બધાએ માન્યું હતું કે એ હારી જશે

“હીના, અત્યારે અહીં નહીં. સાઇડમાં ઊભી રહેજે—સેવાના દરવાજે જવું પડશે.”

ભાવિનભાઈએ હાથનો ચપટો ઇશારો કર્યો અને આગળ ઊભેલા ફૂલહારવાળા છોકરાને બાજુએ સરકાવી દીધો, જાણે હીના કોઈ મહેમાન નહીં, વાસણ ઉતારતી છોકરી હોય. અમદાવાદના એસ.જી. હાઇવે પાસેના મોટા લોનની બહાર ગાડીઓ એક પછી એક અટકતી, દરવાજા ખુલતા, કંકોત્રીવાળા કવરો ચમકતા, “જય શ્રીકૃષ્ણ”ના મીઠા સ્વર વહેતા હતા; એ બધાની વચ્ચે હીના પાસે ફક્ત એનો નાનો થેલો, મેટ્રો કાર્ડની ઘસાઈ ગયેલી ધાર, અને સવારે પરત આપવાની રહી ગયેલી ચાવી હતી, જે હજુ સુધી એની મુઠ્ઠીમાં દબાયેલી હતી. અંદર જવાનું મુખ્ય વળાંક સામે હતું, છતાં એને પ્લાસ્ટિકની ખુરશીના ખૂણાં પાસે ઊભું રાખવામાં આવી હતી.

હીનાએ સીધી નજરે જોયું. “મારે કાંકોત્રી આપીને અંદર જવાનું છે.”

“કાંકોત્રી બધાએ લાવેલી છે,” ભાવિનભાઈ હસ્યા, પણ એ હાસ્યમાં કાચી અવગણના હતી. “અહીં કોણ પહેલા જાય, કોણ ક્યાંથી જાય, એનો હિસાબ હોય છે. તું ઓળખીતી છે, એટલે કહી દઉં છું—ગડબડ ન કરશ. પાછળના માર્ગે જા.”

ઓળખીતી. એ શબ્દે એને અંદરથી દાઝાડી. પાંચ વર્ષથી આ ઘરનું આવવું-જવું, અનિરુદ્ધભાઈની માતા હોસ્પિટલમાં દાખલ હતી ત્યારે રાત્રે દોડધામ, તેમની દુકાનના હિસાબમાં મદદ, અને હવે તો પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—તોય આ વાક્ય? ગાડીમાંથી ઉતરતી ભાભીઓએ આંખના કોણે જોયું; એક કાકીએ બીજીના કાને ધીમું કહ્યું, “એ જ છે ને?” બીજી તરત ચૂપ થઈ ગઈ. લોકો જાણતા હતા. બસ, કોઈ ઊંચે બોલતું નહોતું.

ભાવિનભાઈએ બાજુના છોકરાને કહ્યું, “આ બહેનને રસોડાની બાજુ લઈ જા. અંદર મહેમાનોની લીટી અટકશે.”

એ પહેલી ચીર હતી. “આ બહેન.” નામ પણ નહીં. છોકરો આગળ વધ્યો. હીનાએ પગ ખસેડ્યા નહીં. એની હથેળીમાં ચાવીનો ધારિયો માંસમાં દબાયો. એણે શાંતિથી કહ્યું, “તમે રસ્તો બતાવો એ પહેલાં, મારી જગ્યા કોણે નક્કી કરી?”

ભાવિનભાઈએ સમજ્યું હશે કે એ વિનંતી કરશે. એના બદલે હીના ઊભી રહી, અને એ ઊભી રહેવું જ આસપાસના બે માણસો માટે પૂરતું હતું પાછું જોવા. દરવાજા પાસે ગાજર-હલવાની સુગંધ સાથે શેકાતી તુવેરની કચોરીની વાસ આવતી હતી; લોનના ગેટ પર ઉભેલો સિક્યુરિટી માણસ પણ અડધો વળ્યો. ભાવિનભાઈના ચહેરા પર ક્ષણભર માટે કઠિનાઈ આવી, પછી એ વધુ ગર્જ્યા.

