રજીસ્ટરે ફરી મારા હાથ શોધી લીધા

મિતાલીએ રજીસ્ટરનો ઢીલો પાનાનો ખૂણો દબાવીને ખોટો નંબર કાપ્યો, સાચી એન્ટ્રી ચોંટાડી, અને સેમ્પલના બોક્સ પર ફરી લાલ સ્ટિકર લગાવ્યો ત્યાં જ હર્ષદભાઈએ આગળથી બોલાવી દીધું, “જિગ્ના, જો ને, સવારે ગોટાળો થયો હતો, હવે ઠીક છે.” જિગ્નાએ કાઉન્ટર તરફ નજર પણ ન કરી. “સારું થયું. નવ વાગ્યે ડૉક્ટર સાહેબની મુલાકાત છે.” મિતાલીનો હાથ હજુ ગ્લોવ્ઝમાં હતો. તેની ઘસાઈ ગયેલી પટ્ટીવાળો ઓળખકાર્ડ ગળે બાજુએ વળેલો લટકતો હતો. કાઉન્ટરની નીચે તેની સ્ટીલની ડબ્બી સવારથી જ ઠંડી પડી હતી. ખોટી એન્ટ્રી હર્ષદભાઈએ કરી હતી, પણ સાચું થતાની સાથે જ વાત એમ થઈ ગઈ કે કામ તો એમના હાથથી જ ફરી સીધું થયું. “મિતાલી, તું એ ખૂણાવાળી પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પર બેસજે થોડું,” હર્ષદભાઈએ પાછળની દર્દી સામે સ્મિત રાખીને કહ્યું, “હવે મુખ્ય રજીસ્ટર હું સંભાળું.” મિતાલીએ બેસવા બદલે બાજુની ફાઇલ ખેંચી, નંબર ચકાસ્યા, અને દર્દીને રસીદ હાથમાં આપીને શાંત અવાજે કહ્યું, “આંટીને ફરીથી સહી કરાવજો. જૂની સ્લિપ ખોટી છે.” દર્દી સીધી તેની તરફ વળી. હર્ષદભાઈના હાથમાં પેન હતી, પણ સહી માટે કાગળ મિતાલીનાં હાથમાંથી જ ગયો. આ સવારનો પહેલો નાનો બદલો હતો—કાગળે જ કહી દીધું કે કયા હાથને ખબર છે શું કરવું.

અમદાવાદના નવરંગપુરા પાસેની આ ખાનગી ડાયગ્નોસ્ટિક લેબ નીચે દુકાન જેવી અને ઉપર ઘર જેવી ચાલતી. સીડીઓની જાળીમાંથી રસોડાનો વાસ આવતો, ક્યારેક તળેલી મરચીની સુગંધ, ક્યારેક ઘીના વઘારની. નીચે સેવા ક્ષેત્રનું કડક ગોઠવણ, ઉપર પરિવારની આંખ. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવી નજીકાઈ અહીં ફાયદો પણ હતી અને દમ પણ. કોણ અંદર સુધી જઈ શકે, કોણ દરવાજે અટકાવે—બધું યાદ રાખાતું.

