લિસ્ટમાં મારું નામ ઉપર ગયું

“અરે, આ ગાડી અહીં નહીં—સાઇડમાં લો,” લાલ જાકેટવાળા છોકરાએ હાથ ફટકારીને કહ્યું અને નિયતિની કેબનું દરવાજું અડધું ખુલેલું હોવા છતાં તેને રસ્તાની ધૂળવાળી કિનારી તરફ ખસેડી દીધી. એ જ ક્ષણે પાછળથી આવેલી સફેદ એસયુવી આગળ રોકાઈ; દરવાજા ખુલ્યા, ઢોલના તાલે બે છોકરાં દોડ્યાં, અને યશવીબેન પાંદડાંવાળી થાળ સાથે હસતાં ઉતર્યાં. “આવો, આવો, ઘરવાળા આવી ગયા,” ગેટ પાસેનો સંચાલક નમન કરીને બોલ્યો.

નિયતિએ કેબના સીટ પરથી પોતાનો ક્રીમ રંગનો થેલો ખેંચ્યો. અંદર અડધો વાળેલો બિલનો કાગળ, દવાખાનાની પર્ચી અને જૂનું ઓળખકાર્ડ ગૂંચવાયેલા પડ્યા હતા. આખો દિવસ સેવા ક્ષેત્રની નોકરી પૂરી કરીને સીધી અહીં આવી હતી; ખભા પર શિફ્ટના છેલ્લા કલાકનો કઠણાવો હજી બેઠો હતો. છતાં તેને આ લગ્નમાં આમંત્રિત મહેમાન તરીકે નહીં, કામવાળી તરફના માણસ જેવી બાજુએ ઊભી રાખવામાં આવી રહી હતી. સામે યશવીબેન—જેને બધાને ખબર હતી કે હેતવ સાથે હવે ઘરની પસંદગીવાળી જોડાણી તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહી હતી—તેને માલિકણીની જેમ અંદર લઈ જવામાં આવી રહી હતી.

“નિયતિ, તું થોડું અટકી જા,” માસીબેને કાન પાસે આવી ધીમે પણ કડક રીતે કહ્યું. “હવે દ્રશ્ય ના કરાવતી. પૈસા કોને આપ્યા હતા આ ઘરને તું ભૂલી ગઈ? તારાં પપ્પાના ઓપરેશન વખતે કોણ ઊભું રહ્યું? શાંતિથી રહીશ તો બધાનો માન રહેશે.”

નિયતિએ માસીબેનનો હાથ હળવેથી દૂર કર્યો. “હું અંદર ધકેલાઈને નથી જઈ રહી,” તેણે સીધું કહ્યું, “પણ મને સાઇડમાં ઊભું રાખીને ખોટું વાંચાવડાવશે એ પણ નહીં.” એ બોલીને તે ગાડીની બાજુમાં નહીં, સીધી ગેટલાઇનની પાસે ઊભી રહી ગઈ—એટલી નજીક કે જેને તેને હટાવવી હોય તેને બધાની સામે કહેવું પડે.

યશવીબેન વળી. તેમની સોનાની બાંગડીઓ ઢોલના તાલ સાથે ટકરાઈ. “અરે, એને ત્યાં જ રહેવા દો,” તેમણે હસતાં કહ્યું, પણ હસવામાં કાચ જેવી ધાર હતી. “કેટરિંગવાળા, ડેકોરવાળા, બધાં બહારથી જ આવે છે ને? અંદર પછી બોલાવી લઈશું.”

બે ફૂઈઓએ સાંભળ્યું અને એકબીજાને આંખ મટકાવી. હેતવ, જે હજી સુધી યશવીબેનની બાજુમાં ઊભો હતો, જરા આગળ આવ્યો પણ અટકી ગયો. એની મા—યશવીબેન નહીં, તેની સાચી મા દક્ષા—તુરંત બોલી, “હેતવ, અત્યારે કંઈ બોલતો નહીં. લગ્નનો દિવસ છે. જે નક્કી થયું છે, એ જ રહેશે.”

નિયતિને ચાલતી હવાની ગરમીમાં ઘી, અગરબત્તી અને કારના ધુમાડાની ભેળસેળ ગંધ આવી. બે વર્ષ સુધી હેતવ સાથેનો સંબંધ પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એમ જીવીને, સગાઈનો દિવસ નક્કી થાય ત્યાં સુધી બધું “ઘરવાળું” કહેવડાવીને, છેલ્લાં ત્રણ મહિનામાં એને માત્ર “જૂની ઓળખાણ”માં ઉતારી દેવામાં આવી હતી. કારણ સ્પષ્ટ હતું—યશવીબેનના કાકાએ લગ્નસ્થળનું અડધું ભાડું ચૂકવ્યું હતું, અને દક્ષાબેન હજુ દરેક ટેબલ પર એ દેવું યાદ રાખતી હતી.