“અરે, આપણે સમજાવીએ તો સમજવું જોઈએ. અહીં વરપક્ષના માનીતા લોકો ઊભા રહે છે. બધાને એકસરખું થોડી ને હોય? કાકીબેન, તમે કહો એને.”

આવાજ સાંભળી સોનેરી બોર્ડરવાળી સાડીમાં કાકી આવી. “હીના, બાબતોને મોટું ન કર. આજ લગ્ન છે. અંદર જવું હોય તો શાંતિથી જા. સ્ત્રીઓને સમજ હોવી જોઈએ. પછી વાત કરી લઈએ.”

પછી. હંમેશા પછી. હીનાને સવારનો ઠંડો થઈ ગયેલો ઉપમાનો ડબ્બો યાદ આવ્યો—ઓફિસ જતાં જતાં ખાઈશ કહી બેગમાં નાખેલો, પછી કામના ફોનમાં બપોર થઈ ગઈ. સેવા ક્ષેત્રમાં કામ કરતી છોકરી માટે સમય હંમેશા બીજા લોકોનો હોય; પોતાનો વારો આવે ત્યારે લોકો કહે, “હવે નહીં.” આજ પણ એમ જ ગોઠવાયું હતું—મુખ્ય દરવાજો અન્ય માટે, પાછળનો વાળો રસ્તો એની માટે.

એક ચમકતી કાળી કાર આવી અટકી. દરવાજો ખૂલતાં બે યુવકો દોડી ગયા, હાર લઇને. અંદરથી સોનાના બટનવાળો કાકાનો દીકરો ઉતર્યો. ભાવિનભાઈએ તરત પોતાનો હાથ હીનાથી હટાવી એને આવકારવા વાળ્યો. “આવો આવો, મીતભાઈ! સીધા અંદર.” એ જ ક્ષણે હીનાને બાજુએ થવા માટે ખભે હળવો ધક્કો મારાયો. નાનો, પણ બધાની સામે. કંકોત્રીનો કવર એની આંગળીઓમાંથી સરકી જઈ જમીન પર પડ્યો.

હીના વળી, કવર ઉપાડ્યું નહીં. એણે ફક્ત એક પ્રશ્ન પરત કર્યો—સાફ, સમતોલ, એટલો જ ઊંચો કે આસપાસનાં બધાને સંભળાય.

“મને પાછળના દરવાજેથી મોકલવાનો અધિકાર તમને કોણે આપ્યો, ભાવિનભાઈ?”

ચારે બાજુની હલચલ એક શ્વાસ જેટલી અટકી ગઈ. ભાવિનભાઈએ તરત જ જવાબ આપવો જોઈતો હતો—કાકા, વડીલ, વરપક્ષ, વ્યવસ્થા, કંઈપણ. પણ એણે પહેલા હીનાને જોયું, પછી કાકીને, પછી મુખ્ય પ્રવેશ તરફ. ખાલી એક ક્ષણ. અને એ જ ક્ષણે એનો ઉધારનો દમ ઢીલો પડી ગયો.

“અધિકાર?” એ હસવા માગ્યા, હાસ્ય બહાર આવ્યું નહીં. “હું... હું ઘરનો માણસ છું. મને ખબર છે શું યોગ્ય છે.”

હીનાએ એક અડધો પગ આગળ મૂક્યો. “ઘરનો માણસ હોવો અને મને ક્યાંથી દાખલ કરવી એ નક્કી કરવો—બન્ને એક જ વાત છે? નામ લઈને કહો. કોણે કહ્યું?”

કાકીનો હાથ માળાની દોરડી પર અટકી ગયો. હમણાં સુધી બાજુથી જોતા બે મામા સીધા વળ્યા. જમીન પર પડેલું કવર હવે માત્ર કવર નહોતું; જે લોકો હમણાં સુધી એને નમીને ઉઠાવી દેવાની અપેક્ષા રાખતા હતા, તેઓ પહેલા જવાબ સાંભળવા ઇચ્છતા હતા. ભાવિનભાઈએ ગળું સાફ કર્યું.

