ખાલી પડેલું સ્થાન મારું હતું

ઠંડુ પડી ગયેલું ભોજનનું ડબ્બું હેમાંગી ભાભીએ ટેબલના ખૂણે ધકેલી દીધું અને મૈત્રીના નાનકડા લાકડાના નામફલકને ઊંચકી કહ્યું, “આ હમણાં માટે કાઢી દઈએ, નેહાને બેસવું છે.” એ જ પળે મૈત્રીના હાથમાં મોડું પરત લાવેલું ચાવીનું ગુચ્છું ધ્રૂજ્યું. દરવાજાની અડધી ચોખટ પર ઉભી રહીને તેણે અંદર જોયું—અભ્યાસવાળી લાંબી ટેબલ પાસે તેની ખુરશી થોડી સરકાવવામાં આવી હતી, દિવાલની હૂકની લીટીમાં તેની “મૈત્રી” લખેલી હૂક પર કોઈએ રુમાલ ટાંગી દીધો હતો.

“મારે મોડું થયું કારણ કે નિરવે કહ્યું હતું કાકીને દવા લઈ આવજે,” મૈત્રીએ શાંત અવાજે કહ્યું. “ડબ્બું પણ એમના માટે જ લાવી હતી.”

હેમાંગી ભાભી હળવેથી હસી. “હા, હા, તું બહુ કામ આવે છે. એ વાત અલગ. પણ કામ આવવું અને ઘરનાં માણસ જેવો અધિકાર ધરાવવો—બે જુદી વસ્તુ. ઉપરથી પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એટલો આવાગમન છે, તો થોડું માપ રાખવું જ પડે.”

મૈત્રી સીધી અંદર ગઈ નહીં. ચોખટ પર જ અટકી રહી. ચાવી ટેબલ પર મૂકી. પછી ઠંડું ડબ્બું પોતાની તરફ ખેંચીને કહ્યું, “જો સ્થાન હમણાં માટે છે, તો ચાવી પણ હમણાં માટે જ હતી.” અને વળી ગઈ. પાછળથી ખુરશી ઘસાતી અવાજ આવી, પણ તેણીએ પાછળ જોયું નહીં.

અમદાવાદના નવરંગપુરાની બાજુમાં જૂનું ભાડાનું મકાન હતું, નીચે નિરવના પિતાની કોચિંગ-ઓફિસ, ઉપર ઘર. સવારે વિદ્યાર્થીઓ માટે પરીક્ષાની તૈયારી, સાંજે કોલેજના બાળકો માટે એકાઉન્ટ્સ અને એપ્ટિટ્યુડ. મૈત્રી પોતે એમ.કોમ. કરતી હતી અને સાથે બેંકની પરીક્ષા પાસ કરીને નોકરી મેળવવી એવું મનમાં બાંધી બેઠી. ઘેરથી આવજા બસમાં, ક્યારેક છેલ્લી મેટ્રો, ક્યારેક નિરવની બાઈક. ઘરના જમણના ટેબલ, ઓફિસના રજિસ્ટર, ઉપર અભ્યાસખંડ—આ બધાની વચ્ચે એ ધીમે ધીમે એવી રીતે ગૂંથાઈ ગઈ હતી કે કોઈએ અલગથી બોલાવી નહોતી, પણ એની ખાલી જગ્યાથી બધું અધૂરું લાગતું.

બે દિવસ પછી પણ હેમાંગી ભાભીએ તેનું નામફલક પાછું મૂક્યું નહોતું. મૈત્રીને કાકીનો ફોન આવ્યો, “બેટા, આજે આવતી હો તો આવજે. નિરવનો ટેસ્ટ સિરિઝનો ડેટા ગડબડ છે.”

મૈત્રી ગઈ, પણ સીધી ઉપર નહીં. નીચે ઓફિસમાં રવિન બેસેલો. તેણે ગોઠવાયેલા રજિસ્ટર તરફ જોઈને કહ્યું, “બેન, ઉપર કહેવું હતું કે તારા વગર ચાલે છે, પણ ફાઇલિંગ તો કોઈને સમજાતું નથી.”

એ જ વેળા હેમાંગી ભાભી સીડીઓ પરથી ઉતરી. હાથમાં નવા પ્લાસ્ટિકના ચોંટાડવાના સ્ટીકર. “હા, હવે ગોઠવાઈ જશે. નેહા માટે ટેબલનો ખૂણો રાખ્યો છે. મૈત્રી, તું નીચે બેઠી જઈશ. કે પછી જરૂર પડે ત્યારે બોલાવી લઈએ. રોજનું બેસવાનું શું?” બોલતાં બોલતાં તેણે દિવાલની હૂક પરથી મૈત્રીની કાગળની પટ્ટી ખેંચી કાઢી અને નવી ખાલી પટ્ટી ચોંટાડવા લાગી. શબ્દો નરમ હતા, પણ કાપ સીધો હતો.

