સીન ફરી વળ્યો ને એ જ ફસાયા

કાવ્યાના હાથમાંથી ચાંદીના પાણીના જગરનો હેન્ડલ સરકી ગયો ત્યારે હીરેનભાઈએ ઉપરના લેન્ડિંગ પરથી જ કાપ મારી, “અહીં ઊભી શે માટે છે? પહેલા બીજા માળે જમણવાળાને પાણી, પછી ત્રીજા માળે સગાંઓને ચા. યાદ રાખજે—આ સીડીઓ પર મારી યાદી વગર કોઈ ચઢશે નહીં.”

લેન્ડિંગ એટલું સાંકડું કે બે માણસ બાજુબાજુ પસાર થાય તો એકને દિવાલ સાથે ચોંટવું પડે. નીચે હોલમાંથી ઢોલ-શહેનાઈની ધીમીઘણી ધૂન ચડી રહી હતી; ઉપરના માળે સગાંઓના ચપ્પલનાં અવાજ, સ્ટીલના વાસણોનો અથડાકો. કાવ્યાની ગળામાં જૂની ઓળખ-પટ્ટીની દોરી ક્રીચક્રીચ થતી હતી; કિનારીઓએ વાંકું વળેલું પ્લાસ્ટિક છાતી સાથે અથડાતું. તેના થેલામાં અડધી વાળી નાખેલી દવાના બિલની રસીદ અને ઠંડી પડી ગયેલો ભાખરી-શાકનો ડબ્બો સાથે ખખડાયા. સવારે મેટ્રો પકડી આવી, બપોરથી દોડતી હતી, અને હવે રેખા મૌસીના સમારંભમાં તે મહેમાન કરતાં વધારે કામવાળી દેખાતી હતી.

“હીરેનભાઈ, ત્રીજા માળે વડીલોને પહેલેથી રાહ છે,” કાવ્યાએ દબાયેલા સ્વરે કહ્યું.

“તો દોડ. પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે ને તું કેટલી સમજદાર છે,” હીરેનભાઈ હસ્યા, પણ હાસ્યમાં દાંત વધારે અને ઉષ્ણતા જરાય નહોતી. “હવે શરમાવાનું નહીં. રેખા મૌસીની ઈજ્જત મારી ગળે છે. અને તારો પ્રવેશ પાસ પણ.”

તે નીચેના વોલન્ટિયરને હાથથી અટકાવી ઊંચે જવા દીધા નહીં. પછી કાવ્યાને જ જગર, ચા-ટ્રે અને મીઠાઈનો ડબ્બો એકસાથે ધકેલી દીધા. પાછળથી બે બાઈઓ અટવાઈ ગઈ; એકે ચીડાઈને કહ્યું, “બસ સીડીઓ જ બંધ કરી દીધી છે શું?” હીરેનભાઈએ એની સામે નમ્ર ચહેરો પહેરી લીધો. “થોડું કામનું આયોજન છે, બહેન.”

ચેકલિસ્ટ-ડેસ્ક લેન્ડિંગના ખૂણામાં મૂકાયેલું હતું—પ્લાસ્ટિકના ફૂલની બાજુએ રજિસ્ટર, પેન, નામવાળી ચિઠ્ઠીઓ, અને હીરેનભાઈની વાંકી ચેકમાર્કથી ભરેલી લીલી પત્રક. તેણે પત્રક ખોલીને કાવ્યાના હાથમાં દબાવ્યું. “આ વાંચી લે. હવે દરેક ચઢાવ-ઉતાર અહીં નોંધાશે. કોણે પાણી લીધું, કોણે ચા, કોણે મીઠાઈ. ક્યાં મોડું થયું તેની સામે નામ. તારા નામે.”