“અનિરુદ્ધ વ્યસ્ત છે. મોટા લોકો અંદર છે. તારે પ્રસંગ સમજવો જોઈએ.”

“એનો અર્થ ‘કોણે કહ્યું’ થાય?” હીનાનો સ્વર યથાવત રહ્યો. “કે તમે પોતે ગોઠવી રહ્યા છો?”

બીજી કાર ગેટ પર આવી અટકી. આ વખતેય પહેલા સિક્યુરિટી હલ્યો, પછી ફૂલહારવાળો, પછી બાજુના ડ્રાઇવરો સીધા ઊભા થઈ ગયા. કાર સાદી નહોતી; શોર વગરની મોંઘી ગાડી, જેના કાચમાંથી અંદરનો ચહેરો પહેલેથી ઓળખાઈ જતો. ડ્રાઇવર રમેશે તરત દરવાજો ખોલ્યો. પાછળથી બે છોકરાઓ દોડ્યા—એક પાસે અત્તરનું થાળ, બીજાની પાસે ગુલાબની પાંખડીઓ.

અનિરુદ્ધભાઈ બહાર આવ્યા. ક્રીમ રંગનો સાફા હાથમાં, ફોન કાને નહીં. એ જ પહેલાં અજીબ હતું. સામાન્ય રીતે લગ્નના દિવસે પણ એ ફોન પર અટવાયેલા રહેતા. આજે એ સીધા આગળ જોયા. પહેલું દૃશ્ય એમની સામે હતું—જમીન પર પડેલું કવર, હીના મુખ્ય વળાંક અને સેવા બાજુ વચ્ચે અડગ, ભાવિનભાઈની અધવચ્ચે અટકેલી ભંગિમા, અને કાકીનો તંગ ચહેરો.

ભાવિનભાઈ તરત દોડ્યા. “અનિરુદ્ધ, નાની ગેરસમજ છે. મેં બસ પ્રવાહ રાખવા માટે—”

પણ શબ્દ પૂર્ણ થાય એ પહેલાં અનિરુદ્ધએ નજર હીનાથી હટાવી જ નહીં. “કવર જમીન પર કેમ છે?”

એ સવાલ ભાવિનભાઈને નહોતો, છતાં બધાને લાગી ગયું કે હતો. રમેશે વળી કવર ઉપાડવા ઝૂક્યો, તો હીનાએ હાથથી રોકી દીધો. એણે જાતે કવર ઉચક્યું, ધૂળ ઝાટકી, અને અનિરુદ્ધ તરફ જોયું. આંખોમાં પાણી નહોતું. એ વધુ કઠોર હતું.

“મને પાછળના દરવાજેથી મોકલી રહ્યા છે,” એણે કહ્યું. “કહે છે, યોગ્ય એટલું જ છે. મેં ફક્ત પૂછ્યું—અધિકાર કોણે આપ્યો?”

અનિરુદ્ધનો ચહેરો કસાઈ ગયો. આ દૃશ્યમાં ખાનગી બચાવ માટે જગ્યા નહોતી; ગાડીના દરવાજા ખુલ્લા, વરપક્ષના લોકો કતારમાં, કાકી-મામા-ડ્રાઇવર-છોકરાઓ સૌ સાક્ષી. ભાવિનભાઈએ ફરી હાથ ઊંચક્યો, “હું મોટો ભાઈ છું, પ્રસંગ સંભાળું છું, અને—”

“મોટા ભાઈ છો,” અનિરુદ્ધએ વાક્ય કાપી નાખ્યું, “મારા બદલે નિર્ણય કોણે આપ્યો?”

અત્યારે પહેલી વાર ભાવિનભાઈએ સીધું અનિરુદ્ધને જોયું. “ઘરની ઈજ્જત—”

“મારી પૂછપરછનો જવાબ.” અનિરુદ્ધનો સ્વર ઊંચો નહોતો, પણ એની આસપાસના બધા હલનચલન રોકાઈ ગયા. પાંખડીઓવાળું થાળું પકડેલો છોકરો હાથ સ્થિર રાખી શકતો ન હતો; બે પાંખડીઓ પડી ગઈ. “મેં કહ્યું હતું એને પાછળથી મોકલવા?”