સાંજ સુધીમાં ભીડ ખેંચાઈ ગઈ ત્યારે જ જિગ્ના નીચે આવી. હાથમાં ચાવીનો ગૂચ્છો, બાજુએ જાડું વાદળી ફોલ્ડર. “ઉપર કાકી આવ્યા છે. આજે રાત્રે ભોજનમાં તેઓ સામે રિપોર્ટ તૈયાર હોવો જોઈએ,” એમણે સીધી હર્ષદભાઈને કહ્યું. “નિલેશના સંબંધવાળાનું કેસ છે. બહાર બોલાચાલી ના થાય.” હર્ષદભાઈએ ગળું સાફ કર્યું, જાણે આખો દિવસ બહુ ભાર એમણે જ ઊંચક્યો હોય. “હા હા, થઈ જશે.” પછી ફોલ્ડર મિતાલીના ટેબલ પર ઠપકાવી દીધું. “આ બધું પહેલા ગોઠવી દે. બાકી સેમ્પલ બેકલોગ છે, રજીસ્ટર બંધ કરજે, અને સ્ટોરરૂમની ચાવી પણ રાખ. હું ઉપર જઈને બેઠકો સંભાળું.” “પણ આ પરિવારવાળું કેસ છે ને?” મિતાલીએ પૂછ્યું. “એટલે જ તો. તું નીચેનું કામ પૂરું કર. અંતિમ સહી માટે હું છું જ.” એમણે ચાવી તેની તરફ સરકાવી દીધી. મોડે પરત કરાતી ચાવી જેવી તે ડેસ્ક પર અવાજ કરીને આવી અટકી. ભાર, જવાબદારી, જોખમ—બધું નીચે. નામ, ચહેરો, માન—ઉપર.

મિતાલીએ વાદળી ફોલ્ડર ખોલ્યું. અંદર ત્રણ જુદા સ્લિપ, બે અધૂરા નંબરો, એક સેમ્પલ પર અટકેલો બારકોડ, અને કાકીના ઘરે લઈ જવાનો ચિહ્ન લગાડેલો રિપોર્ટ કવર. જે માણસ ઉપર ભોજનની ટેબલ પાસે બેસીને પરિવારની સામે વિશ્વાસ બોલશે, એણે કેસની અડધી નાડી પણ પકડી ન હતી. નિલેશ, જે આખો દિવસ કમ્પ્યુટર પાસે ડેટા ભરતો હતો, ધીમે બોલ્યો, “હું રહી જાઉં?” મિતાલીએ માથું ના માં હલાવ્યું. “તું અપલોડ પૂરું કર. આ હાથવગું કામ નથી.” તેનો અવાજ સમતોલ હતો, પણ ગ્લોવ્ઝની અંદર આંગળીઓ ભીંજાઈ રહી હતી. ઉપરથી વાટકાની અથડામણનો અવાજ આવતો હતો. નીચે ટેબલ પર ઠંડી પડી ગયેલી ડબ્બી, બાજુએ ફોલ્ડર, અને ગળે વાંકી પટ્ટી. મિતાલીએ એક પછી એક સેમ્પલ કાઢ્યાં, નંબર સરખાવ્યાં, ખૂટતી એન્ટ્રીઓ લખી. જે કામ હર્ષદભાઈએ “નીચેનું” કહીને ધકેલી દીધું હતું એ જ આખી લેબનો શ્વાસ હતો.

