આ બગાડ અમને ફાડી શક્યો નહીં

કાવ્યાના હાથમાંથી સ્ટીલનો પાણીનો ડોળો સરકી ગયો ત્યારે નીરવે એક જ ઝાટકે આગળ વધીને દરવાજાની ચોખટ પાસે પડતા પહેલાં તેને પકડી લીધો; છતાં અડધું પાણી કોરિડોરમાં વહી ગયું, ટ્યુબલાઇટની સતત ભણભણ નીચે સફેદ ટાઇલ પર ચમકતું. દિવાલ પાસે મૂકેલો તેનો ઠંડો પડી ગયેલો ભોજનનો ડબ્બો પગમાં અથડાઈ સરક્યો. બે વિદ્યાર્થીઓ અટકી ગયા. કાઉન્ટર પરથી હેમાંગીબેનનો કડક અવાજ આવ્યો, “ફરી તું જ? છોકરીને પણ શાંતિથી જવા દેતો નથી?”

નીરવે જવાબ આપ્યો નહીં. તેણે પોતાના ખીસ્સામાંથી અડધો વાળેલો બિલ કાઢીને ગોટો કર્યો, પાણી અટકાવવા તેની નીચે દબાવ્યો, પછી ઝાડૂંની દાંડી ખેંચીને ડોળો સીધો કર્યો. કાવ્યાના ચપ્પલની બાજુએ સરકેલું પાણી તે પોતાના હાથથી દૂર હાંકતો રહ્યો જેથી તેનો દુપટ્ટો ભીનો ન થાય. તે પળ એટલી નજીકની હતી કે જો કોઈ એક શબ્દ પણ બોલાત, તો વધુ ખોટી લાગી હોત. પણ એ જ નજીકતાને કોરિડોરે બીજી જ ભાષા આપી દીધી.

કાવ્યા ક્ષણમાત્ર ઊભી રહી. તેના હાથમાં હજુ રસીદોની નાની ગાંઠ હતી—ફી રિમાઈન્ડરની પાંખડીઓ, વારંવાર ખોલીને વાળી મૂકી હોય એવી. “મારે જ જોયું નહોતું,” તે ધીમે બોલી, પણ હેમાંગીબેન ત્યાં સુધી આવી ગઈ. તેમના ચહેરા પર એવી ચીડ હતી જાણે ગંદકી પાણીથી નહીં, પણ કોઈ સીમા તૂટવાથી ફેલાઈ હોય.

“બોલવાની જરૂર નથી,” હેમાંગીબેને કાવ્યાને કહ્યું, અવાજ નરમ રાખીને, “તારે ઉપરના હોલમાં મહેમાનો માટે સર્ટિફિકેટ ગોઠવવાના છે. પ્રિન્સિપાલ સાહેબની બહેન અને ફોઈ આવ્યા છે. તું ત્યાં દેખાવું જોઈએ.” પછી તેમણે નીરવ તરફ વળી આંગળીથી કોરિડોર, ડોળો, સરકેલા કાગળો બતાવ્યા. “આ બધું તું સાફ કર. અને સાયન્સ બેચના મોડેલ-કિટના બોક્સ પણ સ્ટોરમાંથી નીચે લઈ આવ. આજે રાત્રે જ. કાલે સવારે નામદાર વાલીઓ આવશે.”

કાવ્યાએ નજર ઊંચી કરી. “પણ રજિસ્ટરની ચાવી તો—”

“ચાવી મારી પાસે છે,” હેમાંગીબેને તીખું કાપી દીધું. “અને તું હવે ઉપર જા. નીચેના કામમાં બહુ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.”