ભાવિનભાઈ ચૂપ.

“મમ્મીએ કહ્યું હતું?”

ચૂપ.

“કાકાએ?”

ચૂપ.

એ મૌન જ જાહેર જવાબ હતો. કાકીના હોઠ ભેગા થઈ ગયા. પછાડી લાઈનમાં ઉભેલા એક સગાએ પોતે જ બે પગ પાછા લીધા, જાણે ગફલતમાં ખોટી જગ્યાએ ઊભો હોય.

હીનાએ એ જ ક્ષણે પોતાની મુઠ્ઠી ખોલી. સવારે જે ચાવી પરત આપવી રહી ગઈ હતી, એ ચમકી. આ ઘરનાં જૂના ફ્લેટની ડુપ્લિકેટ ચાવી—જ્યારે અનિરુદ્ધની માતાને રાત્રે દવાખાનેથી લાવતાં હીના જ દરવાજો ખોલતી. ગાડીની હેડલાઇટમાં ચાવીનો દાંત ચમક્યો. હીનાએ આગળ વધીને એ ચાવી અનિરુદ્ધના હાથ પર મૂકી.

“આ પણ આજે પરત આપવાની હતી,” એણે કહ્યું. “પાછળના દરવાજેથી જ મોકલવું હોય તો ચાવી રાખવાનો અર્થ નહોતો.”

આ ઘા દેખાતો હતો. કાકીનો શ્વાસ અટક્યો. ભાવિનભાઈનું મોં ક્ષણમાં સૂકાઈ ગયું; હવે વાત માત્ર માર્ગની નહોતી, પ્રવેશ અને સંબંધની હતી, અને એ બંને બધાની સામે વાંચાઈ રહ્યા હતા.

અનિરુદ્ધએ ચાવી હાથમાં લઈ, એને બંધ કરી નાંખી નહીં. એણે ઊંચે, સૌને સાંભળાય એટલું સ્પષ્ટ કહ્યું, “રમેશ, ગાડી અહીં જ રહેવા દે. રસ્તો ખાલી કર.”

પછી એ ભાવિનભાઈ તરફ વળ્યા નહીં; સીધા હીના સામે આવ્યા. “હીના, તું મારી બાજુથી અંદર આવશે. પહેલા.” શબ્દ પછી શબ્દ, કોઈ ઢાંકી વાત નહીં. “જેને વાંધો હોય, એ મારે સાથે રાખે. એને નહીં.”

એથી રૂમ નહીં, આખી લેન ફરી ગોઠવાઈ ગઈ. ડ્રાઇવરે તરત ગાડી અડધી પાછળ લીધી. હાર લઈને ઉભેલા છોકરાએ ગૂંચવણમાં પહેલા કોને પહેરાવવો એ માટે ભાવિનભાઈ તરફ જોયું, પણ અનિરુદ્ધએ હાથથી ઇશારો કર્યો—“હીનાને.” છોકરો ખરેખર અટકી ગયો. ક્રીમ રંગની સજાવટ, ઝૂમર જેવી લાઇટ્સ, મોંઘી સાડીઓ અને મોંઘા જૂતાઓ વચ્ચે એક ક્ષણમાં બધાને પોતાની નજર સુધારવી પડી.

ભાવિનભાઈએ છેલ્લો પ્રયાસ કર્યો. “અનિરુદ્ધ, અત્યારે બધાની સામે આ રીતે—”

“હા,” અનિરુદ્ધએ કાપ્યું. “બધાની સામે. કેમ કે ધક્કો પણ બધાની સામે મારાયો હતો.”

