મારો વારો નહીં, મારી આગળથી કતાર કપાઈ

હીના ભાભીએ કતારની દોરી ખેંચીને મેઘાના સામે આડી કરી દીધી. “પાછળ. પહેલા નજીકના લોકો.” એમ કહીને તેણે મેઘાની કાળી સિલ્કની સાડીની આગળ જ હાથ પાથરી દીધો, અને તેની પાછળ ઉભેલા બે દૂરના ફુઆના દીકરાઓને અંદર સરકાવી દીધા. દોરીના ખૂણે લટકતી પ્લાસ્ટિકની પાટીયા પર ‘વરપક્ષ પ્રવેશ’ લખેલું ઝબૂકતું હતું. બાજુના નાનકડા નોંધણી-ટેબલના કિનારે ફૂલની પાંખડીઓ, સ્કેચપેન, અને અડધું દબાયેલું આમંત્રણ કાર્ડ ભીડમાં દબાઈ ગયું હતું.

મેઘાના ડાબા હાથમાં મેટ્રો કાર્ડનો ઘસાયેલો કિનારો ચુંભાતો હતો. ઓફિસમાંથી સીધી આવી હતી; સેવા ક્ષેત્રની કંપનીમાં આખો દિવસ ગ્રાહકના ફોન, પછી ઝડપથી ઘેર, કપડા, મેકઅપ, અને હવે અહીં. રોહન સાથેનો સંબંધ છુપાયો નહોતો—પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે—પણ નામ બોલાવવાની વેળા આવે ત્યારે હીનાભાભી દર વખતે સરહદ દોરી દેતીઃ જાણે ઓળખાણ છે, હક નથી.

“ભાભી, મને અંદર જવું છે. માસીબાએ મને ફ્રન્ટ ટેબલ પર બોલાવ્યું છે,” મેઘાએ શાંતિથી કહ્યું.

હીના ભાભી હસી, એ હાસ્યમાં દયા નહોતી, દેખાડો હતો. “બધા જ કહે છે. પહેલા જે લોકોના નામ મેં મૂક્યા છે તે જશે. તું પછી. પરિવારની ઇજ્જત રાખવી પડે.”

‘પરિવાર’ શબ્દ તેણે એવો બોલ્યો કે જાણે મેઘા કોઈ બહારની ડિલિવરીવાળી હોય. બાજુમાં ઊભેલી બે કાકીઓએ નજર ફેરવી લીધી. અંદરથી ઢોલનો થાપ આવ્યો, અને ગેટની અંદર ગ્લાસના દરવાજે લાઇટ પડતાં લોકોની છાયાઓ સરકી રહી હતી. મેઘાએ દોરી પરનો હૂક જોયો—હીનાભાભીનો હાથ ત્યાં જ હતો. તે પાછી નહોતી સરકી. તેણે પોતાના પર્સમાંથી કચડાયેલું સફેદ કવર કાઢ્યું; પાતળી કાગળની કરકરી અવાજે નજીકના બે લોકોનું ધ્યાન ખેંચ્યું.

“માસીબાએ આપેલું છે,” મેઘાએ ઊંચું કરી બતાવ્યું, “સીટિંગનું અંતિમ કવર. જોવું છે?”

હીના ભાભીની પાંપણ જરા ફફડાઈ, પણ તેણે તરત જ ચહેરો સીધો કર્યો. “હવે અહીં ગેટ પર કવર દેખાડવાથી કંઈ નહીં થાય. અંદર જઈને જોઈશું. હાલ પાછળ ઊભી રહેજે.”

તે બોલતી બોલતી નોંધણી-ટેબલ તરફ વળી, અને સ્વયંસેવક છોકરાને કહ્યું, “આ નામને રોકજો. રિઝર્વ્ડ રોમાં નહિ.” શબ્દો હવામાં જરા વધુ ઊંચા છોડ્યા, જેટલા જરૂરી હતા તે કરતાં. સાક્ષી જોઈએ એવું.

આગળના ગલિયારા-કિનારે પ્લાસ્ટિકના સોનેરી ખુરશીઓની પહેલી બે કતાર પર ‘પરિવાર વિશેષ’ લખેલા કાર્ડ ગોઠવાયેલા હતા. હીનાભાભી ખુદ ત્યાં જઈ એક કાર્ડ સીધું કરતી, બીજું ખસેડતી, પછી પાછી ગેટ સુધી આવતી. ગેટ, ખુરશી, અને નજર—ત્રણેય પર તેનો કબજો હતો. દૂરના સગાંઓને અંદર મૂકી દેતી, મેઘાને રોકતી. “આજે ગડબડ નહીં જોઈએ,” તે કાકાને સંભળાય એટલું બોલી, “કોઈને પણ આગળ ન બેસાડાય.”