સાતની આસપાસ ગોટાળો ફાટી નીકળ્યો. હર્ષદભાઈએ ઉપરથી ફોન કરી એક દર્દીના સગાને કહી દીધું હતું કે રિપોર્ટ તૈયાર છે. એ દરમ્યાન ખોટો સેમ્પલ કુરિયર માટે અલગ મૂકી દેવાયો હતો અને પરિવારવાળું કેસ બીજા કવર સાથે ભળી ગયું. નીચે દરવાજા પાસે બે માણસો ઊભા, એકને ગુસ્સો, એકને ઉતાવળ. નિલેશની સ્ક્રીન પર ખોટું નામ ઝબૂક્યું. હર્ષદભાઈ દોડતા નીચે આવ્યા, પણ દોડમાં પણ તેમની પહેલી હરકત પોતાની ખુરશી શોધવાની હતી. “ક્યાં છે રજીસ્ટર?” “તમારા આગળ,” મિતાલીએ કહ્યું, અને એમના હાથ રજીસ્ટરની ઉપરથી હટાવી દીધા. “પહેલા આ બે કવર અલગ કરો.” “મને શીખવાડે છે?” એ જવાબમાં બોલી નહિ. સીધું કાઉન્ટરનો મધ્યનો સ્ટૂલ ખેંચીને પોતાના નીચે લાવી બેસી ગઈ. વાદળી ફોલ્ડર પોતાની ડાબી બાજુએ રાખ્યું, જમણી બાજુએ મોહર, અને દર્દીના સગાને પૂછ્યું, “તમારું નામ ફરી કહો.” હર્ષદભાઈ એક ક્ષણ ઊભા રહી ગયા. પાછળથી નિલેશે તરત કમ્પ્યુટર તેની તરફ ફેરવ્યું. જિગ્ના સીડીઓના વળાંકેથી જોતાં જ અટકી ગઈ. મિતાલીએ નામ સાંભળ્યું, સેમ્પલ કોડ મેળાવ્યો, ખોટું કવર પાછું ખેંચ્યું, સાચું પ્રિન્ટ કાઢાવ્યું, અને બીજાને કહ્યું, “તમારો રિપોર્ટ હજુ અટકેલો છે. ફોન પર જે કહ્યું છે એ પહેલાંનું છે. પાંચ મિનિટ ઉભા રહો.” ગુસ્સાવાળાનો અવાજ વધુ ચડવો જોઈએ હતો, પણ તેની સામે કાગળ, સમય, અને ખાતરી ત્રણેય ચોક્કસ મૂકાયા. એણે હાથ છોડી દીધો. હર્ષદભાઈની પેન હજી પણ ખુલ્લી હતી, કામ હવે એમની પાસે નહોતું.

આ ગોટાળો મિનિટોમાં દબાઈ ગયો, પણ એની રાખ ગરમ રહી. જિગ્ના નીચે આવી ત્યારે કાઉન્ટર ફરી સમતોલ ચાલતું હતું. હર્ષદભાઈ સ્મિત ભેગું કરીને બોલ્યા, “હું તો ઉપરથી સતત ધ્યાનમાં હતો. મિતાલી થોડી મદદ કરી ગઈ.” “થોડી?” નિલેશના મોઢેથી નીકળી ગયું, પણ જિગ્નાએ તેને ચુપ રહેવા આંખે સમજાવ્યું. હર્ષદભાઈએ તરત ચાવીનો ગૂચ્છો ખિસ્સામાં નાખ્યો. “છેલ્લું પરિવારવાળું ફોલ્ડર હું લઈને જઈશ. ઉપર કાકી સામે મારે સમજાવવાનું છે.” મિતાલી ઊભી રહી. “ફોલ્ડર અધૂરું છે. સીલ મારી નથી, અંતિમ નોંધ બાકી છે.” “તે બેસીને કરાવી લેશું. તું બસ નીચેનું સમેટ.” એ ક્ષણે ફરી જૂનું જ ફ્રેમ તૈયાર થઈ ગયું—કામ એની પાસે, માલિકી એમની. મિતાલીએ એની આંખમાં સીધું જોયું, પછી વાદળી ફોલ્ડર બંધ કરીને પોતાના હાથ નીચે દબાવી દીધું. “અધૂરું કંઈ ઉપર નહીં જાય.”

જિગ્નાના ચહેરા પર ચીડ અને ગણતરી એક સાથે આવી. ઉપર કાકી, ભોજનની ટેબલ, સંબંધવાળું કેસ, ઘરનો વિશ્વાસ—હવે નીચેના દરવાજા પર અટક્યો હતો. “મિતાલી, આવું ન કર. સમય નથી.” “સમય પહેલાં જ હતો,” મિતાલીએ કહ્યું. “ખોટું સેમ્પલ બહાર જતું હતું ત્યારે.” હર્ષદભાઈનો અવાજ પાતળો થઈ ગયો. “તને કોણે અધિકાર આપ્યો રોકવાનો?” મિતાલીએ ફક્ત એક કામ કર્યું—કાઉન્ટરની નીચે રાખેલી મોડે પરત આવેલી સાઇડ-ડોરની ચાવી કાઢી, એમના તરફ લંબાવી, અને છોડીને ટેબલ પર મૂકી. “આ લો. અંદર-બહારનો અધિકાર તમે રાખો. પણ આ ફોલ્ડર નહીં.” ચાવી ધાતુનો કડક અવાજ કરીને ફરી એમની બાજુ સરકી. દરવાજાનો કાબૂ એક બાજુ ગયો; જીવતું કામ બીજી બાજુ જ રહ્યું. સીડીઓના વળાંકેથી કાકીની છાયા નીચે લાંબી પડી.