મૈત્રીએ તેની તરફ હાથ લંબાવ્યો. “પટ્ટી મને આપો.”

“અરે, ઉશ્કેરાવાની શું વાત?” હેમાંગી ભાભીએ ચહેરા પર સામાજિક સ્મિત ચોંટાડ્યું. “ફોર્મલ કંઈ નથી. આવવું હોય તો આવજે. પણ નામ રાખવાનો અર્થ થાય. લોકો શું વાંચે?”

“તો લોકો માટે ખાલી રાખો,” મૈત્રીએ કહ્યું. “મારું નામ ખસેડીને નહીં.” પટ્ટી હાથમાં લીધી. તેની પાછળ જૂનો પેનનો નીલો ડાઘ હતો; એ જ ડાઘ મૈત્રી દરરોજ અંગૂઠાથી ઘસતી. પછી ટેબલના ડ્રોઅરમાંથી પોતાની બે પેન, નોટ્સનો પાતળો બંડલ અને નાનો કેલ્ક્યુલેટર કાઢ્યો. ચાવી ફરી કાઉન્ટર પર મૂકી. “જ્યારે સ્થાન સવલતથી મળે, ત્યારે હાજરી ફરજ બનતી નથી.”

રવિનનો હાથ રજિસ્ટર ઉપર જ અટક્યો. ઉપરથી કાકીએ બે વાર બોલાવ્યું, “મૈત્રી?” તેણીએ જવાબ ન આપ્યો. નીચેના કાચના દરવાજે ખટાકથી ધક્કો ખાધો અને બહારની ગરમ હવા અંદર ઘૂસી આવી. એ દિવસથી મૈત્રી આવવી બંધ.

અઠવાડિયું ટૂંકું હતું, પણ ઘરમાં લાંબું પડ્યું. કાકી પોતાની દવાની પોટલી ખુદ ગોઠવતાં ગોટાળો કરતી. વિદ્યાર્થીઓના મૉક ટેસ્ટના અંકે અંક ગડબડાતા. નિરવ રાતે ઉપરના અભ્યાસખંડમાં એકલો બેઠો રહેતો; તેની સામેનો ખૂણો ખાલી. જ્યાં મૈત્રી ડેટા નોંધતી, ત્યાં ધૂળની પાતળી પટ્ટી દેખાતી. ખુરશીની પાછળની દિવાલે હજી પિનના નાનાં છિદ્ર હતાં જ્યાં એની સમયપત્રકની ચીઠ્ઠી લટકતી. નિરવ એક સાંજે પાણી લેવા ઊભો થયો ત્યારે દરવાજાની ચોખટ પર અટકી ગયો. અડધી ખૂલી બારીમાંથી નીચે રસ્તાનો ઢોકળાનો વાસ આવી રહ્યો હતો. ટેબલ પર હજી પણ સ્ટીલનું ન ખૂલેલું ડબ્બું પડેલું—એ જ દિવસે લાવેલું, ધોઈને કોઈએ ગોઠવ્યું નહોતું. ઢાંકણની આસપાસ સૂકાઈ ગયેલી દાળની પાતળી રેખા હતી.

એણે ડબ્બું હાથમાં લીધું, પછી દિવાલની હૂકની લીટી સામે ઊભો રહ્યો. મૈત્રીની પટ્ટી નહોતી, પણ જે હૂક પર એ વર્ષથી થેલો ટાંગતી, તેના આસપાસ દિવાલનો રંગ વધુ સાફ હતો; બાજુની બધી હૂકની નીચે ધૂળ, આ એકની નીચે ઘસારો. નિરવે આંગળીથી એ ઘસારો સ્પર્શ્યો અને હાથ પાછો ખેંચી લીધો, જાણે મોડું સમજાયું હોય.

રાતે જમણાની ટેબલ પર કાકી બોલી, “મૈત્રી નહીં આવે તો ચાલશે કેમ? તું એને લઈને આવ્યો હતો, તું જ વાત કર.” હેમાંગી ભાભીએ તરત વાટકી આગળ ધકેલી. “વાત તો કરી શકાય, પણ નિયમ હોવો જોઈએ. છોકરી રોજ ઉપર-નીચે કરે, નામ લગાડે, ખુરશી રાખે—પછી બહાર શું દેખાય? કાલે મારી મા આવી રહી છે. તેમની સામે તો ખાસ જ માપ રાખવું.”