કાકા ઊભા રહ્યા, ગળું સાફ કર્યું, પણ કંઈ બોલ્યા નહીં. કારણ સાદું હતું: હીનાભાભી વરપક્ષની મોટાભાઈની વહુ, ખર્ચનું હિસાબ તેના હાથમાં, કઈ ટેબલ પર કોણ, કયા મહેમાનને કઈ થાળી—બધું તે ગણે. સામેવાળા માટે આ માત્ર બેઠક નહોતી; કોણ કોણ છે તેનું જાહેર ઘોષણાપત્ર હતું.

મેઘાએ કવર પાછું પર્સમાં નાંખ્યું, પીઠ સીધી કરી, અને ગેટની બાજુના નોંધણી-ટેબલ સુધી બે પગલા ભરી દીધા. “મારું નામ કાપશો નહીં,” તેણે છોકરાને કહ્યું, “લખેલું છે તો લખેલું જ રાખજો.” છોકરો અચકાયો. હીનાભાભીએ તરત ટપલી જેવી નજર ફેંકી. “જેમ મેં કહ્યું એમ.”

ત્યારે જ અંદરથી પ્રવેશ-હોસ્ટ જતીન દોડતો આવ્યો. તેના કપાળ પર પરસેવો, ગળામાં ઓળખ-પટ્ટી, હાથમાં મહેમાન-યાદીની ફાઈલ. “હીના ભાભી, દિલ્હીથી આવેલા મહેમાનો—” કહીને તે અટકી ગયો. તેની નજર સીધી મેઘા પર પડી, પછી મેઘાના હાથના કવર પર. બીજા જ ક્ષણે તેનો સ્વર બદલી ગયો. “મેઘાબેન, તમે અહીં કેમ અટક્યા છો?”

એ ‘બેન’ ગેટ પાસે પથ્થર જેવી વાગી. હમણાં સુધી ‘તું’ સાંભળનારા બધા લોકોને કાન ઊંચા થયા. જતીને તરત જ દોરીનો હૂક ઉચક્યો, તેને આડા પરથી સરકાવી ખોલી નાખી, અને પોતાની બાજુ ખસી ગયો. “મેઘાબેન, આ તરફ. કૃપા કરીને આગળ આવો. તમારી માટે આગળનું માર્ગ રાખેલું છે.”

હીના ભાભી એક પગલું આગળ આવી. “જતીન, થોભ. ગોટાળો છે. તેઓ—”

જતીને પહેલી વાર તેની વાત વચ્ચેથી કાપી. “ના ભાભી, ગોટાળો નથી. માસીબાના સહીવાળા અંતિમ બેઠક-ક્રમમાં નામ પ્રથમ જોડણીમાં છે.” તેણે ફાઈલમાંથી પાનું કાઢી નોંધણી-ટેબલ પર પાથર્યું. ઉપર વર-વધૂના માતાપિતાનાં નામ, નીચે ખાસ પરિવાર પ્રવેશ. સ્પષ્ટ લખેલુંઃ ‘રોહન – મેઘા’. આસપાસના ત્રણ લોકોએ વાંકો થઈને વાંચ્યું. કાગળ પરના અક્ષરો ગેટ કરતાં પણ વધારે કઠોર હતા.

હીના ભાભીના ચહેરા પરનું ગોઠવાયેલું વિશ્વાસ પહેલી વાર ડગમગાયું. “રોહન તો હજી આવ્યો નથી,” તેણે ઝડપથી કહ્યું, “છોકરો વગર છોકરીને કેવી રીતે—?”

“માસીબાનો નિર્દેશ છે,” જતીને ટૂંકું જવાબ આપ્યો, પછી પોતાના સહાયકને કહ્યું, “ફ્રન્ટ લેન ખાલી કરો. મેઘાબેનને અંદર લઈ જશો.” સહાયક તરત જ એક ખુરશી પરથી ‘પરિવાર વિશેષ’નું કાર્ડ ઉચકી, મધ્ય ગલિયારાની ધારવાળી પહેલી સીટ પર મૂકી આવ્યો. દોરી હવે મેઘાની પાછળ રહી ગઈ હતી.

