જે જગ્યા મને નકારી હતી એ જ રહી

સ્ટીલની મોટી થાળીમાંથી ગરમ ઢોકળા ઉતારી મિતાલીએ ટ્રે પર ગોઠવ્યાં, અને પાછળથી હીરલભાભીએ એની ખુરશી ખેંચીને દિવાલ પાસે ધકેલી દીધી. “આજે રિઝલ્ટ મીટિંગ છે, અહીં રિયા બેસશે. તું તો ઉભી-ઉભી જ ખાઈ લેતી હો ને.” ગ્લાસના જારમાં ચમચી અથડાઈ. મિતાલીના હાથમાં હજુ ચટણીનો ડેલો હતો; બાજુમાં એની સવારની ઠંડી પડી ગયેલી ટિફિન-ડબ્બી ખૂલી રહી ગઈ હતી, પરોઠાનો એક ખૂણો કઠણ થઈ ગયો હતો. નોંધણી-ટેબલ નીચે જે નીલી પ્લાસ્ટિકની ટ્રે હંમેશા એની રહેતી, એની જગ્યાએ આજે નવી ફૂલવાળી ટ્રે મૂકી હતી.

ઘર અને ઓફિસ વચ્ચેનો દરવાજો અડધો ખુલ્લો હતો. બહાર કોચિંગના બાળકોના ચપ્પલોના અવાજ, અંદર સ્ટીલના વાસણો, અને વચ્ચે મિતાલી. અમદાવાદના નવરંગપુરાની આ મકાન-ઓફિસમાં જે કંઈ ગોઠવાયેલું ચાલતું, તેમાં એની આંગળીઓનો હિસ્સો બધે હતો—ફીનો રજિસ્ટર, માતાપિતાની કૉલ યાદી, સાંજની ચા, મોડે સુધી બેસતા નીરવ માટે બચેલી થાળી. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે કે નીરવ અને મિતાલી એકબીજા સાથે છે; પણ ખબર હોવું અને ઘરમાં સ્થાન હોવું એક વાત ન હતી.

મિતાલીએ ચટણીનો ડેલો બાઉલમાં ખાલી કર્યો, હાથ સાફ કર્યા, અને દિવાલ પાસે ધકેલાયેલી પોતાની ખુરશી પાછી ન ખેંચી. એની પાસે લટકતી ચાવીઓનો ગુચ્છો હતો—ઓફિસના કાચના કેબિનની, ઉપરના સ્ટોરરૂમની, અને રજિસ્ટર ડ્રોઅરની. એણે ગુચ્છો કાઢ્યો, રજિસ્ટર પાસે મૂકી દીધો. “ડ્રોઅરની ચાવી અહીં છે,” એટલું કહી એ દરવાજાની ચોખટ પાસે ઊભી રહી ગઈ.

હીરલભાભીએ પાછળ વળી જોયું. “એમ શા માટે મૂકી? તારે જ તો આવડતું હોય છે કઈ ફાઈલ ક્યાં છે.”

“જે મારું હતું એ પરત આપ્યું,” મિતાલીએ શાંત કહ્યું.

ખૂબ નાનો ફેરફાર હતો, પણ મકાનમાં તરત ખાડો પડી ગયો. કાંતાકાકીએ રસોડામાંથી પૂછ્યું, “મિતાલી, રિઝલ્ટવાળા બાળકોના નામની ચિઠ્ઠીઓ મૂકી દીધી?” મિતાલી દરવાજાની ચોખટને ખભાથી અડકીને રહી. “ચાવીઓ રજિસ્ટર પાસે છે.” હીરલભાભી ગભરાઈને ડ્રોઅર ખોલવા વળી; ખોટી ચાવી બે વાર અજમાવી. બહારથી એક વાલી બોલ્યા, “મૅડમ, ફીનો રસીદ બુક?” અંદરથી નીરવના બાઇકનો અવાજ ગેટ પાસે અટક્યો.

નીરવ અંદર આવ્યો ત્યારે એને પ્રથમ ઠંડી ટિફિન દેખાઈ. પછી દિવાલ પાસે ખાલી પડેલી મિતાલીની ખુરશી. પછી રિયા, હીરલભાભીની કઝિન, એની જગ્યાએ નોંધણી-ટેબલ આગળ હળવું હસતી બેઠેલી. “રજિસ્ટર ક્યાં?” એણે પૂછ્યું.

