પાસ હાથ બદલાતા જ આખી લાઇન તેની થઈ ગઈ

હિતેનભાઈએ મિતાલીના હાથમાંથી આજેની રૂટ-ચીટી ખેંચીને લોખંડના ક્લિપબોર્ડ નીચે દબાવી દીધી. “આ લેન હવે તારી નથી. કેશ વિન્ડો પાસે પણ ન આવતી,” તે બોલ્યો, એટલો ઊંચો કે ડિસ્પેચ બેયમાં ઊભેલા ડ્રાઇવર, લોડર, પાણીના કેન ઊતારતા છોકરાઓ બધાએ સાંભળ્યું. મિતાલીના ગળામાં લટકતો જૂનો પાસ-દોરો ગસાઈને નરમ પડી ગયો હતો; હિતેનભાઈએ તેની તરફ બે આંગળીએ બતાવીને ઉમેર્યું, “દોરો પહેરી લીધે માલિકી થતી નથી.”

સવારના સવા સાતે અમદાવાદના નારોલ તરફની ગલીમાં તેમની કંપનીની ત્રણ વેનો, બે ટેમ્પો અને સાફસફાઈના માલનો સ્ટોક એકસાથે હલતો હતો. હાઉસકીપિંગ-અને-સપ્લાયનું આ કામ સેવા ક્ષેત્રનું, પણ અંદરથી ઘર જેટલું ગુંચવાયેલું; કયા સોસાયટીમાં કઈ ટીમ જશે, ક્યાં હોસ્પિટલમાં કયો સામાન પહેલાં ઉતરશે, અને કેશ વિન્ડો પરથી કયા ડ્રાઇવરને ડીઝલ-પૈસા છોડાશે—આ બધું જ લેન પર નક્કી થતું. મિતાલી ત્રણ વર્ષથી આ ટર્ન ચલાવતી, છતાં છેલ્લા બે મહિનાથી હિતેનભાઈ તેને શીટથી દૂર ધકેલી રહ્યો હતો. કારણ બધાને ખબર હતું, કોઈ બોલતું નહોતું: પરેશ કાકા બીમાર પડ્યા પછી જૂના હિસાબના રૂમની ચાવી, રૂટનો દાખલો અને માલિક-પક્ષનો વિશ્વાસ કોણે પકડવો—આ લડાઈ હતી. અને બહારથી સૌજન્ય રાખતા જિગર સાથે મિતાલીનો સંબંધ પણ એવો કે પરિવારને અને ઓળખીતાઓને ખબર છે; એટલે કામમાં અપમાન, સીધું ઘરની ઇજ્જત પર વાગતું.

“રિક્ષાવાળા બે સોસાયટીના કાચા બિલ કોણ બંધ કરશે?” મિતાલીએ સીધું પૂછ્યું.

“તું નહિ,” હિતેનભાઈએ ક્લિપબોર્ડ જિગર તરફ ધકેલી દીધું. “જિગર, તું ચાવડા સોસાયટી અને ગોકુલધામ લઈ લે. આને પાછળના સ્ટોરમાં મૂકી દો. આજથી એન્ટ્રી વગર.”

જિગરનો હાથ ક્લિપબોર્ડ સુધી ગયો પણ અટકી ગયો. મિતાલીનો ચહેરો તેણે ટાળ્યો. બાજુમાં કવિતાબેન, કેશ વિન્ડો સંભાળતી, પાતળી લાકડી જેવી ઊભી રહી. હિતેનભાઈએ વિન્ડોની અંદરની ચાવી ઊંચી પકડીને ખખડાવી. “આજથી કેશ-સ્લિપ પર મારી સહી સિવાય એક રૂપિયો નહિ.”

મિતાલીએ એક ક્ષણ પણ વિનંતી કરી નહિ. તેણે પોતાની ખિસ્સામાંથી મોડું પરત આપેલી નાની પીળી ચાવી કાઢી—આર્કાઇવ રૂમની, જેને પરેશ કાકાએ છેલ્લે તેના હાથમાં જ આપી હતી—અને હિતેનભાઈના આગળના ટેબલ પર મૂકી. ચાવી ટકોરા સાથે સરકી. “રૂમ ખોલશો તો અંદરના જૂના એન્ટ્રી-રજીસ્ટર પણ જુઓ,” તેણે કહ્યું. “પાછળના મહિના સુધી કોણની સહી ચાલે છે, ખબર પડી જશે.”

