યા. કુમુદબેન દરવાજે ઊભી હતી; કોઈ લેવા ગયું નહોતું.

ત્યારે નીરા આંગણાના મધ્યમાં અટકી. એણે હાથ લૂછ્યા, સીધી હેમાંગિનીબેન તરફ જોયું અને એક જ અવાજમાં પૂછ્યું, “હેમાંગિનીબેન, યાદી કોણે બનાવી, કેટરરને કોણે સમય બદલી આપ્યો, સુરતથી આવનારી કુમુદબેનને લિફ્ટમાંથી સીધી કઈ બાજુ લાવવાની હતી, અને પંડિતજીનું વધારું આસન કોણે મંગાવ્યું—રિદ્ધિએ કે મેં?”

પ્રશ્ન ન ગજ્યો; ઘસાઈને કાપ્યો. આંગણાની કિનારે ઉભેલા ત્રણ લોકો ફરી વળ્યા. મનીષકાકાની ભ્રૂ ઊંચી થઈ. જયનો હાથ માઇક પર જ અટકી ગયો. હેમાંગિનીબેન એક ક્ષણ માટે એવી લાગ્યા જાણે પગ નીચેની ચટાઈ સરકી ગઈ હોય. “અરે, કામ તો બધાએ જ—” એણે કહ્યું.

નીરાએ વચ્ચેથી કાપી નાખ્યું, “નામ બોલો. કોણે?”

હવે જવાબમાં ઘરગથ્થું ધૂંધળાપો ન ચાલે. કુમુદબેન પોતે જ બોલી ઊઠ્યાં, “મને તો નીરાએ સવારે મેસેજ કરીને ગાડીનો દરવાજો કયા બાજુ ખુલશે એ પણ લખ્યું હતું.” સાઉન્ડવાળાએ વાયર પકડીને કહ્યું, “બાકી રકમ પણ બહેને જ આપી.” રસોડેથી એક મદદનીશ છોકરી દોડતી આવી, “દીદી, મીઠાઈ કઈ ટેબલ પર મૂકવી?” એ હેમાંગિનીબેન પાસે જતી જતી નીરાની પાસે અટકી. ગોળ ચક્રમાં પહેલી દિશા બદલાઈ ગઈ.

હેમાંગિનીબેનના ચહેરા પરનું મીઠું સ્મિત કાચ જેવું થઈ ગયું. “બરાબર, બહુ કર્યું હશે. એટલે ઘરમાં સ્થાન મળી જાય એવું નથી હોતું.” આ ઘા સીધો હતો—કામના પ્રશ્નને સંબંધના ગેટ પર ખેંચી લાવેલો. બે માસીઓએ એકબીજાની આંખોમાં નજર કરી. જયે માઇકથી દૂર થવાનું કર્યું, પણ નીરા હવે પાછી કિનારે જનાર નહોતી.

એણે ધીમે પગલે ટેબલ પાસે જઈ યાદી પાછી ઉઠાવી. કાગળના વાંકાયેલા ખૂણા સધારતા કહ્યું, “સ્થાન માગતી નથી. જેની ઉપર બધું ટક્યું છે, એ કોણ છે તે બધાને જોઈ લેવાનું છે.” પછી એણે મીઠાઈવાળીને જમણી બાજુ મોકલી, કુમુદબેન માટે ખુરશી આગળ ખેંચાવી, અને પંડિતજીના શિષ્યે કાર્યક્રમનો સમય પૂછ્યો ત્યારે જવાબ હેમાંગિનીબેનને નહીં, નીરાને જોઈને મળ્યો. બે-ત્રણ લોકો સીધા એની તરફ ચાલીને આવ્યા. ખુલ્લા આંગણાના ગોળામાં નાની નાની રેખાઓ ખસી રહી હતી—કોણ કોને પૂછે, કોણ પાસે ઊભું રહે, કોણનો અવાજ કામમાં ગણાય.

જય આખરે એના પાસે આવ્યો. ખૂબ ધીમે બોલ્યો, “નીરા, થોડી શાંતિથી—ફોઇ સામે આ રીતે...” એની વાત પૂરી થાય તે પહેલાં પાછળથી મનીષકાકાનો અવાજ આવ્યો, “જય, માઇક પર નામોની જાહેરાત શરૂ કર. અને નામ સાચાં વાંચવા હોય તો યાદી નીરાની પાસે જ રહે.” આ શબ્દોમાં નિર્ણય નહોતો, દિશા હતી. જય તરત ચૂપ થઈ ગયો.

હેમાંગિનીબેનને આંચકો ત્યાંથી લાગ્યો. એ ઝડપથી આગળ આવી અને જયના હાથમાંથી માઇક ખેંચવા ગઈ. “ઘરના પ્રસંગનું નામ હું બોલાવીશ,” એમણે કહ્યું, “બહારનો પ્રભાવ બહુ થયો.” એમણે ‘બહારનો’ પર ખાસ ભાર મૂક્યો. એ જ ક્ષણે સાઉન્ડ ફરી ખખડાયો; માઇકમાંથી કર્કશ અવાજ નીકળ્યો. હેમાંગિનીબેન ગભરાઈ ગઈ. મહેમાનોની પહેલી પંક્તિ ફરી વળી.