હીરલભાભીએ ચીડથી કહ્યું, “મિતાલી તો આજે નાટક પર ઉતરી છે. જરા કામ વધ્યું ને ગુસ્સે.”

મિતાલી કંઈ બોલી નહીં. એણે ફક્ત રજિસ્ટર તરફ નજર કરી જ્યાં જૂના પારદર્શક નામપટ્ટમાં વર્ષોથી અટકેલી કાગળની પટ્ટી હતી—મિતાલીનો નાનો, શાહીથી થોડો ફેલાયેલો લખાણ: “ફી/પ્રશ્નો”. એની જ બાજુમાં આજે નવા કાગળ પર “રિયા” સ્લિપ કરાયું હતું. નીરવ આગળ વધ્યો. એના હાથમાં હેલ્મેટ હતું; એક ક્ષણ માટે બધું એ જ હેલ્મેટના કાળા કાચમાં કઠણ દેખાયું. પછી એણે જૂનો નામપટ્ટ કાઢ્યો, રિયાનું કાગળ પાછું ખેંચ્યું અને મિતાલીની શાહી-ફેલાયેલી પટ્ટી ફરી સરકાવી. “અહીં મિતાલી બેસે છે,” એણે બસ એટલું કહ્યું. “રિયા, તું પાછળનાં ડેમો ડેસ્ક પર બેસ.”

રિયાનું મોઢું ચડ્યું. હીરલભાભીએ તરત અવાજ નમાવ્યો, કેમ કે બહાર બે વાલીઓ ઊભી હતી. “બહારવાળાં આગળ શું દેખાડો કરો છો? કોણ ક્યાં બેસે એમાં શું આવે જાય?”

“આજે આવે જાય છે,” નીરવે કહ્યું, અને રજિસ્ટર મિતાલી તરફ સરકાવી દીધું.

મિતાલીએ ટેબલ સુધી પગ મૂક્યા નહીં. એણે ફક્ત નીરવના હાથ નીચેનું જૂનું નામપટ્ટ જોયું—એના જ પેનનો નાનો વાદળી ડાઘ હજુ ખૂણે હતો—પછી એ પાછી ચોખટ પાસે ઊભી રહી. હીરલભાભીને પહેલી વાર સમજાયું કે માત્ર બેસાડવાથી વાત પૂરી નહીં થવાની. બે મિનિટમાં હોલમાં ગોટાળો થયો; કોણ કયા બૅચમાં, કોણે ફી ભરી, કોણે સેમ્પલ પેપર્સ લીધા—રિયા એક પછી એક પ્રશ્ને અટકતી ગઈ. કાંતાકાકી પોતે વાટકાં મૂકી બહાર આવવી પડી.

તે દિવસે બપોર સુધી મિતાલીએ ફક્ત પોતાનું કામ કર્યું. જે વિદ્યાર્થી સીધા એને પૂછે, એને જવાબ; જે ચા એની અને નીરવની થાળીમાં આવવાની હોય, એ જ ગોઠવણ; વધારાનો ફોન, વધારાની સમજાવટ, વધારાની સ્મિતભરી સજ્જડતા—કંઈ નહીં. ઘરમાં-ઓફિસમાં લોકો પહેલી વાર સમજ્યા કે સહેલું લાગતું ઘણું કામ કોઈના ગળામાં ગૂંથાયેલું હોય છે.

સાંજે ભોજન સમયે હીરલભાભીએ નવો દાવ ચાલ્યો. નીચેના ડાઇનિંગ વિસ્તારમાં કાંતાકાકા, કાકી, હીરલભાભી, બે સગાં અને નીરવ બેઠા. મિતાલી ઉપરના નાના સ્ટડીરૂમમાંથી જવાબપત્રકના બંડલ મૂકી નીચે આવી. ટેબલ પર પ્લેટો ગોઠવાઈ ગઈ હતી. એની સામાન્ય જગ્યા—નીરવની ડાબી બાજુ—પર ફરી રિયાનું દુપટ્ટું નાખેલું. હીરલભાભીએ જાણે કૃપા કરતાં કહ્યું, “મિતાલી, તારા માટે પાછળ સ્ટૂલ મૂકી દીધો છે. તું ખાઈ લે, પછી બાળકોના કાલના ટાઈમટેબલ લખી દેજે. આખરે તું ઘરની નથી હજી; ગોઠવણ તો સમજવી પડે ને.”