હિતેનભાઈ હસ્યો. “રજીસ્ટરથી વેન નથી ચલતી.”

એ જ ક્ષણે સુરતથી આવતો કેમિકલ સપ્લાયરનો ડ્રાઇવર, રસિક, ગેટ પાસે ઊભો રહી ગયો. તેની પાસે બે ડબ્બા મોપ-લિક્વિડ અને ચાર કાર્ટન ગ્લોવ્સ હતા. “સાહેબ,” તેણે અંદર બોલાવ્યું, “ગઈકાલનો મુદ્રાંક ક્યાં છે? પરેશ કાકાના નામે એડવાન્સ છોડ્યો હતો. આજે માલ ઉતારું તો કોના હવાલે?”

હિતેનભાઈએ દૂરથી જ હાથ હલાવ્યો. “મારા હવાલે. ઉતારી દે.”

રસિક અંદર વધ્યો નહિ. “પાછલી બે વાર મેડમે લીધું હતું,” તેણે મિતાલીની તરફ જોયું. “આ વખત બુકમાં નામ જુદું છે. પછી પેમેન્ટ અટકશે તો હું ફસાઈ જાઉં.”

લોડરોના હાથ થોડા ધીમા પડ્યા. કવિતાબેનની આંખ વળી. હિતેનભાઈએ તરત ચીસ પાડી, “અરે ઉતાર બોલ્યો ને! એટલી પૂછપરછ કેમ?”

મિતાલી આગળ ગઈ નહીં; બરાબર બેયના વાળે ઊભી રહી. “રસિકભાઈ,” તે બોલી, “આર્કાઇવ રૂમમાં નવેમ્બર પહેલાંની ખરીદીની ફાઇલ છે. પરેશ કાકાની સહી બાદ જેને મંજૂરી છે, એ જ નામે એન્ટ્રી છે. ખોટા હાથમાં ઉતારશો તો તમારું બિલ ફરી વળશે.”

એક ક્ષણ માટે બેયમાં બધું જીવતું હોવા છતાં અટકેલું લાગ્યું. જિગરએ ધીમેથી પૂછ્યું, “હિતેનભાઈ, ફાઇલ જોવી ખરાબ શું?”

“તને બહુ સમજ પડે છે?” હિતેનભાઈ તેના પર વળ્યો. “ઘરે શું વાતો કરે છે તે મને ખબર છે. કામ અહીં મારી રીતથી ચાલશે.”

ઘરનો ઉલ્લેખ એ રીતે કર્યો કે બે ડ્રાઇવર એકબીજા તરફ જોયા. મિતાલીની પીઠમાં આખી રાતના શિફ્ટ-એન્ડની સખતાઈ ફરી ચડી આવી, પણ અવાજ સીધો રહ્યો. “ઘરની વાત તમે લેનમાં લાવશો તો લેન પણ ઘરમાં જશે.”

તે જ સમયે કવિતાબેનના ફોન પર વૉઇસ નોટ આવી. તેમણે સાંભળી, ચહેરો કઠણ થયો, પછી ફરી સાંભળી. “હિતેનભાઈ,” તેમણે કહ્યું, “વડોદરાની સિટી-કેર હોસ્પિટલનો માણસ બોલે છે. ગઈકાલે જે ડિસઇન્ફેક્ટન્ટ પાછું ફરાવ્યું હતું એનો ક્રેડિટ ક્યાં દાખલાયો? તેને આજના માલ સામે સમાયોજિત કરવો છે. તે એન્ટ્રી પરેશ કાકાની જૂની ફાઇલમાં છે.”

હિતેનભાઈએ ઉખેડા ખાતા કહ્યું, “પછી કરીશું.”

“પછી નહિ થાય,” કવિતાબેને કાચની વિન્ડો ખખડાવી. “આજની સવારની છોડણી તેના પર અટકેલી છે.”