કાવ્યાએ પત્રકમાં નજર નાખી. ઉપરથી નીચે સુધી ગોટાળો જ ગોટાળો. બીજા માળનો જમણ વિભાગ, ત્રીજા માળની સગાઈ બેઠક, સ્ટેજ પાછળના અતિથિઓ—ત્રણ જગ્યાની ફરજ એક લીટીમાં ગૂંથેલી. કેટલીક સામે પહેલેથી જ ટીક લાગેલી. કેટલીક સામે લાલ પેનમાં ‘વિલંબ’ લખેલું. એની નીચે તેનો જ નામ. કામ હજી થયું પણ નહોતું.

“આ તો હમણાં જ લખ્યું છે,” કાવ્યાએ કહ્યું.

હીરેનભાઈએ સીધી આંખમાં જોઈને પેન એની આંગળીઓમાં ઠૂંસ્યો. “હા. હવે પૂરું પણ તું જ કરશ. જો ઉપરવાળા પૂછે કે મોડું કોણે કર્યું, તો રજિસ્ટર બોલશે. સમજાઈ ગયું?”

રજિસ્ટર-ડેસ્કવાળો યુવક, જે સવારથી પાસ ચેક કરતો ઊભો હતો, એક પળ માટે કાવ્યાની તરફ જોયો. પછી નજર નીચે. રોજીંદા કામમાં જેવું થાય એમ. જેને આદેશ છે એ જ સાચું. પણ કાવ્યાએ પત્રક વાળી નહીં. સીધું જ ટેબલ પર મૂકી દીધું. તે પેનની શાહી હજી ભીની હતી.

“આ પંક્તિમાં બીજા માળનું પાણી પહેલા છે,” તેણે શાંત સ્વરે કહ્યું.

હીરેનભાઈ કટાક્ષથી હસ્યા. “તો? મેં જ ગોઠવ્યું છે.”

“અને અહીં લખ્યું છે—‘બીજો માળ પૂર્ણ થયા પછી જ ત્રીજો માળ પ્રવેશ.’”

“હા. જેથી ગોટાળો ન થાય.”

જ્યારે નીચેમાંથી કેટરિંગવાળો છોકરો ગરમ દાળની ડોલી લઈ ચડવા આવ્યો, હીરેનભાઈએ હાથ લંબાવી રોક્યો. “થોભ. કાવ્યા પહેલા ઉપર જઈને ચા મૂકી આવે.” છોકરો લેન્ડિંગ પર જ ઠપ થઈ ગયો. ગરમ વરાળે કાચવાળી બારીઓ ધૂંધળી કરી નાખી. પાછળથી બે મહેમાન ચઢવા લાગ્યા તો જગ્યા જ ન રહી. કાવ્યા દિવાલ પાસે સરકી, પત્રક તરફ જોયું, પછી જગર નીચે મૂકી દીધો.

“બીજો માળ પૂર્ણ થયો વગર કોઈ ત્રીજા માળે નથી જતું,” તેણે એ જ લખાણ પર આંગળી મૂકી. “તમે જ લખ્યું છે.”

પ્રથમ વાર હીરેનભાઈને પગ ખસેડવા પડ્યા. પાછળથી આવતા મહેમાનોને વળવું મુશ્કેલ હતું; દાળવાળો છોકરો પણ આગળ નીકળી શકતો નહોતો. હીરેનભાઈએ ગુસ્સે ભરેલી આંખે કહ્યું, “મને માર્ગ શીખવાડે છે?”

“ના,” કાવ્યાએ કહ્યું, “માર્ગ તો પત્રક શીખવે છે.”

રજિસ્ટર-ડેસ્કવાળા યુવકે ગળો સાફ કર્યો. “હીરેનભાઈ, જો આ ક્રમ છે તો પહેલે બીજા માળે જવું પડશે. નહિ તો સહીમાં મુશ્કેલી પડશે.” તેની ભાષામાં હજી પણ ડર હતો, પણ ડર હવે હીરેનભાઈ તરફ વળ્યો હતો.