નિરવે ઘણો સમય સુધી ચપાટીનો ટુકડો તોડી તોડી થાળીમાં નાંખ્યો. પછી માત્ર એટલું કહ્યું, “દેખાડો માટે જે હટાવ્યું છે, એથી ઘર ઉઘાડું લાગી રહ્યું છે.” હેમાંગી ભાભીએ તેની તરફ જોયું, પણ તે વધુ કશું બોલ્યો નહીં.

બીજા દિવસે મૈત્રીને નિરવનો સંદેશ આવ્યો—“કાકી તને મળવા કહે છે. આવશે?” મૈત્રીએ લાંબો જવાબ ન લખ્યો. “હું નીચે સુધી આવીશ. ઉપર નહીં.”

સાંજ પડતાં તે આવી. વરસાદના પહેલા છાંટાએ રસ્તા પર માટીનો વાસ ઊઠાડ્યો હતો. કાચના દરવાજે અંદર પગ મુકે ત્યારે તેની આંખ સીધી કાઉન્ટર પર ગઈ; ચાવીઓ ત્યાં જ હતી, પણ તેણે હાથ લગાડ્યો નહીં. કાકી નીચે જ બેસાડવા માગતી હતી, છતાં ઉપરથી વાસણોના અવાજ, મહેમાન આવવાના હડકંપ, અને હેમાંગી ભાભીની ચડતી ઉતરતી સીડીઓ જણાવી રહી હતી કે આજે ઘરમાં નજરો વધારે છે.

“બેટા, આજે ઉપર બેસી જા,” કાકીએ ધીમેથી કહ્યું. “મમ્મીજી આવ્યા છે. થોડું ગોઠવણમાં હાથ ધરી દેશે તો સારું.”

મૈત્રીનો ચહેરો સ્થિર રહ્યો. “હું ગોઠવણમાં હાથ ધરી દઉં અને પછી ફરી મારી ખુરશી કોઈની ‘હમણાં માટે’ થઈ જાય? નહિ કાકી. જ્યાં મારું સ્થાન બોલતાં શરમ આવે, ત્યાં કામ કરવા હું નહીં બેસું.”

કાકી નિઃશબ્દ થઈ ગઈ. એ પળે સીડીઓ પરથી હેમાંગી ભાભીની મા—મોટી સોનાની કડીવાળી ઘડિયાળ પહેરેલી, નજરમાં તોલ રાખતી સ્ત્રી—ઉતરી આવી. પાછળ હેમાંગી ભાભી. ઉપર અભ્યાસખંડમાં મહેમાનના છોકરાને રાતનું રહેવાનું હતું; એટલે આજે ફરી ગોઠવણ બદલાતી હતી. ભાભીએ નીચે ઊભેલી મૈત્રીને જોયી અને મીઠી કડવાશથી કહ્યું, “જોઈ લેજો, અમે તો બોલાવી જ રહ્યા છીએ. પણ આજે તો વધુ કારણ છે કે નામ-વામ બધું કાઢી દઈએ. બહારના લોકો આવશે.”

નિરવ એ વખતે બાઈકની ચાવી ખિસ્સામાંથી કાઢતો અંદર આવ્યો. એક ક્ષણ માટે એની નજર મૈત્રી પર, પછી હેમાંગી ભાભીના હાથમાં રહેલી ખાલી પટ્ટીઓ પર અટકી. “ઉપર શું કાઢી દઈએ?” તેણે પૂછ્યું.

“અરે, ટેબલનો એક ખૂણો. તાત્કાલિક. મમ્મીજી સામે કઈ સમજાવટ?” હેમાંગી ભાભીએ હળવું હસીને કહ્યું. “નેહા માટે પણ રાખવો છે, અને આજે મહેમાનનું બેડ પણ છે. મૈત્રીને કહું છું કે આજે नीचे બેસી જાય.”

મૈત્રી સીધી નિરવ તરફ ફરી. અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ કડક હતો. “હું નીચે પણ નહીં બેસું. અડધી મંજૂરી લેવા આવી નથી.” પછી કાઉન્ટર પર પેનનો બંડલ મૂક્યો, જેમાંથી એક પર તેનો જૂનો નીલો ડાઘ હજી દેખાતો. “મારા વગર જે રીતે ગોઠવવું હોય ગોઠવો.”

એ વળી ગઈ. દરવાજાની ચોખટ સુધી પહોંચી ત્યારે ઉપરથી ખુરશીઓ ખસેડાતી અવાજ આવી. કાકીનો ઉખડો શ્વાસ. હેમાંગી ભાભી કહેતી, “રહેવા દો ને, પછી…,” પણ નિરવનો અવાજ પહેલી વાર કડક સાંભળાયો—જોરથી નહીં, અડગ રીતે—“પછી નહીં. હમણાં.”