મિતાલીએ ટેબલ પર પડેલી પીળી ચાવી ફરી ઉઠાવી નહીં; માત્ર કહ્યું, “રૂમ ખોલાવો.”

હિતેનભાઈએ એક સેકંડ વિચાર્યું, પછી જિગરને આદેશ આપ્યો, “તું જા, ફાઇલ લાવી આવ. પણ કોઈ કાગળ એને હાથમાં નહિ આપતા.”

જિગર ઓફિસના બારણાની ઓટલે એક ક્ષણ અટક્યો—એ નાની ડોરફ્રેમ-પોઝમાં બધું દેખાતું હતું—પછી અંદર ગયો. મિતાલી જ્યાં ઊભી હતી ત્યાંથી જ તેણે જોયું: હિતેનભાઈએ તેના રૂટ-શીટના ઉપર પોતાની સહીવાળી બીજી પત્તી ચડાવી દીધી, જાણે ઉપરનું કાગળ મુકવાથી નીચેનું સત્ય દટાઈ જશે.

જંપ કટની જેમ દસ મિનિટ પછી આર્કાઇવ રૂમનું બારણું ખુલ્યું. જિગર ત્રણ જાડી ફાઇલો અને લાલ રબરથી બાંધી જૂની છોડણી-ચોપડી લઈને આવ્યો. પરેશ કાકા પણ પાછળ હતા—ઓક્સિજન વગર, પણ શ્વાસ ચડેલો, ખાંસી દબાવતા. “ચાવી કોણે અટકાવી હતી?” તેમનો પહેલો સવાલ હતો, કોઈ અભિવાદન નહીં.

હિતેનભાઈ તરત મોળા પડ્યા. “કાકા, તમે કેમ આવ્યા? આરામ કરવો હતો.”

પરેશ કાકાએ સીધું મિતાલી તરફ જોયું. “તું લેનમાં કેમ નથી?”

હિતેનભાઈ બોલવા ગયો, પણ કાકાએ હાથથી રોકી દીધો. જિગરે લાલ ચોપડી ખોલી. અંદર ડિસેમ્બર પહેલાંની મંજૂરીની નોંધ હતી: ‘રૂટ છોડણી, સપ્લાય સ્વીકાર, કેશ પ્રાથમિકતા—મિતાલી પરેશભાઈ દેસાઈ, કાર્યકારી નિયંત્રણ.’ કાગળનો રંગ જૂનો હતો, સહી તાજી નહોતી, પણ શબ્દો ખૂબ તાજા લાગ્યા.

હિતેનભાઈ હસી કાઢવા માંગતા હતા. “જૂનો કાગળ છે. હાલની વ્યવસ્થા હું સંભાળું છું.”

“હાલની વ્યવસ્થા કોણે આપી?” પરેશ કાકાએ પૂછ્યું.

તે પ્રશ્નનો જવાબ હિતેનભાઈ પાસે નહોતો; છતાં તેણે ગળું કઠણ કરીને ડ્રાઇવરો તરફ હાથ ફરકાવ્યો. “બધા પોતપોતાની વેનમાં બેસો. કોઈ રૂટ બદલાતો નથી.”

પણ પહેલી વેનનો ડ્રાઇવર, અસલમ, સ્ટિયરિંગમાંથી ઉતરી ગયો. “કાકા, કયાં જવું?” તેણે પરેશ કાકાને નહીં, મિતાલીને પૂછ્યું. બીજો ટેમ્પો પણ પાછળથી હોર્ન મારીને વાંકો થયો. રસિકે પોતાનો માલ હજી જમીન પર રાખ્યો નહોતો; તેણે કાર્ટનનો વજન હાથમાં જ બદલ્યો. બેયમાં શરીરો વળવા લાગ્યા.

મિતાલીએ લાલ ચોપડી જિગરના હાથમાંથી લીધી નહિ; માત્ર ખુલ્લી એન્ટ્રી પર આંગળી મૂકી. “અસલમ, તું ચાવડા નહીં. પહેલા સિટી-કેર હોસ્પિટલ. રસિકનો માલ તારા ટેમ્પામાં ચઢશે. મનોજ, ગોકુલધામની ટીમ મારી લેનથી નીકળશે. કવિતાબેન, સિટી-કેરનું ક્રેડિટ સામે કરીને ડીઝલની છોડણી ખોલો.”