લાલ જાકેટવાળો છોકરો ફરી આવ્યો. “બેન, કૃપા કરીને પાછળ. આ લાઇન પ્રથમ પ્રવેશ માટે છે.”

“પ્રથમ પ્રવેશ કોના માટે છે?” નિયતિએ પૂછ્યું.

છોકરાએ ગેટ મેનેજર તરફ જોયું, જાણે પોતે નિર્ણય લેવાનો નહોતો. ત્યાં જ પ્રથમ નાનો ચીર પડ્યો. મેનેજર પારેખે ફાઇલ પકડેલી હાથમાં ફેરવી, નજર નિયતિના ચહેરા પર અટકાવી. “એક મિનિટ,” તે બોલ્યો. “તમારું નામ?”

દક્ષા બેન તરત આગળ સરકી. “એનું શું નામ પૂછવું? એ અમારા તરફની...”

“મારું નામ નિયતિ શાહ,” નિયતિએ દક્ષાને કાપીને કહ્યું. “અને તમે પૂછો તો પૂરું પૂછો—કઈ યાદીમાં?”

પારેખનો ચહેરો જરા બદલાયો. તેણે ફાઇલમાંથી પારદર્શક કવરવાળો કાગળ બહાર કાઢ્યો, પછી ગળું સાફ કરીને ફરી સીધો નિયતિ તરફ વળ્યો. આ વખતે અવાજમાં નમ્રતા આવી ગઈ. “નિયતિબેન, એક ક્ષણ અહીં રહેશો? મુખ્ય પ્રવેશ માટેનું ક્રમ ચકાસવું છે.”

હવાનો વળાંક જેમ ખૂણે ફરી જાય એમ બે માણસોનો રસ્તો બદલાયો. જે છોકરો હમણાં સુધી તેને સાઇડમાં ધકેલી રહ્યો હતો, એ જ હવે દોરી થોડુંક ખસેડીને તેની સામે જગ્યા ખાલી કરવા લાગ્યો. યશવીબેનની બાજુમાં ઊભેલી સ્ત્રીઓએ ગપસપ રોકી.

દક્ષા બેનનો અવાજ તરત કઠોર થયો. “પારેખભાઈ, ગેરસમજ ન કરશો. મુખ્ય પરિવાર કયો છે એ અમે કહીએ. કાગળમાં નામ હોય એટલે—”

“મેડમ,” પારેખે પહેલી વાર તેમને અટકાવ્યા, “કાગળમાં માત્ર નામ નથી. પ્રવેશ અનુમતિ કોણે મૂકી છે એ પણ છે.” હવે તે નિયતિને જ સંબોધતો હતો. “નિયતિબેન, આપ પાસે કોડ છે?”

હવે બધાની નજર સામે વાત પાછી તેની પાસે આવી. નિયતિએ થેલો ખોલ્યો. અંદરથી જૂનું ઓળખકાર્ડવાળો મોરચો પડેલો પટ્ટો બહાર આવ્યો; તેના નીચે ફોન. સ્ક્રીન પર સેવ કરેલો સંદેશો નહોતો—એક સત્તાવાર પ્રવેશ નોંધ હતી, જે એણે ત્રણ વાર ખોલી બંધ કરી હોવાથી આંગળીના નિશાનોથી કાચ ધૂંધળું થઈ ગયું હતું. તેણે ફોન પારેખની સામે કર્યો. “બુકિંગના પહેલાના એડવાન્સની રસીદ કોના નામે છે એ પણ વાંચો. અને પ્રવેશ ક્રમ માટે ‘પ્રાયોરિટી ગેટ અધિકાર’ કોના દ્વારા મુકાયો છે એ પણ.”

પારેખે વાંચ્યું. એની ભ્રૂ ઉંચી થઈ. પાછળ ઊભેલા સહાયકને બોલાવ્યો. “રજિસ્ટર લાવો. હમણાં.”

દક્ષાબેનના ચહેરા પરથી આત્મવિશ્વાસ પાતળો થવા લાગ્યો. “આ તો ફક્ત ચૂકવણીમાં મદદ કરી હશે,” તેમણે કહ્યું. “ઘણી છોકરીઓ કરે. એથી કોઈ...”