હીરેનભાઈએ તરત રૂપ બદલી દીધું. “અરે, એ તો લખવાનો ઢબ છે. કામ તો સમજથી ચાલે. કાવ્યા, નાટક નહીં કર.” પણ ત્યાં સુધી નીચેના હોલમાંથી રેખા મૌસી સીડીઓ તરફ જોઈ રહી હતી. તેમની સાથે નિલય પણ હતો—જેણે અત્યાર સુધી અંતર જ રાખ્યું હતું, કારણ કે પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે એવો સંબંધ હોવા છતાં મંજૂરીની વાટ જોતો. હવે બંનેની નજર એક જ ફ્રેમમાં હતી: લેન્ડિંગનો જામ, દાળની ડોલી, ચા-ટ્રે, અને કાવ્યાના નામ સામે પહેલેથી લગાવેલી ‘વિલંબ’ની ટીક.

કાવ્યા નીચે વળી જગર ઉપાડવા ગઈ ત્યારે એની ઓળખ-પટ્ટીની દોરી ખૂંટે અટવાઈ અને ઝટકાથી છાતી પર વાગી. દુખાવો ચમક્યો, પણ સાથે કંઈક વધુ સ્પષ્ટ થયું. પત્રકમાં બીજી લાઇન પણ હતી—“વિશેષ સગાંઓ માટે આરક્ષિત પસાર: માત્ર સૂચકની સાથે.” સૂચક તરીકે હીરેનભાઈનું નામ. એટલે દરેક આવનજાવન એના હાથમાં. મોડું થવાનું કારણ પણ એ જ. જવાબદારી કાવ્યાની.

“કાવ્યા,” રેખા મૌસી ઉપરથી બોલ્યાં, અવાજમાં ચિંતા દબાવી, “ત્રીજા માળે મહેંદી બેસાડનારી બેન રાહ જુએ છે.”

હીરેનભાઈએ તરત જવાબ પકડી લીધો. “હા, ને એ માટે જ આ છોકરીને કહું છું કે કામમાં ઝડપ રાખે.” પછી ધીમા પણ કાપતા અવાજમાં કાવ્યાને, “યાદ રાખ, મૌસી સામે કંઈ બોલશે તો આજ પછી આ બિલ્ડિંગમાં તને કોઈ બોલાવશે નહીં. સેવા ક્ષેત્રમાં નામ ખરાબ થવામાં સમય નથી લાગતો.”

કાવ્યાએ એની તરફ જોયું. આ ધમકી નવી ન હતી; માત્ર આજે ખુલ્લી હતી. મહિનાઓથી હીરેનભાઈ રેખા મૌસીના ઓળખાણના કાર્યક્રમોમાં એને બોલાવતા; એક વાર પગાર અટકાવી દેતા, એક વાર કહેતા “આ વખતે ઉપકાર સમજી લે.” મમ્મીની દવાઓ, ભાડું, સ્કૂટરની કિસ્ત—દરેક વખતે કાવ્યા ચૂપ રહી. પરિવારની સામે નામ બગડે નહીં, નિલય સાથે વાત આગળ વધે, કામ ચાલતું રહે. એની દયા જ એના ગળે દોરડું बनी રહી હતી.

તેણે પત્રક ફરી ખુલ્લું કર્યું. ભીની શાહીનો ચમકારો હજી પણ નવો હતો. “મૌસી,” કાવ્યાએ સીધું ઉપર જોયું, “આમાં લખેલું છે કે બીજા માળનું પાણી અને જમણ પૂર્ણ થયા વગર ત્રીજા માળે કોઈ ખાસ મહેમાન પણ નહીં જાય. મને ત્રણ કામ એકસાથે આપ્યાં છે, અને વિલંબ પહેલાંથી મારી સામે લખી દીધો છે.”

રેખા મૌસીના ચહેરા પર જે અવિશ્વાસ આવ્યું એ તરત જ ક્રોધમાં વળ્યું નહીં; પહેલા તેમણે પત્રક જ માગ્યું. “અહીં લા.”