નીરાએ માઇક એમના હાથમાંથી છીનવ્યો નહીં. એ વધુ ખરાબ દેખાત. એણે સીધું સાઉન્ડનો સ્વીચ ગોઠવ્યો, માઇકનો મોં પોતાના તરફ ફેરવ્યો, અને યાદી ડાબા હાથમાં ખોલી. “માઇક મને આપો,” જયએ તાત્કાલિક કહ્યું, હવે એની અંદર હિંમત આવી હોય એમ. કદાચ એને લાગ્યું હવે જ્યારે બધું દેખાઈ ગયું છે, ત્યારે એ મધ્યમાંથી સારો માણસ બની શકે. નીરાએ એની તરફ જોયું. એ નજરમાં બે વર્ષની રાહ, મેટ્રોના પ્રવાસો, ડિનર ટેબલ પર ચૂપચાપ પડેલી ચર્ચાઓ અને આજના બારણે મળેલો અપમાન બધું હતું.

એણે માઇક છોડ્યો નહીં.

આંગણાના મધ્યમાં ઊભી રહીને એણે સ્વચ્છ અવાજમાં કહ્યું, “આજની સગાઈની વ્યવસ્થા અને પ્રવેશની જવાબદારી મારી પાસે છે. નામો હું બોલીશ. જય, તું મંચની ડાબી બાજુ ઊભો રહે. વરપક્ષના વડીલોને હું અંદર બેસાડું છું. અને એક વાત સ્પષ્ટ—જેને આ ઘરમાં મારી હાજરી ‘બહારની’ લાગે છે, એ મારી પાસે કામ માટે ન આવે. કામ અને સ્થાન બંને હવે મારી બાજુએ છે.”

આ વાક્ય સાથે રૂમ અટક્યો નહીં; રૂમનું જૂનું વાંચન અટક્યું. મનીષકાકા સીધા આગળ આવીને વરપક્ષના કાકાને કહ્યું, “નીરા બતાવશે, આ તરફ.” કુમુદબેન પોતાની સાડી સંભાળતાં નીરાની બાજુએ ઊભી રહી. રિદ્ધિ ખુરશી ખસેડીને પાછળ થઈ ગઈ. હેમાંગિનીબેન ફરી બોલવા ઊભી થઈ, “તું નક્કી કરે એવી કોણ?” પરંતુ અવાજને ટેકો ન રહ્યો. કારણ કે એ જ ક્ષણે પંડિતજીના શિષ્યે પૂછ્યું, “બહેન, હવે કયા નામથી શરૂઆત?” અને જવાબ માટે સમગ્ર નજર નીરાની તરફ જ રહી.

હેમાંગિનીબેનનો હાથ ખાલી હવામાં અટકી ગયો. દેખાતું નુકસાન એ હતું—માઇક ગયો, યાદી ગઈ, પ્રવેશનો રસ્તો ગયો. અંદરનું વધુ ખરાબ નુકસાન એ હતું કે હવે કોઈ એમની પરવાનગી પૂછતું ન હતું. જય બે પગ પાછળ સરકી ગયો; એના ખભા પરનું કોટ બિનસમયે ઢીલું લાગતું હતું.

નીરાએ પ્રથમ નામ બોલ્યું, પછી બીજું. કાર્યક્રમ સરકી ગયો નહીં; સીધો થયો. ત્રીજા નામ પહેલાં જય ફરી નજીક આવ્યો, નીચા અવાજે, લગભગ વિનંતી જેવી રીતે, “નીરા, માઇક મને આપ. લોકો શું વિચારશે?” એ વાક્ય મોડું આવ્યું, નબળું આવ્યું, અને ખોટી બાજુએથી આવ્યું. નીરાએ માઇક પરથી નજર હટાવ્યા વગર કહ્યું, “હવે લોકો જોઈ રહ્યા છે. વિચારવાનું કામ એનું છે.”

એણે યાદીમાંથી આગામી નામ ઊંચા સ્વરે વાંચ્યું, દરવાજા પાસે ઊભેલા છોકરાને હાથથી સંકેત કર્યો, “મુખ્ય પ્રવેશ આ બાજુથી ખુલ્લો રાખજો. વ્હીલચેર અને વડીલો પહેલાં.” પછી પોતાનો ચપ્પલનો અગ્ર ભાગ થોડીક આગળ સરકાવી આંગણાના ગોળાના બિલકુલ મધ્યમાં સ્થાન લઈ લીધું—જે સ્થાન પરથી થોડા સમય પહેલાં એને હટાવી દેવામાં આવી હતી.

છેલ્લે, જયની તરફ એકવાર વળી, બધાના સાંભળે એટલું જ કહી દીધું, “મારા વિશે નિર્ણય ઘરમાં પછી કરજો. પણ આ આંગણામાં આજે નિર્ણય હું કરું છું.”

ફરી ખૂલેલા આંગણાના બારણે ઉપરની તરપાલનો કિનારો પવનથી હળવો હલ્યો, અને એની નીચેનો આંગણાનો છાયો ધીમે ધીમે વાટ પસાર કરીને દેહળીજ પર પાછો સરકતો ગયો.