આ વાક્ય ટેબલ પર બેસેલા બધાંનાં કાનમાં પડ્યું, પણ કોઈએ સીધું માથું ઉચક્યું નહીં. કાંતાકાકાના દહીંવાળા ચમચીનો ઠેકો થોડી ક્ષણ અટક્યો. મિતાલીનો ચહેરો હલ્યો પણ નહીં. એણે હાથમાં રાખેલી બે કીઓ—ઉપરના સ્ટોર અને કાચના કેબિનની—ટેબલના ખૂણે મૂકી. “સ્ટૂલ પર બેસીને ટાઈમટેબલ લખાતું નથી,” એણે કહ્યું નહીં; બોલી જ નહીં. એણે ફક્ત કીઓ મૂકી, પાણીનો ગ્લાસ સ્પર્શ્યા વગર પાછી ફરી ગઈ.

નીરવ તરત ઊભો થયો નહીં. એથી દુઃખ વધુ ખારું બનતું, પણ મિતાલી થંભી નહીં. સીડીના મધ્યમાં પહોંચી ત્યારે પાછળથી કાંતાકાકીનો અવાજ આવ્યો, “અરે, કાલે પ્રિબોર્ડનાં પેપર્સ કોણ ગોઠવશે?” નીચે બે સેકંડનું કાચું મૌન. પછી હીરલભાભી, દબાવેલા ગુસ્સે, “કોઈ મોટી ઓફિસ નથી આ. બે વાત સમજવી પડે.” મિતાલી ઉપર પહોંચી દરવાજો અડધો બંધ રાખીને ઊભી રહી. ચોખટની અંદર-બહારનો એ નાનો ખાડો એને હવે અનુકૂળ લાગ્યો.

રાતે દસ પછી કોચિંગ બંધ થયું. નીચેના લાઇટ ધીમા પડ્યા. મિતાલી સ્ટડીરૂમમાં પ્રશ્નપત્રોની ચકાસણીના લાલ પેન બાંધી રહી હતી. એના અંગૂઠા પર વર્ષોથી લાગતો લાલ-વાદળી શાહીનો ડાઘ આજે વધારે ગાઢ દેખાતો હતો. દરવાજા પાસે નીરવ આવ્યો. હાથમાં એ જ કીઓ. “આ તારી પાસે રાખ,” એણે ધીમે કહ્યું.

“જે જગ્યા સ્ટૂલથી બદલાઈ શકે, એની કી શું કરું?” મિતાલીએ આંખ ઉચક્યા વગર કહ્યું.

નીરવ થોડું અંદર આવ્યો. “મારે બપોરે જ બોલવું હતું.”

“બપોરે તું બોલ્યો હતો. પછી સાંજે ચૂપ રહ્યો.” એણે પેપરની ગાંઠ સીધી કરી. “મને કામ માટે નહીં રહેવું. મારી જગ્યા જો હોય તો હોય.”

નીરવે જવાબમાં લાંબું કંઈ કહ્યું નહીં. એણે કીઓ ટેબલ પર મૂકી નહીં; પાછી પોતાની મુઠ્ઠીમાં બંધ કરી. “કાલે અન્નકૂટ પછી રિઝલ્ટ-ડિનર છે. ટ્રે ગોઠવાતી હોય ત્યાં તું આવજે.” એ વળવા લાગ્યો, પછી ઉભો રહી ઉમેર્યું, “જો તને સ્ટૂલ પર બેસાડશે તો હું પણ નહીં બેસું.”

મિતાલીને આ વાક્યમાં સાથ કરતાં વધારે ખતરો સંભળાયો. કોઈ ઉગ્ર ટક્કર, કોઈ ઘોષણા, કોઈ ઘરના લોકો સામે દાવ—એને એ કંઈ જ ન જોઈએ. એણે પહેલી વાર નજર ઉચકી. “મારા માટે કંઈ કરવાનું હોય તો મારી ખાલી જગ્યાને ખાલી ન રહેવા દે,” એણે કહ્યું.