કાવ્યા એક પગલું ગઈ, પછી અટકી. નીરવ ઘૂંટણેઘૂંટણ બેસી પાણી ખેંચતો હતો; તેની મેટ્રો કાર્ડનો ઘસાયેલો કિનારો ખીસ્સામાંથી દેખાતો હતો. તેની આ ચુપચાપ સ્વીકારેલી સજા કાવ્યાને કદાચ ગમતી નહોતી, પણ તે એ ક્ષણે સામે ઊભી રહી શકી નહીં. ઉપરથી કોઈએ બોલાવ્યું—“કાવ્યા, જલ્દી!”—અને તે ચાલતી થઈ. જતા પહેલાં તેણે ક્ષણેક પાછળ જોઈ; નીરવે માથું પણ ઊંચું ન કર્યું. માત્ર ડબ્બો ઊંચકીને દીવાલ પાસે મૂકી દીધો કે કોઈ એની ઉપર પગ ન મુકે. એ જ તેની પહેલી નાની બાજુધરી હતી—કોઈએ ન જોઈ હોય એવી.

અડધો કલાક પછી નીચેનો કોરિડોર સુકાઈ ગયો, પણ અપમાનનો ભેજ રહ્યો. નીરવ સ્ટોરરૂમની પાસે પહોંચ્યો ત્યારે હેમાંગીબેન પહેલેથી ત્યાં ઊભી હતી. “ઉપરના હોલમાં કાવ્યા રહેશે,” તેમણે કહ્યું, જાણે કોઈ વ્યવસ્થા બચાવી રહી હોય. “તેના ઘરે લોકો જાણે છે કે અહીં કામ કરે છે. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે, સમજ્યો? નામ પર ડાઘ પડવો સહેલો છે. તું નીચે જ રહે. તું તો એવો જ કામ માટે રાખેલો.”

નીરવે ચાવી લેવા હાથ આગળ કર્યો. હેમાંગીબેને ચાવી હવામાં જ થોડું અટકાવી, પછી તેના હાથમાં પાડતાં કહ્યું, “સામાન સાચવીને. ગયા મહિને પણ બે લેંટર્નના કાચ તૂટ્યા હતા. પછી કહેતા ન ફરતો કે બધું એકલો ન સંભાળાયું.”

દોષ પહેલીથી જ તેના નામે લખાયેલો હતો. તેણે કશું કહ્યું નહીં. સ્ટોરનું બારણું ખોલતાં ભીનું લાકડું અને જૂના પ્લાસ્ટિકની ગંધ આવી. અંદર વિજળીનો એક પોઇન્ટ બંધ હતો; ઉપરનો પંખો ન ફરે પણ તેનું કકળાટ જીવતું હતું. મોડેલ-કિટના બોક્સ, વાંકડા સ્ટેન્ડ, બેનરોના રોલ, અને દિવાળી કેમ્પ માટે રાખેલી બે પેટ્રોલ લેંટર્ન ઉપરની શેલ્ફ પર હતી. કાલે સવારે કોચિંગ-કમ્પ્લેક્સમાં “સ્કોલરશિપ અભિનંદન”નો કાર્યક્રમ હતો; નામ મોટા લોકોના, ગોઠવણી નીરવ જેવી હાથોની.

તે પહેલો બોક્સ નીચે મૂકે, ત્યાં ઉપરથી ધમધમાટ ઉતર્યો. કાવ્યા સીધી જ સ્ટોર સુધી આવી. તેના વાળની પિન ઢીલી પડી હતી; ચહેરા પર હજી મહેમાનો સામેની શિસ્તનો કઠણ પડ હતો. “રજિસ્ટરની બીજી ચાવી ફોઈ પાસે હતી,” તે ઝડપી શ્વાસ વચ્ચે બોલી. “હેમાંગીબેને ખોટું કહ્યું.”

નીરવે શેલ્ફ તરફ જોયું, પછી એની તરફ નહીં. “તમે ઉપર જાઓ. અહીં ધૂળ છે.”

“મારે ખબર પડી,” કાવ્યાએ કહ્યું, “તમે જે પાણી સાફ કર્યું તે હું પડું નહીં માટે હતું. અને મને ઉપર મોકલવું… એ પણ મને બચાવવા માટે નહોતું.”