ઉપરથી અવાજ આવ્યો, “હર્ષદ, થયું કે નહીં? મહેમાન બેસાડ્યા છે.” હર્ષદભાઈએ જિગ્ના તરફ જોયું. ત્યાંથી ન કોઈ બચાવ, ન જાહેર સમર્થન. ફક્ત તાકીદ. “લઈ આવો જેને ખબર હોય,” જિગ્નાએ ધીમું પણ કઠોર કહ્યું. શબ્દ મિતાલીના નામ વિના હતા, પણ પહેલી વાર વાક્યનો કેન્દ્ર હર્ષદભાઈ નહોતા. ત્યાં જ કાકી પોતે બે સીડીઓ નીચે ઊતરી આવી. સાડીના પાડા સાથે ઘરનો હુકમ પણ નીચે આવ્યો. “ફોલ્ડર કયા પાસે છે?” હર્ષદભાઈએ તરત હાથ આગળ વધાર્યો, “મારા—” પણ કાકીની નજર એમને પાર કરીને સીધી મિતાલીના હાથ પર અટકી. વાદળી ફોલ્ડર એની બાંય નીચે બંધ હતું, અંગૂઠો કિનારે ચોંટેલો. “તૈયાર કોણે કર્યું?” એક નાનો વિરામ. જિગ્નાએ આંખ હટાવી. નિલેશ ઊભો રહ્યો. ઉપરથી વાસણનો ખણખણાટ ફરી આવ્યો. “એણે,” કાકીએ પોતે જ જવાબ સમજી લીધો. “તો એ જ લઈને આવો.”

આ બોલાયા પછી પણ હર્ષદભાઈએ છેલ્લો દાવ માર્યો. “હું સાથે છું. સમજાવવું પડે તો—” મિતાલી પહેલેથી ચાલવા લાગી હતી, પણ સીડીઓના દરવાજા પાસે અટકી. ઘર અને લેબ વચ્ચેની નાની પહોળી દીઠલી, જ્યાંથી ઉપર જવું એટલે ફક્ત માળો નહિ, સ્થાન પણ પાર કરવું. એણે પાછું ફરીને કહ્યું, “સમજાવવાનું હોય તો રિપોર્ટ પછી. અત્યારે કોઈ હાથ નહીં લગાવે.” આ વિનંતી નહોતી. આ સીમા હતી. કાકીએ પોતાની ચાવીઓનો નાનો ગુચ્છો હર્ષદભાઈ પાસેથી લીધો, અને વાદળી ફોલ્ડર તરફ જોયું. “આ એની પાસે જ રહે.” પછી તેમણે કાઉન્ટર પરનો મોટો રજીસ્ટરનો પાનું મિતાલીની બાજુ સરકાવ્યું. “અંતિમ નોંધ અહીં કરજે, પછી ઉપર આવજે.” હર્ષદભાઈનો હાથ હવામાં જ અટક્યો. સીડીઓ પર ઊભેલો માણસ પહેલી વાર બહારનો લાગ્યો.