બીજા દિવસે સવારથી ઘરમાં ચડધમ મચી. દિવાળી પછીનું અન્નકૂટ, અને સાથે કોચિંગના ટોપર્સ માટે નાનું ડિનર. સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલની ટ્રે ધોઈને કાઉન્ટર પાછળ ઊભી રાખવામાં આવતી, જ્યાંથી બાળકો પોતાનું ખાઈને ટ્રે પાછી સ્લોટમાં મૂકે. હંમેશાં નીરવ, કાંતાકાકી, અને મિતાલી ત્રણ જણ માટે બાજુના ખૂણે ત્રણ ટ્રે રિઝર્વ રહેતી—કોઈ લખાણ નહોતું, પણ ઘરના રોજના વ્યવહારમાં જગ્યા ગોઠવાઈ ગઈ હતી. આજે મિતાલી ઈરાદાપૂર્વક મોડે આવી. શહેરની બસમાંથી ઉતરીને ગલીમાં પ્રવેશતાં એને અંદરથી હાસ્ય, સ્ટીલના ખખડાટ, અને ભજિયાની ગંધ આવી.

હોલમાં વિદ્યાર્થીઓ, બે-ત્રણ વાલીઓ, સગાંઓ, બધાં ભેગાં. હીરલભાભી ચળકતા સાડીમાં ફરે અને સૌની સામે પોતાનો મોહર ચમકાવે. મિતાલી અંદર પ્રવેશી ત્યારે બે છોકરીઓએ સ્નેહથી “મિતાલીબેન” કહ્યું; એણે માથું હલાવ્યું. નોંધણી-ટેબલ પાસે ગઈ નહીં. સીધી રસોડા-કાઉન્ટરની ચોખટે ઊભી રહી. ત્યાં ટ્રે-રિટર્ન લાઇન દેખાતી હતી—ધોઈને સુકવેલી ટ્રેની ઊભી પટ્ટી, અને ખૂણે, ત્રીજી જગ્યાએ, નાનો વાદળી સ્ક્રેચવાળો જૂનો ટ્રે-કિનારો. એની ટ્રે. એ જ સ્ક્રેચ જ્યાં ક્યારેક એના જૂના પેનનો ડાઘ પડ્યો હતો.

હીરલભાભીએ એને જોયા. મોઢે મીઠાશ ચોપડી. “અરે આવી ગઈ? સારું. તારા માટે પાછળ નાનકડી મીઝ ગોઠવી છે. બાળકો પછી ખાઈ લે. પહેલા જરા મીઠાઈ સર્વ કરાવી દેજે.” આજની શરત ગઈકાલ કરતાં ચોખ્ખી હતી—મુખે સ્વીકાર, હાથે નીચી જગ્યા.

મિતાલી ચોખટ છોડીને અંદર ગઈ નહીં. “મારે મારી વખતે ખાવું છે,” એણે સીધું કહ્યું.

“અહીં બધાના આગળ ઝીદ ના કર.” હીરલભાભી નજીક આવી, અવાજ દાંત વચ્ચે. “થોડાં દિવસમાં બધું થઈ જવાનું છે તો શીખી જા. ઘરમાં મોટી-નાની હોય.”

નીરવ એ સમયે વિદ્યાર્થીઓને રિઝલ્ટ-શીટ આપી રહ્યો હતો. એણે આખું સાંભળ્યું કે નહીં, ખબર નહીં; પણ એની નજર એકવાર સીધી ટ્રે લાઇન તરફ ગઈ. કાંતાકાકી કઢીનો વાસણ લઈને ફરી રહી હતી, થાકી ગઈ હોવા છતાં બધું સાંભળી રહી હતી. હોલની વચ્ચે બે સગાભાઈઓ ઉભા હતા; એમને વાતની ગંધ પડી ગઈ હતી.

હીરલભાભીએ અંતિમ ઘા માર્યો. “પાછળ બેસાડી છે એ પણ ઘણું છે. નહીંતર કામ પૂરું કરી જતી રહે. દરેકને જમણમાં બાજુની જગ્યા નથી મળતી.”