એ જ પળે ઉપરની શેલ્ફનો એક લાંબો કાર્ડબોર્ડ બોક્સ સરક્યો. કાવ્યા નીચે વળે તે પહેલાં નીરવે હાથ ઊંચકીને એને પોતાના ખભા પર પડવા દીધો. અંદરનાં પ્લાસ્ટિક સ્ટેન્ડના ખૂણા તેના ગળા પાસે ખૂંચ્યા. બોક્સ જમીન પર પડ્યો નહીં; તેણે દીવાલ સાથે અથડાવી રોકી દીધો. પણ પાછળ રાખેલી એક લેંટર્ન નીચે લડીને આવી અને કાચ તૂટી ગયો. કરચલીઓ છૂટ્યાં. કાવ્યા સ્થિર થઈ ગઈ.

ઉપરથી હેમાંગીબેનનો અવાજ પડ્યો, “શું તોડ્યું હવે?”

કાવ્યા દરવાજા સુધી પહોંચી પણ બોલી નહીં. નીરવે જ આગળ વધીને તૂટેલું કાચ પોતાના હાથથી ભેગું કરવાનું શરૂ કર્યું. એક નાનો કટ અંગૂઠાની બાજુએ લાગી ગયો. “શેલ્ફ ઢીલી હતી,” તે ફક્ત એટલું બોલ્યો.

હેમાંગીબેન નીચે આવી. તેમની નજર પહેલા તૂટેલી લેંટર્ન પર પડી, પછી કાવ્યા પર, પછી નીરવના ખભા પર પડેલા ધૂળિયા ડાઘ પર. તેમણે વાતને પલટતા એક ક્ષણ પણ ન લીધી. “કહ્યું હતું ને? બેદરકારી. હવે ઉપરના ટેરેસ કાર્યક્રમમાં બેકઅપ લાઈટ ક્યાંથી આવશે? કાવ્યા, તું દૂર રહે. કાચ લાગી જશે.” પછી નીરવને, “આનો હિસાબ તારા પગારમાંથી કપાશે જો બીજી મળતી ન હોય તો.”

કાવ્યાએ પહેલીવાર હેમાંગીબેનની સામે સીધી આંખ કરી. “શેલ્ફ ખરેખર ઢીલી છે. હું હમણાં જ—”

નીરવે જ વચ્ચે અટકાવ્યું, “હવે બોક્સ નીચે લેવા છે.” અવાજ નરમ હતો, પણ કાપતો. તેણે કાવ્યાને બચાવવાનો છેલ્લો પ્રયત્ન પણ પોતાના જ નુકસાનમાં દબાવી દીધો. કાવ્યાને આ વખતે ગેરસમજ માટે જગ્યા રહી નહીં. એને સ્પષ્ટ દેખાયું—તેને ઉપરની સજ્જતા માટે અલગ રાખવામાં આવી, અને નીચેનો ઘા આ માણસે પોતાના શરીરથી રોક્યો.

તૂટેલી લેંટર્નથી મુશ્કેલી વધી ગઈ. ટેરેસ પર સાંજની કાર્યક્રમ ગોઠવણી માટે બે બેકઅપ લાઈટ જરૂરી હતી; જિનેરેટર વચ્ચે વચ્ચે બંધ પડતો. સ્ટોરના રેકોર્ડ, તેલની કેન, કાપડના વીક, અને મોડેલ-કિટના બોક્સ બધું જ એક સાથે નીચે હલાવવું હતું. હેમાંગીબેને ચાવી પોતાના થેલામાં નાખી દીધી, પણ પછી સમજાયું કે નવા વીક અને વધારાના ગ્લાસનો ડબ્બો અંદર લોકરમાં છે, અને તેની યાદી કાવ્યા સિવાય કોઈને સમજાતી નથી. અલગ અલગ રહીને કામ ચાલવાનું નહોતું.