“મદદ?” નિયતિએ શાંત અવાજે કહ્યું. “સ્થળ બુક ન થાતું ત્યારે મારા ખાતાથી પહેલો જમા થયો. તમારાં ઘરના નામે નહીં—મારા કામના ખાતાથી. કેમ કે હેતવ એ વખતે કહી રહ્યો હતો, ‘થોડા દિવસમાં બધું જાહેર કરી દઈશું.’ તમે પછી સંબંધ બદલી નાખ્યો. પૈસા પાછા આપ્યા નથી. પણ પ્રવેશ અધિકાર પાછો ખેંચાવ્યો પણ નથી. આજે એ જ કાગળ ગેટ પર ઊભો છે.”

હેતવ એક પગ આગળ આવ્યો. “નિયતિ, હું તને પછી સમજાવી દઈશ.”

“પછી?” તેણે એની તરફ જોયા વગર કહ્યું. “હમણાં ગેટ પર કોણ પહેલા જશે એ સમજાવ.”

સહાયક રજિસ્ટર લઈને દોડ્યો આવ્યો. પ્લાસ્ટિક કવર હેઠળ નામોની યાદી હતી. પારેખે આંગળી ફેરવી. “હા... અહીં.” તેણે પાનું બધાને દેખાય એમ જરા ઊંચું કર્યું. ઉપરના વિભાગમાં લખેલું હતું: મુખ્ય આવકાર, માલિકપક્ષ અનુમતિ—નિયતિ શાહ. નીચે અલગ લીટી: વરપક્ષ સગા, ક્રમ અનુસરે. વાંચી શકાય એવું, છુપાવી ન શકાય એવું.

એક કાકાએ ગળામાંથી “અરે” જેવો અવાજ કર્યો. દક્ષા બેન આગળ વધીને પાનું પકડી લેવાનું વિચારી રહી હોય તેમ લાગી, પણ પારેખે પહેલેથી જ ફાઇલ પોતાની બાજુ ખેંચી લીધી. “સ્પર્શ ન કરો, મેડમ. ગેટ નોંધ છે.”

યશવીબેને હાસ્ય બચાવવાનો છેલ્લો પ્રયત્ન કર્યો. “એમાં ભૂલ હશે. અમને તો અંદરથી સ્વાગત માટે બોલાવ્યા છે.”

“બોલાવ્યા હશે,” પારેખે કહ્યું, “પણ કયા ક્રમે—એનું નિયમ અહીંથી ચાલે છે.” તેણે ગળું વાળીને નિયતિને પૂછ્યું, સ્પષ્ટ અને ઊંચા અવાજે, “નિયતિબેન, પ્રથમ પ્રવેશ માટે આપની સૂચના શું છે?”

આ પ્રશ્ને આખું દૃશ્ય એક જ બિંદુ પર લાવી દીધું. પહેલાં સુધી બધાં તેનો નિર્ણય તેના માટે લઈ રહ્યા હતા. હવે ગેટ, દોરી, રજિસ્ટર, સ્ટાફ—બધું એની સામે ઊભું હતું. હેતવનો ચહેરો પીળો પડી ગયો. દક્ષા બેન બોલ્યાં, “તારે જો માન હોય તો આમ ન કરે. ઘરના નામે દયા રાખ.”

નિયતિએ પ્રથમ વાર સીધું દક્ષા તરફ જોયું. “ઘર?” તેણે પૂછ્યું. “જ્યાં મને સગાઈ સુધી વહુ કહી, પછી રૂપિયા અને ઓળખાણ જોઈને બાહર ઊભી રાખી—એ ઘર?” પછી પારેખ તરફ વળી. “મારી સૂચના નોંધો. મારા પ્રવેશ પછી જ બાકીનો પ્રથમ આવકાર શરૂ થશે. યશવીબેન અને દક્ષાબેન રાહ જોશે.”

એક ક્ષણ માટે દક્ષા બેનનો અવાજ જ નીકળ્યો નહીં. એ જ દેખાતું નુકસાન હતું—જેમણે થોડાં મિનિટ પહેલાં લોકોને ઉભા-બેસાડ્યા, એ હવે ગેટના નિયમ સામે અટકી ગઈ. હેતવ તરત બોલ્યો, “આ બહુ થઈ ગયું. હું કહું છું, બધાને સાથે જવા દો.”

પારેખે પહેલી વાર એને પણ નામ વગર જોયો. “ક્ષમાશો. અહીં પ્રશ્ન છે—સૂચના કોની માન્ય ગણાય? ગેટ નોંધ મુજબ નિયતિબેનની.”