મિતાલીના અંદર ઘણું જૂનું બળ્યું—ઠંડી ટિફિન, ખેંચાયેલી ખુરશી, સ્ટૂલ, કીઓ, ચોખટ. પણ બહારથી એ હલકી થઈ ગઈ. “બરાબર,” એણે કહ્યું. હીરલભાભીના ચહેરે અડધી જીત આવી. એ પાછી વળી રિયાને બોલાવા ગઈ, “તુ આવ, અહીં—”

એટલામાં મિતાલી સીધી ટ્રે-રિટર્ન લાઇન સુધી ગઈ. ધોઈને ગોઠવેલી ટ્રેમાંથી ત્રીજી વાદળી સ્ક્રેચવાળી ટ્રે ઉઠાવી. કોઈ પરવાનગી માંગી નહીં. કોઈ તરફ જોયું નહીં. એની સાથે રાખેલી સ્ટીલની વાટકી લીધી, ખમણ, શાક, થોડી કઢી ભરી. પછી જ્યાં હંમેશાં નીરવની ડાબી બાજુ એની જગ્યા રહેતી, ત્યાં જઈને બેસી ગઈ. રિયાનું દુપટ્ટું ખુરશીના પાંખા પર હતું; મિતાલીએ એને ચુપચાપ પછાડી ખાલી ખુરશીના પીઠ પર ટાંગી દીધું, જાણે તે ખુરશી પર ક્યારેય હક્ક જ ન હતો.

હીરલભાભી વચ્ચે જ અટકી ગઈ. “મિતાલી, મેં કહ્યું ને—પાછળ—”

“ખોરાક ઠંડો થઈ જાય છે,” મિતાલીએ થાળીમાં કઢી રેડતા કહ્યું. અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ પાછો વળેલો નહોતો.

હોલનો ઘર્ષણ એ ક્ષણે બીજા સ્વરે ફેરવાઈ ગયો. કોઈ જાહેર જાહેરાત નહોતી, કોઈ બચાવનો દૃશ્ય નહોતો. ફક્ત નીરવે પોતાની થાળી લઈ આવી અને એની બાજુની જ જમણી ખુરશી પર બેસી ગયો—જ્યાં એ હંમેશાં બેસતો. કાંતાકાકીએ એક વધારું પાપડ લાવી ટેબલ પર મૂકી દીધું, પણ કંઈ બોલ્યાં નહીં. હીરલભાભીએ રિયાને પાછળની મીઝ તરફ દોરી જવી પડી; કારણ શોધવા કરતાં ચહેરો બચાવવો વધુ અગત્યનો હતો. બે વિદ્યાર્થીઓએ અડધા આશ્ચર્યથી જોયું અને તરત પોતાના ફોનમાં વળી ગયા. જગ્યા, એકવાર ભરાઈ ગઈ પછી, સમજાવટ માંગતી નહોતી.

મિતાલીએ પહેલી ગાસલીધી. હાથ થોડીક કંપ્યા, પછી સ્થિર થઈ ગયા. નીરવે એની થાળીની બાજુમાં પાણીનો ગ્લાસ સરકાવ્યો. આટલું જ. એની આંખોમાં માફી હતી કે વચન, તે વાંચવાનો સમય નહોતો. વાંચવાની જરૂર પણ નહોતી. ટેબલ પર એની ખુરશી ખેંચાઈ નહોતી, એની થાળી નીચે સરકાવવામાં આવી નહોતી, અને કોઈએ એને ભોજન પછી સર્વિસમાં ખસેડી નહોતી. ખાવા, બેસવા, અને દેખાઈ રહેવા વચ્ચેનો નાનો અધિકાર પહેલી વાર કોઈ ઉપકાર જેમ નહીં, નિયમ જેમ ઉભો રહ્યો.

જમણ પૂરું થવા લાગ્યું ત્યારે મિતાલી પોતે ઊભી થઈ. પોતાની ટ્રે લઈને ટ્રે-રિટર્ન લાઇન સુધી ગઈ. એક ક્ષણ માટે હીરલભાભી કાઉન્ટર પાસે હતી, પણ મિતાલીએ એની તરફ જોયું પણ નહીં. એણે વાદળી સ્ક્રેચવાળી ટ્રે ધીમેથી ત્રીજા સ્લોટમાં સરકાવી. આગળની બે ટ્રે થોડું ખસીને ફરી સ્થિર થઈ. ત્રીજી ટ્રે પોતાની જૂની જગ્યાએ રહી, અને આસપાસની લાઇન પાછી એ જ ગોઠવણીમાં બેસી ગઈ.