રાતે નવ પછી કોચિંગ-કમ્પ્લેક્સ ખાલી થતું ગયું. બહારથી અમદાવાદની મોડીરાતની ટ્રાફિકનો દબદબો આવતો, અંદર કોરિડોરમાં ટ્યુબલાઇટની ભણભણ વધુ સ્પષ્ટ. કાઉન્ટર પરનો હાજરી-રજિસ્ટર ખસેડીને કાવ્યાએ પોતાના બાજુ રાખ્યો. એ નાનકડું હલનચલન હતું, પણ ખુલ્લું. હેમાંગીબેનએ જોયું. તેમના હોઠ તણાઈ ગયા.

“બરાબર,” તેમણે કહ્યું, “કાવ્યા લોકર ખોલે, યાદી કાઢે, પછી ઉપર જતી રહે. નીરવ બાકી બધું ઊતારે. નીચે સુધી એ જ લઈ જશે. છોકરીને રાતે બિનજરૂરી ફરી વળાડવાની નથી. કાલે ઘરે શું સમજાવવું?”

“ઘરે શું સમજાવવું”માં કોચિંગ કરતાં વધારે ભાર હતો. કાવ્યાની ફોઈ ઉપરના હોલમાં બેઠી હતી; બે વખત નીચે આવી ચા પૂછતાં નજર પણ ફેરવી ગઈ હતી. તેઓ જાણતા હતા કે કાવ્યા અહીં કામ કરે છે, પણ કોણની સાથે કેટલું દેખાય એનો હિસાબ અલગ. સંબંધનો કોઈ દાવો ન હતો; છતાં દેખાવની સીમા વધુ કઠણ હતી.

કાવ્યાએ લોકર ખોલ્યું. અંદરથી વીકના પેકેટ, તેલની નાની કેન, સર્ટિફિકેટ માટેના સોનરી રિબન, અને ગ્લાસના બે કવર બહાર કાઢ્યાં. પછી મોડેલ-કિટ માટેનો મોટો કૅનવાસનો થેલો ખેંચ્યો. એટલો ભારે કે એક બાજુથી ઊંચકતાં જ ફરી ધપાકથી જમીન પર પડ્યો. નીરવ આગળ વધ્યો, બે પટ્ટામાંથી એક હાથમાં લીધો. બીજી પટ્ટી જમીન પર સરકી રહી.

“હું લઈ જઈશ,” હેમાંગીબેને તરત કહ્યું, પણ એ ‘હું’માં ઉઠાવવાનો ભાવ નહોતો; ફક્ત નિયંત્રણનો. “કાવ્યા, તું છોડી દે. લોકો નીચેથી જતાં હશે.”

નીરવે પહેલીવાર સીધું માથું ઊંચું કર્યું. “રહવા દો,” તેણે શાંત અવાજમાં કહ્યું. “જો દેખાવ જ બચાવવો હોય તો હું એકલો લઈ જાઉં. પછી જે તૂટે, ખૂટે, કપાય—એ પણ મારું.” તેણે થેલો ફરી ઊંચકવાનો પ્રયાસ કર્યો. ભાર બેસી ગયો. પટ્ટો તેની કાપેલી આંગળી ઉપર ચડી ગયો. તે દાંત ભીંચીને ઊભો રહ્યો, પણ છોડ્યો નહીં. આ સમજાવટ નહોતી. આ રેખા હતી.

સીડીઓના વળાંકે હેમાંગીબેન આગળ આવીને માર્ગ આડો કર્યો. “માથું ચડ્યું છે? મેં કહેલું સાંભળાતું નથી? છોકરી તારી સાથે આ રીતે નીચે નહીં જાય. વાત ફેલાય છે. હું અહીંનો બારણો સંભાળું છું.”