હીરેનભાઈ સીડીઓના મધ્યમાં આવી ઊભા રહી ગયા. “રેખાબેન, આ નાની વ્યવસ્થા છે. મહેમાનો સામે—”

“પત્રક લાવો,” મૌસીએ બીજી વાર કહ્યું. હવે અવાજમાં કુટુંબી હુકમ હતો.

કાવ્યા પત્રક લઈને ઉપર ચઢી શકતી, પણ હીરેનભાઈ વચ્ચે હતા. લેન્ડિંગનું સાંકડું વળાંક ફરી એની સામે દીવાલ બની ગયું. પાછળથી દાળવાળો છોકરો હાથ બદલીને કંટાળી ગયો હતો; ગરમ ડોલીની ઢાંકણી ખખડાઈ. નીચે ઉભેલા બે મહેમાનો હવે પાછા ઉતરી શકતા પણ નહોતા. કાવ્યાએ પત્રક ઊંચું કરીને રજિસ્ટર-ડેસ્કવાળા યુવકને કહ્યું, “આ વાંચો.”

યુવકે અચકાતા વાંચ્યું. “બીજો માળ પૂર્ણ થયા પછી જ ત્રીજો માળ પ્રવેશ... વિશેષ સગાંઓ માટે આરક્ષિત પસાર માત્ર સૂચકની સાથે... વિલંબ—કાવ્યા.” છેલ્લાં બે શબ્દો પર એની આંખો ઉપડી ગઈ.

નિલયએ પહેલી વાર પગથિયાં ચડીને નજીક આવીને પત્રક જોયું. કંઈ બોલ્યો નહીં, પણ એણે હીરેનભાઈને પસાર થવા માટે જગ્યા પણ ન આપી. એટલાંમાં ઉપરના માળે બેઠેલા વડીલોમાંથી એક કાકાએ તીક્ષ્ણ અવાજમાં પૂછ્યું, “અરે હીરેન, લોકો અટકાવ્યા શેના માટે? જમણ ઠંડું પડે છે.”

હીરેનભાઈના કપાળ પર ઘમનો ચમકારો દેખાયો. તેમ છતાં એ ફરી દાદાગીરીમાં વળ્યા. “બધું કન્ટ્રોલમાં છે. કાવ્યા, પહેલા મૌસીને પત્રક આપ અને પછી તુરંત ત્રીજા માળે નિલયના ફૂફાજીને ચા લઈને જા. હમણાં. આદેશ છે.”

આ છેલ્લી ચાલ હતી—ખુલ્લા અવાજમાં, સંબંધનું નામ નાખીને. બધા સાંભળે એવી રીતે. કાવ્યાને ફરી એકવાર નિયમ તોડાવવો, પછી એ જ નિયમથી એની બેઇજ્જતી કરવી. કાવ્યાએ જગર બાજુએ મૂકી દીધો, ચા-ટ્રે ડેસ્ક પર સરકાવી, અને પત્રક બંને હાથથી સીધું પાથરી દીધું. પત્રકની વાંકાચૂકી વાળણી સમાન થઈ; લાલ અને વાદળી ટીક એકસાથે દેખાઈ.

“નિલયના ફૂફાજી ‘વિશેષ સગાં’માં આવે છે ને?” તેણે પૂછ્યું.

હીરેનભાઈએ તાવમાં કહ્યું, “હા, તો?”

“તો પત્રક મુજબ,” કાવ્યાએ પ્રથમ લાઇન પર આંગળી, પછી બીજી પર, પછી નીચે હીરેનભાઈના સહીવાળા ખૂણાં પર આંગળી રાખી, “બીજો માળ પૂર્ણ થયા વગર ત્રીજા માળે ખાસ મહેમાન નહીં જાય. અને સૂચક સાથે જ પસાર. એટલે પહેલા તમે બીજા માળનો પ્રવેશ છોડાવો, પછી તમે જાતે સાથે લઈ જજો. હું નિયમ તોડીને નહીં જાઉં.”