“કોઈ ક્યાંય નહિ જાય!” હિતેનભાઈ ગર્જ્યા.

પણ મનોજે પહેલેથી જ પોતાના બે છોકરાઓને બુમ પાડી, “આ બોક્સો અહીં, જલ્દી!” રસિકનું માલ ડાબી લેનમાંથી જમણી લેનમાં વળ્યું. અસલમે ટેમ્પો મિતાલી તરફની લાઇનમાં ઘુમાવ્યો. હિતેનભાઈએ હાથ ઊંચો કરીને અટકાવવાનો ઇશારો કર્યો, છતાં ટેમ્પોનો આગળનો ટાયર તેમની બાજુએ અડધો અટકી પછી મિતાલીના નિશાન મુજબ વળી ગયો. બેયમાં પહેલી વાર આદેશનો અવાજ અને ચાલતી ગાડીઓની દિશા જુદી પડી.

હિતેનભાઈએ તુરંત છેલ્લો હથિયાર ખેંચ્યો. “કેશ વિન્ડો બંધ,” તેમણે કવિતાબેનને કહ્યું. “મારા વગર એક છોડણી નહિ. અને હા—” તેમણે અવાજ વધુ ઊંચો કર્યો, “જેને પોતાના ઘરના સંબંધો કામમાં વાપરવા હોય, તે અહીં કામ નહિ કરે. કાલે જ તેના માટે વાત આવી હતી. હું બધાના આગળ બોલું? પછી વાળીને લગ્નની વેળાએ કોણ બેસાડશે?”

આ ઘા સીધો હતો, ગણેલો હતો. બેયની બાજુના શેડ હેઠળ ચા પીતા બે મોટા વયના સપરવાઇઝર સીધા ઊભા થઈ ગયા. જિગરનો ચહેરો ઉતરી ગયો; તેણે “હિતેનભાઈ, બસ—” એટલું જ કહ્યું.

મિતાલીએ પહેલી વાર સંપૂર્ણ રીતે તેની તરફ વળીને જોયું. “મારા માટે કોણ બેસાડશે એની ચિંતા તમે કેશ વિન્ડો પરથી કરો છો?” તેણે ધીમેથી પૂછ્યું. “તો પછી આજે કેશ કોને છોડવો એ હું અહીંથી નક્કી કરું.”

પરેશ કાકાએ ખિસ્સામાંથી જૂનો ચામડાનો પાઉચ કાઢ્યો. અંદર એક સખત પ્લાસ્ટિકનો પાસ હતો—ઓફિસ અને કેશ વિન્ડો બંનેનો માસ્ટર-પ્રવેશ. દોરો જૂનો, ધાર ચોખ્ખી ગસી ગયેલી. તેઓ મિતાલી પાસે આવ્યા અને તે પાસ તેની ખુલ્લી હથેળીમાં મૂકી દીધો. “કામમાં જેનું નામ છે, કાબૂ પણ તેનું,” તેમણે ફક્ત એટલું કહ્યું.

દૃશ્ય એટલું સાદું હતું કે બધાને તરત સમજાયું. હિતેનભાઈ આગળ વધ્યા. “કાકા, તમે હાલતમાં નથી. આ નિર્ણય પછી—”

“પછી કશું નથી,” પરેશ કાકાએ કાપી નાખ્યું.

મિતાલીએ પાસ દોરામાં નાખ્યો નહીં; હથેળીમાં જ પકડીને સીધી કેશ વિન્ડો સુધી ગઈ. કવિતાબેન અંદરથી બાર ખોલવા જરા ખચકાયા, પછી માસ્ટર-પાસની સામે બાજુનું લોક ખૂલ્યું. હિતેનભાઈ પણ વિન્ડો પાસે ચોંટ્યા. “મારું નામ કાપીને જુઓ. સાંજે સૌને હું જવાબ આપું છું. જિગરના ઘરે શું—”

“અહીંથી એક શબ્દ પણ બહાર નહિ,” મિતાલીએ કહ્યું. અવાજ ઊંચો નહોતો, પણ કાપતો હતો. “કવિતાબેન, અસલમનો ડીઝલ. મનોજની ટીમનો એડવાન્સ. સિટી-કેર પહેલા. અને હિતેનભાઈની સહી પર આજે કોઈ છોડણી નહિ.”