મેઘા આગળ વધી, પણ હીનાભાભીએ ફરી હાથ લંબાવ્યો. આ વખતે મીઠાશ ચોપડી. “અરે, સારું, આવ જ. પણ અત્યારે સીધી પહેલી કતારમાં નહીં. માસીબાની બાજુની સાઇડ સીટ પર બેસી જા. મોટા લોકો સામે શોભે એમ રહે. પછી રોહન આવે એટલે જોઈએ.” શબ્દોમાં આમંત્રણ, અંદર ઘાટું કાપ. જે હક લખાઈ ગયો હતો તેને ‘હાલ માટે’ નાનું કરીને બચાવવાનો છેલ્લો પ્રયાસ.

એ જ વેળા માસીબા સ્ટેજની સીડીઓ પાસેથી ટેકો લઈને ઊભી હતી. બે વૃદ્ધ માવતર તેમની આસપાસ. હીનાભાભીએ જરા ઊંચા અવાજમાં કહ્યું, “મોટાં છે ને, એમની સામે ઔચિત્ય રાખવું પડે.” હવે આ માત્ર ગેટનો મામલો નહોતો. ગલિયારાના કિનારે ઉભેલી દરેક આંખ પૂછતી હતી—મેઘા સમજીને ઓછું લે છે કે પોતાનું નામ બોલાવે છે?

મેઘાએ હીનાભાભી તરફ નહીં, સીધી માસીબા તરફ જોયું. પછી તેણે પર્સમાંથી સફેદ કવર ફરી કાઢ્યું. અંદરથી એક નાની ચાવી નીકળી—નવરાત્રીના સમયથી રોહનનો ફ્લેટ અને સ્ટોરરૂમ બંને સંભાળતી હતી; લગ્નની ગિફ્ટ્સ, કપડાં, ચુકવણીનાં લિફાફાં, બધાં બોક્સની જવાબદારી છેલ્લા ત્રણ દિવસથી તેની પાસે હતી. તે ચાવી મેઘાએ નોંધણી-ટેબલ પર હીનાભાભીની સામે મૂકી. ધાતુ ટકોરથી વાગી.

“જો હું બહારની છું,” મેઘાએ સ્પષ્ટ અવાજે કહ્યું, “તો આ ચાવીઓ પણ બહારની જ છે. ગિફ્ટનો સ્ટોરરૂમ, દાગીનાના બોક્સ, અને કેશ-લિફાફાં—હમણાં જ બીજાને સોંપી દો. અને જો કામ, વિશ્વાસ અને નામ ત્રણેય મારા હાથમાં આપ્યાં છે, તો મને બાજુની સીટ નહીં, મારા નામની જગ્યા જોઈએ. આજેજ, અત્યારે.”

હીના ભાભીએ તરત ચાવી ઢાંકી લેવી ઈચ્છી, પણ આસપાસનાં ત્રણ જોડી હાથ પહેલાથી જ અટકી ગયાં હતાં—નોંધણીનો છોકરો, જતીન, અને એક કાકા. કોઈએ ચાવી ઉઠાવી નહીં. હવાને જરા સુકાઈ ગયેલા પાનની ગંધ આવી. કાગળના કવરનો કરકરો અવાજ ફરી થયો, કારણ કે મેઘાએ બેઠક-ક્રમનું પાનું ઊંચું કરીને સૌને દેખાડ્યું.

“માસીબા,” તેણે પહેલી વાર ઊંચે બોલાવ્યું, “તમે જ કહો. હું રોહન સાથે ખાસ પરિવારમાં છું કે દરવાજા બહારની કતારમાં?”

ગલિયારાના કિનારે સોનરી પડદાનું હલનચલન પણ અટક્યું. માસીબાએ દૃષ્ટિ પાને, પછી મેઘા પર, પછી હીનાભાભી પર ફેરવી. વૃદ્ધ અવાજ નબળો હતો, શબ્દો નહોતા. તેમણે માત્ર જતીનને હાથથી સંકેત કર્યો—આગળ. સંકેત નાનો, અસર કઠોર.

જતીન તરત વળ્યો. તેણે પહેલી સીટ પરનું કાર્ડ ઉંચક્યું, તેની બાજુની સીટ પરથી બીજું કાર્ડ ખસેડ્યું, અને બે કાર્ડ ફરી ગોઠવ્યાં. એક પર સ્પષ્ટ મૂકી દીધુંઃ ‘મેઘા’. બીજું, જે હીનાભાભીએ થોડા સમય પહેલાં પોતાની કોઈ નજીકની બહેન માટે રાખ્યું હતું, પાછળની કતારમાં સરકી ગયું. પછી જતીને ગેટની દોરી આખી કાઢીને બાજુના પિત્તળના થાંભલા પર લટકાવી દીધી. “આ લેન પહેલા મેઘાબેન માટે,” તેણે સહાયકને સાંભળાય એટલું કહ્યું, “પછી બાકીના.”