મિતાલી બેઠી. ગ્લોવ્ઝ ઉતાર્યા વગર અંતિમ નોંધ લખી. તારીખ, સમય, કોડ, ચકાસણી. નિલેશે પ્રિન્ટ કાઢીને તેની બાજુ મૂકી. તેણે સીલ મારી. કવર બંધ કર્યું. ફરી ખોલ્યું. અંદરની બીજી સ્લિપ સીધી કરી. આ જ કાળજી માટે આખી સાંજ તેણે બિનનામે કામ કર્યું હતું, અને હવે એ જ કાળજી વિના કોઈ વસ્તુ ઉપર જઈ શકતી નહોતી. જિગ્ના નજીક આવી. “ઉપર કાકી સામે બહુ વાત ન કરવી.” મિતાલીએ નજર ઉઠાવ્યા વગર કહ્યું, “મારે કામ કરવું છે.” જિગ્નાએ પહેલી વાર તેને અટકાવી નહીં. ફક્ત થોડી જગ્યા છોડીને ઊભી રહી. એ નરમાઈ નહોતી; પણ દરવાજો સંપૂર્ણ બંધ પણ નહોતો.

મિતાલીએ વાદળી ફોલ્ડર બાંય નીચે દબાવ્યું અને સીડીઓ ચઢી. ઉપરના ઓટલા પાસે ટેબલ ગોઠવાયેલું, સ્ટીલના વાસણોમાં ભોજન, વચ્ચે વડીલોની નજર. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવી આખી ગોઠવણમાં નીચેની છોકરીને ફક્ત બોલાવવામાં આવે, બેસાડવામાં નહિ. આજે પણ એ જ હતું—કોઈએ ખુરશી આગળ ધકેલી નહિ. પણ કાકીએ પોતાની બાજુની ખાલી જગ્યા પરથી પાણીનો ગ્લાસ હટાવ્યો અને ટેબલનો ખૂણો ખુલ્લો કર્યો. “અહીં મૂકો.” મિતાલીએ ફોલ્ડર ખોલ્યું, જરૂરી પાનું આગળ કર્યું, ટૂંકું સમજાવ્યું, ક્યાં ચકાસણી ફરી કરાવી એ બતાવ્યું, અને માત્ર જેટલું જરૂરી હોય તેટલું જ બોલી. એક વડીલ પુરુષે વચ્ચે પ્રશ્ન પૂછ્યો; જવાબ એની તરફથી સીધો ગયો. હર્ષદભાઈ બાજુએથી ઊભા રહ્યા. ચર્ચાનો માલિક કોઈ જાહેર જાહેરાતથી બદલાયો નહિ; ફક્ત દરેક આગળ આવતા પ્રશ્ને સાચા હાથ શોધી લીધા.

અંતિમ સહી પછી કાકીએ કવર પાછું મિતાલીને આપ્યું. “આ નીચેની કોપી ફાઈલમાં મૂકી દે. ખોવાય નહિ.” આ નાનો વાક્ય હતો, પણ તેમાં આખી સાંજનો ભાર ફરી ગોઠવાઈ ગયો. ફોલ્ડર તેની પાસે જ રહ્યું. ચાવીઓ હર્ષદભાઈના ખિસ્સામાં હતી, પણ કામનું જીવતું કેન્દ્ર હવે ત્યાં ન હતું. મિતાલીએ માથું હલાવ્યું, વળીને નીચે ઊતરી. પાછળથી કોઈએ રોક્યું નહિ.

નીચે લેબમાં હવે અડધો અંધકાર હતો. ટ્યુબલાઇટની સફેદી કાચના બરણી પર પડી રહી હતી. ઠંડી ડબ્બી હજી ત્યાં જ હતી. રજીસ્ટરનું છેલ્લું પાનું તેની રાહ જોતું ખુલ્લું. મિતાલીએ ફોલ્ડર પોતાની બાજુ મૂકી, નોંધ નંબર સાથે બાંધી, પછી ધીમે સ્ટોરવાળા ખૂણે ગઈ જ્યાં સાધનો માટે લોખંડનો રેક હતો. છાયામાં ગ્લોવ્ઝની જોડી લટકી રહી હતી. તેણે ફોલ્ડર ડાબા હાથમાં જ રાખ્યું, જમણા હાથથી ગ્લોવ્ઝ ટાંગ્યા. રબર ધીમેથી ચટાકથી વાગ્યું.