કવિતાબેનની આંગળીઓ હજી હચકાતી હતી. “મિતાલી, પછી વાંધો—”

મિતાલીએ લાલ ચોપડી કાચ સામે ખુલ્લી મૂકી. “વાંધો અહીં લખેલો છે. કામ અહીંથી નીકળશે.”

હિતેનભાઈનો હાથ વિન્ડોની અંદર ઘુસ્યો. “તમે પાગલપણું કરો છો. આ પૈસા અટકશે તો બપોર સુધી ડ્રાઇવર ઊભા રહી જશે.” તેઓ પાછા બેય તરફ વળીને બુમ્યા, “કોઈ ગાડી બહાર નહિ જાય. હું કહું ત્યાં સુધી કોઈ વ્હીલ ફરશે નહિ!”

અસલમે ચાવી ફેરવી. એન્જિન ચડ્યું. મનોજના છોકરાએ પાછળનો શટર ધડાકાથી બંધ કર્યો. રસિકે કાગળ મિતાલી તરફ લંબાવ્યો, હિતેનભાઈ તરફ નહિ. બાજુની વેનનો ડ્રાઇવર પોતે જ બોલ્યો, “બેન, મારી લેન કઈ?” એક પછી એક પ્રશ્નો તેની તરફ આવવા લાગ્યા; હિતેનભાઈની વચ્ચે બોલાતી આજ્ઞાઓ હવામાં રહી ગઈ.

હિતેનભાઈએ છેલ્લો દાવ રમી લીધો. તેઓ વિન્ડો સામે આવીને ધીમા પણ બધા સાંભળે એવો અવાજ રાખીને બોલ્યા, “એક સ્ત્રીને આટલી છૂટ આપશો તો કાલે ઘર-કામ, ઓફિસ-કામ બધું ગૂંથાઈ જશે. કાલે એની સાસરી શું કહેશે—”

મિતાલીએ તેમના હાથની સામે પાસ ઊંચો કર્યો, પછી કવિતાબેનને નહીં, બહાર ઊભેલા ગેટ-છોકરાને બોલાવી. “રમેશ, સાંભળ. આ ઘડીથી બેયની અંદર એન્ટ્રી માત્ર પાસધારક અને છોડણીવાળા ડ્રાઇવરની. હિતેનભાઈ કેશ વિન્ડો અને લોડિંગ લેનથી બહાર. કોઈ માલ, કોઈ કેશ, કોઈ ચીટી નહિ.”

હિતેનભાઈ સ્તબ્ધ થયા. “મને બહાર રાખીશ?”

“હા,” મિતાલીએ કહ્યું. પછી તે જ લયમાં, એક જ અનુક્રમે, તેણે અસલમને છોડણી-પત્તી આપી, મનોજની ટીમને આગળની લેન બતાવી, અને હિતેનભાઈનો હાથ જે કાગળ તરફ આવ્યો હતો તેનાં ઉપર કાચનું પટ્ટું સરકાવી બંધ કરી દીધું. “તમારો હક જેટલો હતો તેટલો રજીસ્ટરમાં હતો. આજની લેનમાં નથી.”

કવિતાબેને નાણા ગણીને ધાતુની નાની સિક્કાની ટ્રે પર મૂકી. ટ્રે વિન્ડોની અંદરથી બહારની તરફ સરકી. મિતાલીએ તેને અસલમની દિશામાં ધકેલી, પછી બીજા હાથથી વિન્ડોનો સરકતો પટ્ટો એટલો જ ખોલ્યો જેટલામાં છોડણી પસાર થાય. હિતેનભાઈનું હાથ વચ્ચે આવવા જતું હતું; મિતાલીએ પટ્ટો પાછો અડધો ખેંચી લીધો. “બહાર,” તે બોલી.

ટ્રે કેશ વિન્ડોની નીચલી ધાર સુધી આવીને સરકતી રહી, પછી હોઠે અટકી ગઈ.