આ વખતે ઘા સીધો લાગ્યો. નજીક ઊભેલા મીતભાઈ, જેને હમણાં થોડા સમય પહેલા મુખ્ય માર્ગ મળ્યો હતો, અસ્વસ્થ થઈ બાજુએ થયા. કાકી આગળ આવી, કદાચ નરમાવવા; પણ અનિરુદ્ધએ એમની તરફ જોયું પણ નહીં. એણે હીનાની પાસેનો કવર પોતાના હાથમાં લીધો, પછી પાછો એની જ તરફ વધાર્યો—માગતા નહીં, સ્વીકારતા. “આ તું આપજે. અને સાંભળો બધાએ—હીના કોઈ પાછળના વળાંકની વ્યક્તિ નથી. અમારા ઘરની મહેમાન તરીકે નહીં, મારી પસંદ તરીકે આવી છે. માર્ગ ખાલી રાખો.”

પસંદ. ખુલ્લેઆમ. તે શબ્દે જે લોકો ફિસફિસમાં જીવી રહ્યા હતા તેઓના ચહેરા જડ થઈ ગયા. હવે પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવું ધીમું વાક્ય રહી નહોતું; મુખ્ય દરવાજે, ફૂલહાર, ડ્રાઇવર, કાકી, મામા, વરપક્ષ, સૌની સામે ઉચ્ચારેલો હક હતો. ભાવિનભાઈનો હાથ, જે થોડા સમય પહેલા લોકોને હંકારી રહ્યો હતો, હવે હવામાં નિષ્ફળ અટકેલો લાગતો હતો.

હીના હલતી પહેલાં એક જ કામ કર્યું. એણે અનિરુદ્ધના હાથમાંથી કવર લીધું, પણ બીજો હાથ આગળ કરીને સેવા બાજુ જતાં છોકરાને રોક્યો. “એ ટ્રે મને આપ,” એણે કહ્યું.

છોકરો ચોંક્યો. તેની સ્ટીલની ટ્રેમાં છ કપ ચા ધ્રુજી રહી હતી; તાજા વળાંક પરથી આવી હોવાથી રણકારતા કાચના કપો ભેગા અથડાતા. કદાચ એ રસોડા તરફ દોડતો હતો. હીનાએ ટ્રે હાથમાં લીધી. ભાર સરખો કર્યો. પછી અનિરુદ્ધની બાજુએ, મુખ્ય માર્ગમાં પહેલી પગથિયે ચડી.

ભાવિનભાઈએ બૂમ પાડી, આ વખતે આદેશમાં નહીં, ગભરાટમાં. “ટ્રે લઈને મુખ્ય માર્ગે શું—”

હીના પહેલી વાર સીધી એની તરફ વળી. “જેને તમે સેવાની બાજુ ગણાવી, એ જ હાથથી હવે હું મુખ્ય માર્ગ પાર કરીશ.” સ્વર કાપતો નહોતો. “અટકાવશો?”

એ સવાલનો જવાબ એની પાસે નહોતો. કારણ કે આગળ અનિરુદ્ધ ઊભા હતા, અને પાછળ આખી લેન સરકી રહી હતી. બે છોકરાઓએ પોતે જ દોરીવાળો અવરોધ બાજુએ ખેંચી લીધો. સિક્યુરિટી માણસે ગેટ પહોળો ખોલ્યો. મોંઘી ચંપલોમાં ઊભેલી ભાભીઓએ સાડીઓનો ઘેરો સમેટ્યો. હીના ટ્રે સંતુલિત રાખીને આગળ વધી; કપો ફરી રણકાર્યા, પણ હવે એને રસ્તો મળતો ગયો.

સેવા બાજુ જતાં નાનકડા વળાંક પર પહોંચતાં હજી પણ લેનની અંદર હલનચલન ચાલુ હતી. પાછળનો દરવાજો ખૂલેલો, મુખ્ય દરવાજો પણ ખૂલેલો, વચ્ચેની હવા સુધી બદલી ગયેલી. પ્લાસ્ટિકની ખુરશીના ખૂણાં પાસે જે જગ્યા હમણાં સુધી એની માટે રાખી હતી, ત્યાં હવે કોઈ ઊભું ન હતું. હીનાએ ટ્રેને બંને હાથમાં સમારી, વળાંક લીધો; આસપાસ લોકો પોતે જ ખસી ગયા, અને કપોનો રણકાર ધીમો પડી આખરે સંપૂર્ણ બંધ થઈ ગયો.