હેતવનો હાથ હવામાં જ અટકી ગયો. યશવીબેને એની કળી પકડી, પણ તે પકડમાં હવે વિશ્વાસ નહીં, ગભરાટ હતો. પાછળના બે સ્ટાફ, જે પહેલાં દક્ષા બેનની આજ્ઞા સાંભળી રહ્યા હતા, હવે વળી નિયતિની બાજુ આવી ઊભા રહ્યા. દોરી ખસી. રસ્તો ખૂલ્યો. આ બીજી વાચનીય કાપ હતી.

દક્ષાબેનનો અવાજ તૂટી ગયો. “નિયતિ, અત્યારે બધાના સામે—”

“હા,” નિયતિએ કહ્યું, “બધાના સામે. કારણ કે મને પણ બધાના સામે જ નીચે ઉતારવામાં આવી હતી.”

પારેખે ખિસ્સામાંથી પારદર્શક પ્લાસ્ટિકવાળું ગેટ ટોકન બહાર કાઢ્યું. તેમાં કાળો ક્યૂઆર કોડ, ઉપર ‘પ્રાથમિક પ્રવેશ’નો ચિહ્ન અને નીચે તેનો નામ. એ ટોકન પહેલાં સુધી ફાઇલમાં દબાયેલું હતું; હવે ખુલ્લી હવામાં બધાના ચહેરા સામે હતું. પારેખે બે હાથથી આગળ ધરીને કહ્યું, “નિયતિબેન, કૃપા કરીને.”

યશવીબેન અચાનક એક પગ આગળ વધ્યાં. “આ અમને આપો. અંદર પંડિતજી રાહ જોઈ રહ્યા છે.”

“પાછળ,” સ્ટાફના છોકરાએ કહ્યું—એ જ છોકરો જે પહેલા નિયતિને સાઇડમાં ધકેલી રહ્યો હતો. હવે તેની હથેળી યશવીબેન સામે હતી.

નિયતિએ ટોકન લીધું. પ્લાસ્ટિક ઠંડું હતું, પણ તેની આંગળીઓ ગરમ. થેલામાંથી સરકેલો અડધો વાળેલો બિલનો કાગળ પગ પાસે પડવા આવ્યો; તેણે પગની આંચકાથી એને થેલી નીચે દબાવી દીધો. આખા મહિનાના હિસાબ, બાકી ચૂકવણી, હોસ્પિટલ, મેટ્રો કાર્ડ—બધું એ જ થેલીમાં હતું. આજે એમાંથી સૌથી હળવું વસ્તુ આ ટોકન હતું, અને સૌથી ભારેલું પણ.

હેતવ આગળ વધ્યો, આ વખતે ધીમા સ્વરે. “નિયતિ, એક મિનિટ. વાત કરી લઈએ.”

તેણે ટોકન પકડી રાખીને કહ્યું, “વાત માટે ઘણા મહિના હતા. ગેટ માટે એક જ ક્ષણ છે.”

પારેખે હાથના ઇશારે એક સહાયકને આગળ કર્યો. “માર્ગ ખાલી કરો. પ્રથમ પ્રવેશ.” સહાયક તરત નિયતિની બાજુ ફરીને ચાલવા લાગ્યો. બીજા સ્ટાફે દોરી એમ ખેંચી કે યશવીબેન અને દક્ષાબેનનો રસ્તો આપોઆપ પાછળ અટકી ગયો. જે લોકો થોડા પહેલા તેમને આવકારવા વળી રહ્યા હતા, તેઓ હવે બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયા—મધ્યમાં નિયતિ માટે સીધી પટ્ટી બની.

ગેટલાઇન પર લાઇટનો સતત ગૂંજન હતો; અંદરની ઠંડી હવા બહારની ઉકળાટ સાથે અથડાતી હતી. નિયતિ આગળ વધી. પાછળથી હેતવનો શ્વાસ દબાયો હોય એવો અવાજ આવ્યો, પછી પારેખનું સ્થિર વાક્ય—“બાકી સૌ રાહ જુએ.” બસ એટલું. કોઈ સમજાવટ નહીં, કોઈ વિનંતી નહીં. માલિકપક્ષની ક્રિયા હવે શરીરોને ખસેડી રહી હતી.

સ્કેનર સ્ટેન્ડ પાસે પહોંચીને નિયતિએ ટોકન સીધું કર્યું, ક્યૂઆર કોડ લીલી લાઇટ નીચે લાવ્યો અને મશીન સામે ધરી દીધું. બીપ થયો. સ્ક્રીન પર લીલું વર્તુળ ઝબક્યું. તેણીએ પગ ગેટલેનમાં મૂક્યો, અને સ્કેનર હરિયો થઈ ગયો.