“મને રોકી રહી છે?” હીરેનભાઈ લગભગ ઝાટકાથી આગળ વધ્યા.

કાવ્યાએ અડધી પળમાં ડેસ્ક પરથી રજિસ્ટર ખસેડીને પોતાની બાજુ કરી દીધું અને ચેકલિસ્ટનો ખૂણો લેન્ડિંગની બારીક લોખંડી ક્લિપ નીચે દબાવી દીધો. “હા,” તેણે કહ્યું, “તમારા જ લખેલા નિયમથી.”

હીરેનભાઈ આગળ સરક્યા, પણ પાછળ દાળવાળાની ગરમ ડોલી, આગળ નિલયનો ખભો, ડાબે દિવાલ, જમણે ડેસ્ક. પગથિયાં પર તેમના ચમકતા જૂતાં અટવાયા. ઉપર જવાની જગ્યા નહોતી, નીચે ઉતરવાની લાઈન બંધ. એ ક્ષણે તેઓ જ બનાવેલા ક્રમમાં કેદ થઈ ગયા. કાવ્યા બાજુએ સરકી ગઈ—રસ્તો ખાલી કરવા માટે નહીં, પરંતુ ડેસ્કની બાજુએ માલિકની જેમ ઊભી રહેવા માટે.

રેખા મૌસી બે પગથિયાં નીચે આવી. “હીરેનભાઈ,” તેમણે ઠંડા અવાજમાં કહ્યું, “મારી સામે છોકરીના નામે પહેલેથી ‘વિલંબ’ મૂકી દેવાનો અર્થ શું?”

હીરેનભાઈએ હાથ લંબાવ્યો, “આ તો ડ્રાફ્ટ—”

કાવ્યાએ પત્રકનો ખૂણો વધુ દબાવ્યો. “ડ્રાફ્ટ પર સહી નથી થતી. અહીં છે.” એણે નીચેના ખાને ગોળાકાર સહી બતાવી. એની બાજુના ત્રણ ચેકમાર્ક હમણાં જ કરેલા હતા—બીજો માળ, ત્રીજો માળ, ખાસ મહેમાન. ત્રણેય એકબીજાને કાપતા. બનાવટી ક્રમ હવે વાંચવા જેટલો ખુલ્લો હતો.

રજિસ્ટર-ડેસ્કવાળા યુવકે સહેજ પાછું ખસીને ડેસ્ક કાવ્યાની તરફ ફેરવી દીધું. આ નાનો હાવભાવ આખા લેન્ડિંગમાં મોટો લાગી ગયો. હીરેનભાઈએ એને કડક નજરે જોયો, પણ યુવક હવે પેન હીરેનભાઈને નહીં, કાવ્યાને આપતો હતો.

“કાવ્યા, રસ્તો આપ,” હીરેનભાઈના અવાજમાં પહેલી વાર વિનંતીનો કરચલો આવ્યો, પણ ઉપરથી દેખાતો ચહેરો હજી આદેશનો જ હતો.

“નિયમ મુજબ,” કાવ્યાએ પેનથી ખાલી ખાને નવો નિશાન મૂકી કહ્યું, “બીજો માળ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી સૂચક અહીં જ રહેશે. નહીં તો ફરી વિલંબ કોના નામે લખશો?”

તેણે નીચેની લીટીમાં હીરેનભાઈના સહીવાળા વિભાગ સામે એક સ્પષ્ટ ટીક કરી—‘સૂચક હાજર’. એની બાજુએ સમય. પછી ચેકલિસ્ટ ડેસ્ક પર આખું ખુલ્લું મૂકી દીધું. ભીની શાહીનો નવો ચમકારો જૂની ટીક પર ચડી ગયો; ચેકમાર્ક હવે કાવ્યાના નામથી વળી હીરેનભાઈની સહી તરફ ઊભા થવા લાગ્યા.