મૈત્રી અટકી નહીં. છતાં પગ ધીમા પડ્યા. પાછળ સીડીઓ પર ચપ્પલના બે ઝડપી ઠોકારા, પછી ઉપર અભ્યાસખંડમાં ટેબલનો ઘસારો. કોઈ વસ્તુ દીવાલ પર ઠેકાઈને ફરી અટકી. બે શ્વાસ જેટલા સમયમાં ઘરનું હલનચલન જ બદલાઈ ગયું. હેમાંગી ભાભી ઉપર પહોંચી ત્યારે નિરવ પહેલેથી લાંબી ટેબલની ગોઠવણ બદલી ચૂક્યો હતો. જે ખૂણો છેલ્લા એક અઠવાડિયાથી ખાલી પાડવામાં આવ્યો હતો, ત્યાં ફરી નાની લાકડાની પાટી મૂકી—“મૈત્રી.” તે જ જૂનું નામફલક, પાછળના નીલા ડાઘ સાથે. તેની બાજુની ખુરશી સીધી કરી. સ્ટડી લેમ્પનો કૉર્ડ એ તરફ વાળ્યો. દીવાલની હૂકની લીટીમાં ખાલી રહેલી વચ્ચેની હૂક પરથી રુમાલ ઉતારી, બીજા છેડે ટાંગ્યો.

હેમાંગી ભાભીની મા દરવાજા પાસે આવીને ઉભી રહી. “આ કોણ માટે?” તેમના પ્રશ્નમાં ઘરનાં હકનો ભાર હતો.

નિરવે તેમની સામે જોયું પણ સમજાવટમાં ગયો નહીં. “જ્યાં હતું ત્યાં રાખો,” એમ રવિનને કહ્યું, જે બેડશીટ લઈને અટકેલો હતો. “આ ખૂણો ખસેડાતો નહીં.” પછી નીચે તરફ અવાજ કર્યો, કોઈનું નામ બોલ્યા વગર, “જેને આવવું હોય તે પોતાના સ્થાન પર જ બેસશે. ના હોય તો ખાલી રહેશે.”

આ જાહેર દાવો નહોતો; પણ ઘરમાં ઊભેલા દરેકને પૂરતું સાંભળાયું. હેમાંગી ભાભીનો હાથ હવામાં જ અટક્યો. તેમણે આગળ વધીને નામફલક પલટાવવું ઇચ્છ્યું, પણ નિરવે ટેબલ પર મૈત્રીના પેન અને નોટ્સ મૂકી દીધાં—જે હમણાં જ નીચે કાઉન્ટર પર રાખેલા. “આ પણ ઉપર,” એટલું જ કહ્યું. મહેમાનના બેડ માટે બીજી દીવાલ ખસી. નેહા માટે બીજી ખુરશી ખેંચાઈ. ગોઠવણ બદલાઈ, પણ એ ખૂણો નહીં.

નીચે દરવાજા પાસે મૈત્રીનો હાથ કાચના હેન્ડલ પર હતો. તે આખરે પાછી ફરી. ઉપર ગઈ ત્યારે ઘરમાં કોઈએ તેને ખાસ બોલાવી નહોતી; એ જ સૌથી ભારે વાત હતી. સીડીઓના મધ્યમાં હેમાંગી ભાભી બાજુએ સરકી. મૈત્રી સીધી અભ્યાસખંડમાં ગઈ. ટેબલનો પોતાનો ખૂણો સામે. નામફલક મૂકેલું. પેન ગોઠવેલી. ખુરશી સીધી. દીવાલની હૂક ખાલી તેના થેલાની રાહમાં.

કોઈ સમજાવટ માંગી નહીં. મૈત્રીએ હાથમાંનો થેલો ખભેથી ઉતાર્યો. હૂક સામે એક પળ ઊભી રહી. પછી નિરવ તરફ જોયા વગર કહી દીધું, “હું હમણાં પણ શરતે નહીં બેસું. જે છે એ જેમ છે તેમ રહેશે તો જ.”

એણે થેલો પોતાના નામની હૂક પર ટાંગ્યો. હૂકની નીચે દિવાલ પર જૂનો ઘસારો ફરી ઢંકાઈ ગયો; “મૈત્રી” લખેલી પટ્ટી પાસે વર્ષભરનાં સ્પર્શથી પડેલો ઝાંખો ઘેરો એ જ જગ્યાએ શાંત ઊભો રહ્યો.