કાવ્યા એ સુધી ચુપ હતી. કદાચ આખી સાંજ જે બચાવતી આવી હતી—ફોઈની નજર, હોલના મહેમાનો, ઘરે પહોંચ્યા પછીના સવાલો—બધું એ જ વાક્યમાં ભેગું થઈ ગયું. તેણે નીરવના હાથમાં તણાયેલો પટ્ટો, લોહીની પાતળી રેખા, જમીન પર પડેલી તેલની કેન, અને સીડીઓની વચ્ચે અટકેલું કામ જોયું. પછી હેમાંગીબેનનો હાથ બારણાની ફ્રેમ પર જોયો—ઉધારની સત્તાની જેમ.

કાવ્યા વાંકી થઈ, થેલાની બીજી પટ્ટી ઊંચકી, પોતાના ખભા પર ચઢાવી. “આ નીચે અમે બંને લઈ જઈશું,” તેણે કહ્યું. અવાજ ઊંચો નહોતો; એટલો જ કે સામેની સ્ત્રીને પાછું ખસવું પડે. “યાદી મને ખબર છે. ભાર એને ખબર છે. કામ બગડશે તો નામ એકલું નહીં લખાય.”

હેમાંગીબેન ક્ષણેક થંભી ગઈ. ઉપરના હોલમાંથી ફોઈના પગલાંનો કણસાટ આવી રહ્યો હતો. આ જ સૌથી ખર્ચાળ ક્ષણ હતી—જાહેર સ્વીકાર નહીં, પણ જાહેરપણે ન ઊતરેલી સીમા. કાવ્યાએ તેને પસંદ કરી લીધી. તેણે નીરવ તરફ જોયું પણ નહીં; સીધી સીડીઓ તરફ વળી. નીરવે પકડ જરા ગોઠવી, થેલો બંને વચ્ચે સંતુલિત કર્યો, અને આગળનું પગથિયું લીધો. હેમાંગીબેન પાસે હવે બે જ વિકલ્પ હતા—ખુલ્લે અથડાવું કે માર્ગ છોડવો. તેમણે બાજુએ થવું પસંદ કર્યું, પણ ચહેરા પર તે હાર વધુ ઝેરી લાગી.

નીચે જતાં બેગ એકવાર દિવાલ સાથે અથડાયો. કાવ્યા તરત અટકી, “જમણી બાજુ લો.” નીરવે વજન થોડું પોતાની તરફ ખેંચ્યું. પછી બંનેએ સાથે પગલાં ઢાળ્યાં. પાછળથી હેમાંગીબેનનો અવાજ આવ્યો, “કાવ્યા, તારી ફોઈ—” પણ કાવ્યાએ પહેલીવાર જવાબ આપ્યા વગર જ ચાલતી રહી. આ મૌન દલીલથી વધારે કઠણ હતું.

નીચેના લેન્ડિંગ પર વીજળી ફરી ઝબૂકી અને બંધ થઈ. કોરિડોર અંધારામાં ઢળી ગયો. નીરવે તૂટેલી લેંટર્નના બદલે બચેલી બીજી લેંટર્ન સળગાવી; જ્યોત પહેલા ધૂજતી રહી, પછી સ્થિર થઈ. તેણે એને ડાબા હાથમાં લીધી, જમણા હાથમાં પટ્ટો જાળવ્યો. કાવ્યાનો હાથ બીજી પટ્ટી પર હતો. તેલની ગંધ હવામાં ફેલાઈ.

સીડીઓના વચ્ચેના વિરામ પર બંને એક શ્વાસ માટે અટક્યા. નીચે અંધારું, ઉપર ફિક્કું હોલ-પ્રકાશ, અને વચ્ચે લેંટર્નની હલતી જ્યોત. નીરવે પહેલાં પગ ગોઠવ્યો, પટ્ટો વધુ મજબૂત પકડીને કહ્યું, “છોડી દો તો પણ હમણાં મોડું છે.”

કાવ્યાએ જવાબમાં માત્ર પોતાની પકડ કસી. લેંટર્નની રોશની બંનેના કાંડા પર આડેધડ હલી, એક જ પટ્ટા વચ્ચે ઝુલતી, અને પછી તેઓ સાથે નીચે ઉતર્યા.