દેખાતું નુકસાન તરત થયું. હીનાભાભી જે દોરી પકડીને લોકોને અટકાવતી હતી, એ દોરી હવે તેની પહોંચની બહાર હલતી હતી. જેના કાર્ડથી તે સ્થાન માપતી હતી, એ કાર્ડ પાછળ ધકેલાઈ ગયું. અને જે લોકો હમણાં સુધી તેની આંખ જોયા કરતા, તેઓ હવે જતીનના હાથ તરફ જોતા હતા.

“અરે, આવું જાહેરમાં શું?” હીનાભાભીનો અવાજ પહેલેથી પાતળો પડ્યો. “મેઘા, અંદર તો સૌ આપનાં જ છે. બેસી જા ને, પછી શાંતિથી—”

“શાંતિથી પછી નહીં,” મેઘાએ વચ્ચે જ કાપ્યું. તેની આંગળી સીધી પહેલી સીટ પરના કાર્ડ પર ગઈ. “જાહેરમાં જ રોક્યું હતું. જાહેરમાં જ ખસેડો. જે મને પાછળ મૂકીને ગયા હતા, તેઓ મારા પછી જશે.”

જતીને સહાયકને ફરી ઈશારો કર્યો. પાછળ ઊભેલા બે દૂરના સગાંઓને સૌજન્યથી અટકાવવામાં આવ્યા, અને ગલિયારો ખાલી કરાયો. મેઘા ગેટના મોઢે પહોંચી. અંદરથી રોહન આવી રહ્યો હતો—શેરવાણીનો દુપટ્ટો ખભાથી સરકેલો, ચહેરા પર મોડું સમજાયેલી કઠિનતા. તેણે સીધું મેઘાની બાજુએ આવી ઉભો રહી જતીનને કહ્યું, “મારી જોડણી જ્યાં છે, ત્યાંથી જ પ્રવેશ.”

હીનાભાભીએ છેલ્લી વાર માસીબાના નામનો આશરો લીધો. “મોટાંની સામે માની જા. હવે બધું સુધરી ગયું.”

મેઘાએ તેની સામે જોયું. “સુધારવું હતું ત્યારે દોરી ખોલવી હતી. હવે નિયમ બદલાશે.” તેણે નોંધણી-ટેબલ પર પડેલી ચાવી પોતાની તરફ ખેંચી, પછી રોહનના હાથમાં નથી આપી; સીધી જતીનને આપી. “આ સ્ટોરરૂમની જવાબદારી હમણાંથી નોંધણી પાસે રહેશે. મારી સીટ, મારી પ્રવેશ-જોડણી, અને મારું નામ સૌના સામે સાચું મૂકો. પછી જ હું અંદર જઈશ.”

જતીને તરત સ્વીકારી. તેણે પોતાના સહાયકને બોલાવી નાનું સ્ટેન્ડ ખેંચાવ્યું, અને ગેટના મુખે પાટીયું ફેરવાવ્યું. ઉપરનું ‘વરપક્ષ પ્રવેશ’ યથાવત રહ્યું, નીચે સફેદ પટ્ટી ચોંટાડી લખાયુંઃ ‘રોહન – મેઘા’. લખાણ ભીનું હતું, પણ વાંચાય એવું. હવે ગેટ માત્ર કુટુંબનું નહોતું; તેમાં તેમનું નામ પ્રથમ વંચાતું હતું.

મેઘા એક ક્ષણ ઊભી રહી. હીનાભાભીનો હાથ હજુ હવામાં અડધો ઊંચો હતો, પણ હવે રોકવા માટે નહીં, પોતાની ખાલી પડી ગયેલી સત્તા ઢાંકવા માટે. મેઘાએ ગલિયારાની પહેલી લાઈન પરથી નજર ફેરવી, પોતાની સીટનો કાર્ડ ચકાસ્યો, પછી આગળ વધી. “હવે,” તેણે જતીનને કહ્યું, “દોરી ખુલ્લી રાખો. હું પ્રથમ જઈશ. પછી બાકી.”

ગેટના મોઢે કતારની દોરી ઢીલી પડી, પછી આખી બાજુએ સરકી ગઈ. આગળનો માર્ગ પહોળો ખુલ્લો રહ્યો, અને કતારના મસ્તકે લટકતી દોરી ખુલ્લી હવામાં ઝૂલતી રહી.